Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda barlyq adam óziniń qadir-qasıeti men quqyǵy boıynsha erkin jáne teń bolyp týatyny, sondaı-aq eshkimdi azaptaýǵa nemese qatygezdik kórsetýge, adamgershilikke qarama-qaıshy nemese onyń qadir-qasıetin qorlaýǵa, jazalaýǵa bolmaıtyny kórsetilgen. Kez kelgen adamnyń osy Deklarasııada kórsetilgen qandaı da bir kemsitýshilikten qorǵanýǵa quqy bar. Qujatty qabyldaǵan, ony moıyndaıtyn memleketterdiń barlyǵy osy tuǵyrnamalyq qaǵıdattardy ustanady.
Genderlik teńdik jónindegi kelesi mańyzdy halyqaralyq qujat retinde Áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq nysanyn joıý týraly konvensııa tanylǵan. Bul Konvensııaǵa qosylǵan memleketter kelesideı mindettemelerdi oryndaýǵa jaýapkershilik alady:
Joǵarydaǵy Deklarasııa, Konvensııa qataryn tolyqtyratyn Eýropa keńesi qabyldaǵan mańyzdy halyqaralyq qujat – Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń jáne turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres týraly konvensııasy. Konvensııa zorlyq-zombylyqqa qatysty qoǵamda «nóldik tózimdilik» qaǵıdatyn ornatýǵa arnalǵan.
Ár memlekettiń damý ereksheligine, qoǵamdaǵy dástúrlerine baılanysty jergilikti deńgeıde jekelegen zańnama aktileri de qabyldanyp keledi. Máselen, Úndistanda 2005 jyly «Áıelderdi turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý týraly» zań qabyldandy. Atap aıtqanda, Úndistanda syıǵa tartylǵan jasaý jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda kúıeýi nemese onyń týystary arasyndaǵy áıeldi óltirý faktileriniń kóbeıgeni anyqtalǵan. Halyqaralyq faktorlar arasynda bundaı áreketter adamnyń negizgi quqy men ómiriniń qundylyǵyn saqtamaý dep baǵalanady.
Turmystyq zorlyq-zombylyq – adam quqy men bostandyǵyn shekteý, genderlik teńdik qaǵıdatyn buzýdyń aıqyn kórinisi. Máselen, IIM derekterine sáıkes 2012-2022 jyldar aralyǵynda polısııa turmystyq zorlyq-zombylyq týraly 1 915 230 ótinish tirkelgen, ıaǵnı 1000 adamnyń 10-ǵa jýyǵy turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyrady degen sóz. Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń osy taqyryptaǵy ulttyq baıandamasynda da zańnamalyq jáne quqyq qoldaný sıpatyndaǵy halyqaralyq tájirıbege nazar aýdarylǵan. Mysaly, turmystyq zorlyq-zombylyq jáne terapevtik sot tóreligi boıynsha arnaıy sottar (Deıd okrýgi); daýlardy sheshýdiń balama tásilderiniń modeli – jábirlenýshiler men quqyq buzýshylar konferensııasy (VOC) nemese jábirlenýshi men qylmyskerdiń deldaldyǵy (VOM); Ońtústik Afrıkadaǵy qalpyna keltirý sot tóreligi bastamasy; ODARA turmystyq zorlyq-zombylyq qaýpin baǵalaý júıesi, Kanada, Aýstrııa, Jańa Zelandııa, Ulybrıtanııa, AQSh memleketterinde tıimdi qoldanylatyny kórsetilgen.
Bul taqyrypqa qatysty álemde tereń taldamalyq zertteýler júrgizilip keledi. Solardyń biri 2024 jyly 10-ret jarııalanyp otyrǵan Dúnıejúzilik banktiń «Áıelder, bıznes jáne zań» (ÁBZ) ındeksi 190 memlekettegi áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindigine áser etetin zań men erejelerdi taldaýǵa negizdelgen. Zertteý deregine súıensek, eńbek naryǵyn retteý, bala kútimi, kásipkerlikti qoldaý jáne áıelderdiń qaýipsizdigi sııaqty negizgi salalar artta qalyp otyr. Jalpy, búginde osy ındeks boıynsha 100 upaı jınaǵan memleket joq. Indekstiń 3 negizgi ólshemine sáıkes salystyrmaly túrde jaqsy kórsetkishke ıe 6 memleket bar (Kanada, Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa, Aýstrııa, Norvegııa). Indeks alǵash ret genderlik sebeptermen áıeldi qasaqana óltirýdi qylmys (femısıd) dep sanaıtyn jahandyq zańdardy qarastyrdy. Nátıjesinde, 190 eldiń 29-y ǵana femısıdti qylmys túrine jatqyzady. Bıyl osy esepte elimizde quqyqtyq sharalar – 70,0 upaı, qoldaý júıeleri 62,5 upaı jınaǵan. Bul kórsetkish Qazaqstandy Eýropa men Ortalyq Azııadaǵy quqyqtyq jáne qoldaý qurylymy arasyndaǵy alshaqtyǵy az memleket qataryna qosyp otyr.
Bizdiń el álemniń damyǵan elderiniń biri bolýǵa umtylady. Ekonomıkalyq jetistikterden basqa damyǵan elder genderlik teńdik faktoryn qamtıtyn ómir sapasy ındeksiniń joǵary deńgeıimen sıpattalady. Qazaqstan halyqaralyq sharttardyń qatysýshysy bolǵandyqtan, sáıkesinshe ózime birqatar mindetteme alǵan. Bıyl 15 sáýirde Prezıdent qol qoıǵan turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres týraly zań – adamnyń, qoǵamnyń irgeli quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteýge, saqtaýǵa, qorǵaýǵa, sondaı-aq memleketti demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan úlken qadam. Bul áıelderge erlermen teń quqyq berý arqyly memlekettiń teńdik jáne zań ústemdigi qaǵıdattaryn nyǵaıtýǵa degen umtylysyn kórsetedi. Engizilgen túzetýler nátıjesinde elimizdegi otbasy jáne gender saıasatynyń jańa paradıgmasy qalyptasyp jatyr dep túıindeýge bolady.
Ámına QÝANYShBAEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
