– Aralbek Berikuly, sheteldik bilimińiz, úzdik tájirıbeńiz, ekiniń birine usynyla bermeıtin qyzmetińiz bolsa da, aýyl mektebinde qyzmet etýdi tańdapsyz. Nege?
– Alǵash ret 2015 jyly matematıka oqýlyǵyn shyǵarǵan kezimde kitapty jarnamalaý maqsatynda sáti túsip Atyraý oblysyna barǵan edim. Sol saparymda Atyraý oblysynyń biraz aýlyn aralap, aýyl mektepteriniń shynaıy kelbetin, muǵalimderdi kórip, burynnan beri oıymda júrgen beınesabaq túsirý týraly josparymdy birden bastaý keregin túsindim. Kishkentaı planshetimmen birinshi ret 5–11 synyptardyń matematıka páninen taqyryptardy túsindirgen beınesabaqtarymdy jazyp, You tube arnasyna júktep qoıdym. Sabaqtar áli kúnge tur, qalaǵan adam tegin qoldana alady. Sol ýaqyttan beri aýyl mektepterine degen alańdaýshylyq basym. Respýblıkalyq fızıka-matematıka mektepterinde júrgenimde basshylyqqa bir aýyldyń mektebin tańdap alyp, bilim sapasy turǵysynan jetildirýdi usynǵanmyn. Sony iske asyramyn dep júrgende qazir eńbek etip jatqan aýyl mektebine shaqyrtý keldi. Munda «aýyl mektebin damytýǵa baǵyttalǵan oılaryńdy júzege asyrýǵa bolady» degen soń, keldik.
– Oqý-aǵartý mınıstrligi qala men aýyl mektepterindegi bilim sapasynyń teńsizdigin joıýǵa kúsh salyp jatyr. Biraq bul teńsizdiktiń jaqyn arada joıylmaıtynyn, tipti jyl óte alshaqtaı beretinin aıtasyz. Buǵan ne sebep?
– Munyń eń úlken sebebi – adam kapıtaly. Aýyldan eti tiri, bilimdi, bilikti mamandar jaǵdaıyn jaqsartý úshin qalaǵa ketedi. Oǵan qosa aýyldan shyqqan oqýshylaryń ózi muǵalim mamandyǵyn bitirgenimen, aýylǵa barmaıdy. Onyń ústine qalalarda kún ótken saıyn túrli oqý-damytý ortalyǵy ashylyp jatyr. Bul oqýshylardyń úlgerimin jaqsartýǵa zor múmkindik beredi. Al aýyldarda mektep pen adamdar turatyn úılerden, jol boıyndaǵy birli-jarym dámhana, dúkennen basqa ózin jetildiretin, damytatyn eshteńe joq. Bilim ordasy – mekteptiń ózi aýyldyq jerlerde bir mezgil ǵana jumys isteıdi, qalǵan ýaqytta esiginde qara qulyp ilýli. Sabaǵy aıaqtala sala úıine qaıtqan aýyl muǵalimin 4-5 iri qara maly, 20-30 qoıy, bir qora taýyǵy kútip turady. Olar úıine pesh jaǵady. Úı sharýasynan shyǵa almaıtyn aýyl muǵalimi ózin jetildirýge ýaqyt tappaıdy. Aýyldyq mektepterdiń materıaldyq bazasy da, ınterneti de nashar. Sondyqtan aýyl men qala mektepteri arasyndaǵy alshaqtyq azaımaıdy jáne atalǵan alshaqtyq jyl ótken saıyn ulǵaıa beredi. Buǵan taǵy bir másele sebep bolyp otyr. Bul – balalardyń sabaqqa qatyspaýy. Mysaly, ádeıi eseptep shyqtym, bizdegi oqýshylar aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan, odan qaldy aýdandar men oblystarǵa olımpıadalarǵa baramyz dep, keminde 20–25 kún sabaqqa qatyspaı qalady. Elimizdegi 7600 mekteptiń 5700-i, ıaǵnı 70 paıyzy qaladan alys, aýyldyq jerlerde ornalasqan. Shalǵaıda oqý oshaqtaryn kóp teksere bermeıdi, sol sebepti muǵalimder de sabaqqa keshigip, sabaqtan shyǵyp ketip salǵyrttyq tanytady. Toqeteri, qazir aýyl mektepterindegi bilim sapasynyń tómendep bara jatqanyn qoǵam bolyp baıqamaı otyrmyz.
– Aýyl mektepterindegi bilim sapasyn bilikti mamandar kótere alady. Osy rette «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy týraly ne aıtasyz?
– «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıtarlyqtaı myqty qoldaý emes. Atalǵan baǵdarlamanyń muǵalimderge beretin múmkindikterin olar qaladaǵy mektepterde júrip-aq qosymsha sabaqtar berý arqyly ózine jasaı alady. Menińshe, atalǵan baǵdarlamany qaıta qaraý kerek. Ońtústikte muǵalim mamandyǵyn alǵandar óte kóp. Olardy baǵdarlama arqyly jumysqa shaqyrsa, barady. Biraq buǵan jaqsy jaǵdaı jasaıtyndaı kelisimshart kerek. Qazirgi nusqasy – shıki, kóp adamdy baǵdarlamamen jumysqa barýǵa yntalandyrmaıdy.
– Búginde mektep dırektorlyǵyna kóbi barǵysy kelmeıdi. Nege?
– О́ıtkeni mekteptiń qaǵaz toltyrý, ǵımarattyń jóndeý jumysy, órt sóndirý, sanıtarlyq jaǵynan, eńbek ınspeksııasy, prokýratýradan keletin tekseris, memlekettik tapsyrys sekildi barlyq sharýashylyq, qarjylyq jumysy dırektordyń jaýapkershiliginde. Mektep basshysynyń mashaqaty kóp, jalaqysy qarapaıym qatardaǵy muǵalimdikinen aspaıdy. Sondyqtan da eti úırengen adamdar bolmasa, kóbi mektep dırektorlyǵyna barǵysy kelmeıdi. О́zimniń baıqaǵanym, qazir tipti dırektor bolyp júrgender de dırektorlyqtan qashady. Sebebi kúndelikti jumystan kórip júrgenimizdeı, mektepte túske deıingi ýaqytty josparlaý múmkin emes. Oblystyq bilim basqarmasy, aýdandyq bilim bóliminen túrli qaǵazdardy toltyrý týraly tapsyrmalar túsedi. Qaǵazbastylyq, bıýrokratııalyq jumys óte kóp. Qajetsiz statıstıkadan kóz ashpaımyz, munyń eshbiri balanyń tárbıesi men bilimin jaqsartýǵa áser etip jatqan joq. Sol sebepti de shynaıy pedagog mektep dırektorlyǵynan bas tartady.
– О́ziniń izdenisin toqtatqan kúni muǵalim muǵalim bolýdan qalatynyn aıtypsyz. Taǵy bir sózińizde mektebińizdegi muǵalimderdi gazetke jazdyrmaıtynyńyzdy jetkizipsiz. Osy eki oıyńyz bir-birine qaıshy emes pe? Muǵalim qoǵamnyń aldy bolýy úshin saraptamalyq, salalyq gazet-jýrnaldardy, kásibı baǵdar beretin kitaptardy oqýy qajet sekildi. Álde pedagogtiń kásibı damýyna qajetti qundylyqtyń bári túgelimen áleýmettik jelilerge aýysyp ketken be?
– «Harvard Business Review»-di oqýǵa bolady, aı saıyn shyǵatyn, muǵalimderge paıdaly dúnıeler alýǵa bolatyn basylym. Al aýdandyq gazetke jazylyp keregi ne? Aýdan tóńiregindegi áńgimeniń bárin muǵalimder gazet shyqpaı turyp whatsApp-taǵy chattardan-aq bilip alady. Adam ózin damytý úshin ústelinde, sómkesinde keminde birneshe kitap bolýǵa tıis. Muǵalimderge tulǵalyq turǵydan, kásibı jaǵynan ózin jetildirýge kómektesetin bala tárbıesine, bala psıhologııasyna qatysty kitap kóp, mundaı kitaptardyń qazaqsha aýdarmalary da bar. Qazirgi muǵalimderge jazylýǵa usynylatyn gazet-jýrnaldardyń kópshiligi olardy damytady deý qıyn. Ol úshin basylymdardyń sapasy joǵary bolýǵa tıis.
– Sizdińshe naǵyz ustaz qandaı bolýy kerek?
– Naǵyz ustazdyń jan dúnıesi adamı qundylyqtarǵa toly bolýy qajet. Naǵyz ustaz temeki tartpaıdy, ishimdik ishpeıdi, balaǵat sóz aıtpaıdy, tipti densaýlyqqa zııan energetıkalyq, gazdalǵan sýsyndardy da tatyp almaıdy. Naǵyz ustaz dıplomyna senbeıdi, ózin únemi jetildirip júredi, aılyqtan aılyqqa jetýdi kóksemeıdi, júregimen eldiń, urpaqtyń jaıyn oılaıdy. Ol qaǵaz jınap, portfolıo toltyryp, kategorııa qýalamaıdy, onyń eń súıikti isi – bala. Synypqa bala tárbıeleýge, oqytýǵa, úıretýge kirgende ózin baqytty sezinetin adam. О́ıtkeni qoǵamǵa qyzmet etetin barlyq mamandyq ıesi muǵalimniń aldynan ótedi. Muǵalimder nashar bolǵandyqtan, ýnıversıtetterge «pispegen, jetilmegen, shıki» talapkerler daıarlanady. Sonyń sebebinen qoǵam zardap shegedi. Nómiri birinshi, eń mártebeli mamandyq muǵalim bolýy kerek. Bul kásipke osyndaı oımen ǵana barǵan jón. Naǵyz ustaz – bizdiń Ybyraı atamyz, qolda ne oqýlyq, ne ǵımarat, laıyqty muǵalim, eshteńe bolmaǵan kezde joqtan bar jasap bilim bergen jan. Qazir 20, 100 adam qosylsaq ta, sol bir Ybyraı Altynsarınniń istegenin isteı almaı júrmiz.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
