Memleket basshysy álemdik irgeli aqparat quralyndaǵy maqalasynda qazirgi almaǵaıyp kezeńde qalyptasqan halyqaralyq jaǵdaıǵa qatysty kózqarasyn bildirdi.
«Joǵary geosaıası týrbýlenttilik pen úzdiksiz qaqtyǵystar beleń alǵan búgingi álemde kópjaqty sheshimder asa suranysqa ıe.
Klımattyń ózgerýi sııaqty jahandyq syn-qaterler saldarynan mıllıondaǵan adam ashtyq zardabyn tartyp, qorǵaýsyz qalyp, bas saýǵalap ketýge májbúr bolǵan ýaqytta Eýropadaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy jáne Afrıkadaǵy qarýly qaqtyǵystar júzdegen myń adamnyń ómirin qıyp jatyr. Bul janjaldardyń túıini tarqamastaı kórinip, olardy eńserýden úmit úzile bastady.
Jahandyq qaıshylyqtar jaǵdaıynda iri derjavalar – álemdik ekonomıkalyq jáne saıası alpaýyt elder úndese áreket etý qabiletinen barǵan saıyn aıyrylyp barady.
Ýkraınadaǵy janjal dıplomatııalyq tyǵyryqqa ákeldi. Gazadaǵy jaǵdaı aýqymdy gýmanıtarlyq apatqa aınaldy, al Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy shıelenis syndarly ózara qarym-qatynasqa nuqsan keltirip, teketires qaýpin týǵyzyp tur.
Soǵan qaramastan Birikken Ulttar Uıymy sııaqty halyqaralyq konsensýsqa yqpal etýge tıis qurylymdar is júzinde sharasyz kúıge túsip, is-áreketi tuıyqtalyp qaldy.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleriniń veto qoıý quqyn paıdalanýy kóbinese jahandyq daǵdarystarǵa qarsy kúreste sheshýshi áreketter jasaýǵa kedergi keltiretin úmitsiz jaǵdaılarǵa jáne ujymdyq áreketterge emes, birjaqty áreketterge artyqshylyq beretin ssenarıılerdiń qaıtalanýyna ákelip soǵyp otyr. Munyń ózi kópjaqtylyq rýhyn jáne halyqaralyq ınstıtýttarǵa degen senimdi tipti shaıqalta tústi», dep jazdy Qasym-Jomart Toqaev.
Osy oraıda Qazaqstan sııaqty orta derjavalar óz tóńireginde jáne odan tysqary jerlerde turaqtylyqty nyǵaıtý, beıbitshilik pen damýdy qamtamasyz etýdiń múmkindikterine ıe negizgi oıynshylarǵa aınalyp keledi dep sanaıdy Memleket basshysy.
«Ras, bizdiń qatarly memleketterdiń álemdik ústem derjavalar sııaqty jahandyq yqpaly joq. Biraq bizde azyq-túlik pen energetıkalyq qaýipsizdikten, «jasyl» jáne aqparattyq tehnologııalarǵa kóshýden bastap jetkizý tizbeginiń turaqtylyǵyna deıingi ártúrli máseleler boıynsha álemdik arenada eleýli yqpal etýge qajetti ekonomıkalyq qýat, áskerı áleýet jáne odan da mańyzdysy – saıası erik pen dıplomatııalyq qabilet bar.
Bizdiń ústem derjavalar saıasatynyń problemalarymen qıyndatylmaǵan ıkemdiligimiz kúrdeli dıplomatııalyq jaǵdaılarda durys baǵdar ustanyp, kompromıss pen kelisimge jol tabýǵa múmkindik beredi.
Buǵan qosa orta derjavalar mýltılateralızm júıesin saqtaýdy nyq jaqtaıdy. Bul ınstıtýttar óz baǵytyn júzege asyrýda shekteý bolýy múmkin ústem derjavalardan aıyrmashylyǵymyz – bizdiń elder daýlardy sheshý, aýmaqtyq tutastyqty qorǵaý jáne klımattyń ózgerýinen bastap pandemııaǵa deıingi ujymdyq máselelerdi sheshý úshin osy mańyzdy jahandyq tetikterge súıenedi», dedi ol.
Osy oraıda Prezıdent Qazaqstannyń kópjaqty tásildi buljytpaı ustanatyndyǵyn jáne halyqaralyq dıalog pen birlesken is-qımyldar úshin jańa alańdardy udaıy izdestirip kele jatqanyn atap aıtty.
«Iаdrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy dáıekti jumystan basqa biz qyzmeti jahandyq aýqymdaǵy qoldan jasalǵan pandemııalar men bıologııalyq terrorızmniń joıqyn saldarlaryn boldyrmaýǵa baǵyttalatyn Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurýdy belsendi túrde qoldap otyrmyz.
Fransııamen birge bıylǵy «One Water Summit» ulyqtaý sammıtiniń teń tóraǵasy bolý – biz úshin zor mártebe. Bul forýmnyń maqsaty – sý tapshylyǵy men shóleıttený problemalaryna tap bolǵan elder men qoǵamdastyqtardy biriktirý. Budan bólek, biz óz elimizde klımat ózgerýiniń saldaryna qarsy is-qımyl jónindegi óńirlik kúsh-jigerdi basqarýǵa arnalǵan BUU-nyń Ortalyq Azııa men Aýǵanstan boıynsha Ornyqty damý maqsattary (ODM) jónindegi jańa О́ńirlik ortalyǵyn ornalastyrýdy usyndyq.
Sondaı-aq biz uzaqqa sozylǵan janjaldardy retteý joldaryn izdestirýde kómegimizdi usynyp otyrmyz. Buǵan Ázerbaıjan men Armenııa arasynda beıbit kelissózder júrgizýge qosqan úlesimiz mysal bola alady. Osyndaı umtylys orta derjavalar dıalogti jolǵa qoıyp, beıbitshilikti ilgerilete alatynyna senimimizdi nyǵaıtady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Kelesi jyly Helsınkı qorytyndy aktisiniń qabyldanǵanyna 50 jyl tolady. Bul beles – Qyrǵıqabaq soǵystan keıingi kezeńde álemdik derjavalar arasyndaǵy kelispeýshilikterdiń qaıtalaný qaýpi týraly oılanýǵa jaqsy múmkindik dep sanaıdy Qazaqstan basshysy.
«Biraq, eń aldymen, bul data jahandyq birlikke aparatyn jol – tyń baǵyt emes ekenin eske salady. Demek odan sátti ótýge bolady. Álem budan buryn da kelispeýshilikterdi eńsergen jáne muny dıplomatııa men dıalog arqyly taǵy da jasaı alady.
Mýltılateralızm júıesi eleýli qysymǵa ushyrap otyrǵan kezde oǵan barlyq eldiń iri, orta jáne kishi elderdiń ortaq kúsh-jigerimen ǵana jańa tynys syılaýǵa bolady.
Alaıda iri derjavalar kópjaqty úderiske senimsizdik tanytyp, al shaǵyn elder qajetti yqpalǵa ıe bolmaı otyrǵan jaǵdaıda bul úderisti orta derjavalar basqarýy kerek.
Qazaqstan sııaqty elder alǵa sheshýshi qadam jasap, tek qatysýshynyń ǵana emes, sonymen qatar jaýapty álemdik oıynshynyń rólin qabyldaýǵa tıis», deı kelip, Prezıdent osy sheshýshi kezeńde halyqaralyq seriktesterdiń barlyǵyn kópjaqtylyq rýhyn nyǵaıtý – osy ýaqytqa deıin aıtarlyqtaı ilgerileýge múmkindik bergen jahandyq júıeni qaıta jandandyrý jáne ınvestısııalaý isine birge atsalysýǵa shaqyrdy.
Qasym-Jomart Toqaev óz pikirin: «Bizdiń ujymdyq is-áreketterimiz barshamyzdyń búgingi birshama beıbit kúndi ǵana emes, kórkeıgen jáne úılesimdi bolashaqty jaqtaıtynymyzdy kórsetýge tıis. Aldymyzda orasan zor mindet tur, biraq sheshimtaldyq, kóshbasshylyq jáne dıalogti tabandy jaqtaýdyń arqasynda biz búgingi syn-qaterlerdi erteńgi jetistikterge aınaldyra alamyz. Mýltılateralızm qaǵıdattarymen jańarý dáýirine dál biz jol ashýǵa tıispiz», dep túıindedi.
