Aıtqymyz kelgeni, atamekendegi ata-anamyzdyń tálim-tárıbesi men ónegesi qaısybirimizge de, yqpal etpeı qoımaıtyny málim. Búgingi keıipkerimiz Tóleýbek Aıtuly Kóbenovke de ata-anasynyń ónegeli tálimi onyń ómir jolyna oń baǵyt siltep, sonyń nátıjesinde ol áskerı salany tańdaǵan. Sondyqtan biz ekeýara suhbat barysynda keńes dáýirindegi áskerı qurylym men onyń qazirgi kezeńin salystyrmaly túrde alyp, qarastyrdyq.
– Sóz basyn sizdiń týǵan jerińizden bastaǵanymyz jón bolar. Álginde áskerı salany tańdaýyma ata-anam yqpal etti dedińiz. Osy tóńirektegi áńgimeni oqyrmandaryńyzǵa tarqatyp aıtyp berseńiz?
– Men Semeı óńiriniń týmasymyn. Ras ata-anam meniń áskerı qyzmetker atanýyma zor yqpal jasady. Ákem otbasynda eldiń árbir azamaty óz otanyn qorǵaýǵa múddeli bolýy tıis dep jıi-jıi aıtyp otyratyn. Bastysy, ol kezde áskerge barmaý er azamattar arasynda namys sanaldy. Sondyqtan men óz erkimmen áskerge suranyp, 1987 jylǵy mamyrda О́zbekstannyń Samarqand qalasyndaǵy oqý-baılanys brıgadasynda boldym. Osy jerde arnaıy daıyndyqtan ótkennen keıin, taǵy da óz erkimmen Aýǵanstan elindegi keńes armııasynyń shekteýli áskerı kontıngentine surandym. Sóıtip Kabýl qalasynyń túbinde ornalasqan polkte áskerı qurylymdy baılanyspen qamtamasyz ettim. Ári qııan-keski urysta árbir tapsyrmany baılanys arqyly kúshtik qurylymǵa naqpa-naq baıandap, olardyń baǵyt-baǵdarynyń dál bolýyna yqpal jasadym. Jalpy qazir Aýǵanstandaǵy bul soǵysqa qatysty túrli derekter aıtylyp júr. О́z basym muny tarıh enshisine qaldyrǵan jón dep sanaımyn.
– Sol surapyl soǵystan elge aman-esen oralǵannan keıingi ómir jolyńyz qalaı órbidi?
– Keńes áskeri Aýǵanstan aýmaǵynan shyǵarylǵannan keıin, Prezıdent Jarlyǵymen elimizdiń Ulttyq ulany qurylǵanyn bárińiz de jaqsy bilesizder. Osy áskerı qurylymda men áýeli vzvod, rota, batalon komandıri, polk shtab bastyǵynyń orynbasary, polk komandıriniń orynbasary, brıgada komandıri bolyp, odan ári mundaǵy ortalyq apparattyń bólim bastyǵy qyzmetin atqardym. Osynyń negizinde men Ulttyq ulan eń alǵashqy sarbazdarynyń Almaty qalasyndaǵy 28-shi Panfılovshylar saıabaǵynda áskerı ant qabyldaýynyń tarıhı kýágeri boldym. El Prezıdenti osy resmı saltanatta sarbazdarǵa mańyzdy mindetter júktep, ıgi lebizin bildirdi.
Ile kóp uzamaı, 1966 jyldyń qyrkúıek aıynda Ulttyq ulannyń áskerı bólimi Saryarqa tósine oryn tepken jańa astanaǵa kóshirildi. Jańa astanany keń baıtaqqa resmı túrde tanystyrý saltanatyna bul áskerı qurylym sarbazdarynyń qatysýy da tarıh enshisindegi zor mártebe dep bilemin. Al 2001 jyldyń shildesinde Ulttyq ulannyń áskerı bólimine el Prezıdenti óz qolymen áskerı tý tabystady. Jalpy Ulttyq ulannyń ózge áskerı qurylymnan erekshe tusy bar ekendigine basymdyq berýimiz qajet. Mysaly, sarbazdyń densaýlyǵy myqty bolýynan bólek, onyń moraldyq-psıhologııalyq jaǵdaıy nebir tosqaýyldarǵa tótep berýi tıis. Sondyqtan olar belgili bir erejelerge saı, áskerı oqý-jattyǵýlarǵa qatysady. Ári eldik jáne halyqaralyq mańyzy bar is-sharalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Buǵan bir ǵana dálel keltirsek, 2010 jyldyń 1 jeltoqsanynda Astana qalasynda ótkizilgen OBSE sammıtin aıtýymyzǵa bolady.
– Siz kezinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik kúzet qyzmeti Prezıdent polkiniń tuńǵysh komandıri boldyńyz. Sondyqtan elimizdiń qorǵanys salasynyń problemasyn da jaqsy bilesiz. Sol túıindi túıtkilderdi sheshý úshin ne isteý qajet?
– Kóp sózdiń basyn shalyp qaıtemin. Naqtysy, búginde áskerı qaqtyǵystardyń ádis-tásilderi, sonyń ishinde gıbrıdtik soǵys túrleri múldem basqa bolyp tur. Osyǵan baılanysty bizge ushqyshsyz basqarylatyn ushý apparattarynyń sanyn arttyrý qajet. Bizdiń Qorǵanys mınıstrligi ótken jyly ushqyshsyz ushý apparattary boıynsha synaqtar júrgizilip jatqanyn málimdedi. Alaıda, bul atalǵan apparattardyń shyǵyn materıaly bolyp sanalatynyn da eskerýimiz qajet. Osy rette bul turǵydaǵy atqarylatyn isterdi jaýapty mınıstrlik aldaǵy ýaqytta tııanaqtap, bir qorytyndyǵa keletin bolar. О́kinishke qaraı, ózekti órtep otyrǵan myna problemaǵa toqtam salar túbegeıli sheshimdi áli kóre almaı otyrmyz. Sumdyǵy sol, beıbit zamanda áskerge ketken ulandar kisi qolynan qaza taýyp, úılerine tabytpen oralyp jatyr. Jekelegen áskerı bólimderde qatań tártip bolsa, mundaı keleńsizdikter oryn almaǵan bolar edi. Osy sebepten ata-analardyń keıbiri áleýmettik jeli arqyly balalaryn áskerge jibergisi kelmeıtinderin ashyq aıtýda. El Prezıdentiniń ózi de beıbit kúnde áskerdegi sarbazdardyń qaza tappaýyn, ata-ana balasyn áskerge jibergende onyń qaýipsizdigi úshin alańdamaýy kerektigin, bastysy, bul memlekettiń moınyna alǵan mindeti ekendigin qadap aıtty.
– Sózińiz aýzyńyzda, byltyr elimizdiń Qorǵanys mınıstrligi otyz myńnan asa jasóspirimniń áskerge barýǵa izdestirlip jatqanyn málimdedi. Munyń syry nede dep oılaısyz?
– Sebebi, áli kúnge deıin jekelegen áskerı bólimderde sarbazdarǵa qatysty jasalǵan álimjettik jalǵasýda. Osy sebepten el arasynda alańdaýshylyq basym. Áskerdegi álemjettikten oryn alyp jatqan sarbazdar ólimi túbegeıli toqtatylsyn! Sonda ǵana áskerge degen ata-analar men jasóspirimder senimi artady. Eger aldaǵy merzimderde jekelegen áskerı bólimderde álimjettikten sarbazdar taǵy ajal qushatyn bolsa, onda Prezıdent tapsyrmasyn oryndaýǵa qulyq tanytpaı otyrǵan qorǵanys salasyna túbegeıli reforma júrgizý qajet.
– Ýaqyt bólip, mańyzdy máselelerge qatysty oı bóliskenińizge alǵys bildiremiz. Esen-saý bolyńyz!
Suhbattasqan, Ámirhan ALMAǴANBETOV,
jýrnalıst
