Qasym-Jomart Toqaev: Biz ozyq tehnologııalar kóshiniń basynda bolýymyz kerek

– Búgin sizdermen Ǵylym ordasynda jınalyp otyrmyz. Bul – qazaq ǵylymynyń qara shańyraǵy, – dep sóz bastaǵan Prezıdent biraz jyldan beri jón­deý kórmegen ǵımarattyń qaıta jańarǵanyna qýanyshyn bildirdi.

– О́zderińiz jaqsy bilesizder, sońǵy kezderi bul ǵımarat ábden tozyp ketti. Sondyqtan men osydan eki jyl buryn bul jerde kúrdeli jóndeý júrgizý jóninde naqty tapsyrma berdim. Sodan beri biraz sharýa atqaryldy. Ishi de, syrty da zaman talabyna saı jańǵyrtyldy. Eń bastysy, ǵımarattyń tarıhı kelbeti saqtaldy. Jyl sońyna deıin bul jumys tolyq aıaqtalady, abattandyrý jumysy júrgiziledi. Jańarǵan Ǵylym ordasy búgingi jáne bolashaq ǵalymdar úshin qyzmet ete beredi. Jalpy, osy jerde halqymyzdyń kóptegen kórnekti ǵalymy eńbek etken. Ǵylym ordasynda esimi el tarı­hynda jazylǵan birtýar tul­ǵala­rymyzdyń izi qalǵan. Sondaı ult perzentteriniń biri ári biregeıi – akademık Qanysh Sátbaev. Bıyl ǵalymnyń týǵanyna 125 jyl toldy. Akademık Qanysh Sátbaev elimizdi órkendetýge orasan zor úles qosty. «Ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen. Halqymyz áli kúnge deıin onyń ashqan jańalyqtarynyń ıgiligin kórip otyr. Qazir – ǵylym men bilimniń zamany. Otanymyzdy kórkeıtemiz desek, eń aldymen osy eki salany damytýymyz kerek. Budan basqa jol joq, – dep oı sabaqtady.

Jıynda ǵylym salasyna qa­tysty máseleler jan-jaqty tal­qy­landy.

Memleket basshysy shıkizatqa arqa súıep otyrǵan el alysqa barmaıtynyn, bizge ınjenerler, ónertapqyshtar qajet ekenin jetkizdi.

– Mamandarymyz álemdik bá­sekege tótep bere alatyndaı bi­limdi, bilikti bolýy kerek. Búginde alpaýyt elderdiń arasynda barlyq salada baqtalastyq órship tur. Biz osy kúrdeli kezeńde ekonomıkanyń jańa úlgisine kóshe bastadyq. Ádil, ınklıýzıvti ári básekege qabiletti ekonomıka qurýǵa kiristik. Ǵylym men ın­novasııa onyń basty tiregi bolýǵa tıis.Biz kóshke ilesetin emes, kóshti bastaıtyn elderdiń qatarynda bolýymyz kerek. Bir sózben, ǵylymı áleýetimizdi arttyrý qajet. Jalpy, osy baǵytta biraz sharýa atqarylyp jatyr. Men Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńes otyrysynda birqatar naqty tapsyrma berdim. Barlyq másele me­niń tikeleı baqylaýymda. Qazir «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy Par­lamentte qaralyp jatyr. Keshe Senat ony birinshi oqylymda maqul­dady. Bul – óte mańyzdy ári kóp­ten kútken qujat. Ǵylymdy basqarý júıesin jetildirý kerek. Ǵa­lymdarǵa áleýmettik qoldaý kór­setý máselesi de óte mańyzdy. Son­dyqtan Zańda ǵy­lymı qa­ýymdastyq múddesi barynsha es­keriletin bolady, – dedi ol.

Qazir memleket tarapynan otandyq ǵylym úlken qoldaýǵa ıe. Máselen, jyl sanap ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi ulǵaıǵan. Bilikti mamandar daıarlaýǵa arnal­ǵan grant sany sońǵy jyldary bir jarym ese kóbeıgen. Búginde elimizde álemniń bedeldi 12 joǵary oqý ornynyń fılıaly jumys istep tur. Aldaǵy tańda taǵy birnesheýi ashylmaq. Zertteý jumystarymen aınalysatyn ýnıversıtetter qatary artty. Sondaı-aq tehnologııa parkteri jáne ınjınırıng ortalyqtary ashyldy. Jyl saıyn 500 ǵalym shetelde taǵylymdamadan ótedi. Mınıstrlik jas ǵalymdarǵa myńdaǵan grant bólip jatyr. Munyń bári ǵylymdy damytýǵa oń yqpalyn tıgizedi. Osyny baıandaı kelip Q.Toqaev shetelge saparǵa shyqqanda ǵalymdarmen jıi kezdesip, olardy qazaq ǵalymdarymen tyǵyz baılanys ornatýǵa shaqyratynyn aıtty.

– О́tken aptada sıngapýrlyq ǵalymdarmen jáne ondaǵy joǵary oqý oryndarynyń rektorlarymen arnaıy júzdestim. Endi Sıngapýrda ǵylymı kadrlarymyzdy oqytatyn boldyq. Jalpy, Sıngapýr sııaq­ty ekonomıkasy ozyq elderden kóp nárse úırenýge bolady. Post­­ındýstrıaldy dáýirde álemge ashyq bolý jáne ınnovasııaǵa um­tylý kez kelgen eldiń tabysqa jetýi úshin asa mańyzdy faktor sanalady. Sondyqtan úzdik halyqaralyq tájirıbeni muqııat zertteımiz jáne odan úlgi alamyz. Ozyq tehnologııalar men ıdeıalardy engizemiz, – dedi.

Sonymen qatar Prezıdent teńgerimdi ári syndarly syrtqy saıasat júrgize otyryp, barlyq múddeli memleketpen teńquqyqty jáne ózara tıimdi qatynas ornatý kerek ekenin atap ótti.

– Biz seriktestikke basa mán beremiz. Aramyzdy ajyratyp, senimge syzat túsiretin qabyrǵa turǵyzý úshin emes, yntymaqtastyq pen ózara túsinistikke bastaıtyn kópir salý maqsatynda júıeli jumys isteımiz. Alaıda qazirgi ýa­qytta janjaldar men soǵys órti basylmaı turǵan aımaqtarda mundaı syndarly saıasat júrgizý óte aýyr. Ol úshin tabandylyq pen sabyrlyq kerek. Dıplomatııa men dıalog jolyn ustana otyryp, biz úılesimdi ári ádiletti halyqaralyq qurylym qurýdy jaqtaımyz. Biz el ishinde jan-jaqty reformalardy júzege asyryp jatyrmyz. Sondaı-aq qandaı da bir saıası jaǵdaıdyń yǵyna jyǵylmaı nemese bóten pikirlerge ermeı, ulttyq múddemizdi kózdeıtin teńgerimdi syrtqy saıasat júrgizip otyrmyz. Memleket basshysy retinde men úshin Táýelsizdik qundylyqtaryn saqtaý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne elimizdi qarqyndy damytý – basty mindet. Men árdaıym osy negizgi qaǵıdatqa basa mán beremin. Bes jyl ishinde biz saıasat pen ekonomıkadan bastap, mádenıet pen bilim berý isine deıingi barlyq mańyzdy salalar boıynsha aýqymdy ári ınstıtýsıonaldy ózgeristerdi júzege asyra aldyq. Eń bastysy, biz halyqtyń boıyndaǵy shynaıy ózgeristerge degen senimdi oıattyq. Biz óz baǵytymyzdan qaıtpaımyz. Qolǵa alǵan reformalardyń bárin josparly túrde iske asyra beremiz, – dep oıyn túıindedi.

Elimizdiń strategııalyq baǵdary memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa jáne halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan elimizdiń barlyq azamaty, ásirese jastar muny jaqsy túsinip, reformalardan shet qalmaǵany abzal. Pre­zıdent kezdesýde jas urpaq jań­ǵyrý úderisterine atsalysyp, elimizde júrgizilip jatqan refor­malardyń ıgiligin tolyq sezinýi qajet ekenin baıandady.

– Daryndy, talapty jáne eńbekqor jastar, onyń ishinde ǵalymdar – zamanaýı Qazaqstannyń jarqyn kelbeti. Jas ári tereń bilimdi azamattar – ultymyzdyń basty kapıtaly jáne qoǵamdaǵy oń ózgeristerdiń qozǵaýshy kúshi.

Halqymyz qashanda jańa­shyldyqqa qushtar bolǵan. Árdaıym bilimge, shyǵar­mashylyqqa jáne jasampazdyqqa umtylǵan, birlik pen yntymaqty tý etken. Bú­ginde halqymyzdyń joǵary bilim deńgeıi, ozyq oılaý júıesi, azamat­tardyń jaýapkershiligi, kóp tildi jetik meńgerýi jáne máde­nı áralýandylyǵy ulttyq bire­geıligimiz ben qazaqtyń «jumsaq kúshi» deıtin uǵymnyń negizin quraıdy. Munyń bárin biraýyz sózben qazaqtyń «jumsaq kúshi», ıaǵnı «soft power» deýge bolady, – dedi Memleket basshysy.

Zamanynda Shoqan, Abaı, Álı­han, Ahmet, Qanysh sııaqty arys­tarymyz zııalylyǵymen talaıdy tańǵaldyrǵan. О́zge jurttyń qazaq týraly pikiri osyndaı tulǵa­larymyz arqyly qalyptasty. Qazir de óziniń bilimi, óneri arqyly álemdi moıyndatyp júrgen jastarymyz az emes. Olar kez kelgen tildi tez meńgerip, qandaı ortaǵa da jyldam beıimdeledi. Memleket basshysy halqymyzdyń osyndaı asyl qasıetterine de toqtaldy.

– Bizdi álem elderi kózi ashyq, kókiregi oıaý halyq retinde tanıdy. Bilimpazdyq, eńbekqorlyq, al­ǵyrlyq pen jasampazdyq – qa­ny­myzǵa sińgen qasıet. Osy qasıetterimizdi árdaıym tıimdi paı­dalana bilýimiz kerek. Biz qazirgi zamanǵy tehnologııany meńgergen jas ǵalymdarǵa zor úmit artamyz. Jastardyń ǵylymmen aınalysýyna barynsha jaǵdaı jasap jatyrmyz. Bıyl Ulttyq ǵylym akademııasynyń janynan Jas ǵalymdar keńesi quryldy. Bul keńes talapty jastardyń basyn qosyp, ǵylym jolyna jumyldyrady dep senemin. Shákárim «Jas kóńil­de jaryq bar», dep aıtqan. Jas­tarymyz jasampaz jáne jańashyl bolýy kerek.Jastyq shaq – ýa­qytty bosqa ótkizetin emes, el úshin tabandy qyzmet etetin kez. Akademık Qanysh Sátbaevtyń ómir joly – osynyń jarqyn mysaly. Ǵulama ǵalym nebári 25 jasynda «Algebra» oqýlyǵyn jazýǵa kiris­ken. Al 30 jas shamasynda Jezqazǵandaǵy ken ornyn ashqan. Jas ǵalymdarymyz týǵan eline paıdasy tıetin jumyspen aınalysqany jón. Urpaqtyń bilimdi, otanshyl, memleketshil bolýy mańyzdy. Jastarymyz Adal azamat bolýy kerek. Eline, óz isine adal azamattar ǵana Qazaqstandy kórkeıte alady, – dep oı qorytty.

Sondaı-aq Q. Toqaev jahandyq polıýster men memleketter arasynda kúsheıe túsken básekelestik – jańa dáýirge qadam basqanymyzdyń aıqyn dáleli ekenin mysalǵa kel­tirdi.

– Buryn eldiń ál-aýqaty aýma­ǵynyń kólemine jáne halqynyń sanyna baılanysty bolsa, qazir tehnologııa men adam kapıtalynyń sapasy aldyńǵy qatarǵa shyqty. Mysaly, HIH ǵasyrdyń basynda Jer shary halqynyń úshten birine jýyǵy Qytaıǵa tıesili bolǵan. Bul eldiń álemdik ekono­mıkadaǵy úlesi de osy shamada edi. Alaıda HHI ǵasyrdyń basyna qaraı jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Dúnıejúzi halqynyń 5 paıyzy ǵana turatyn AQSh álemdik IJО́-niń 20 paıyzyn ıelendi. Búginde ekonomıkalyq báseke geosaıası kúrestiń kezekti kezeńine ulasty. Osy oraıda ınnovasııanyń mańyzy arta túsedi. Álemdik damýdan shet qalmaý úshin elimizdi jan-jaqty jańǵyrtý qarqynyn údetý kerek. Biz órkenıettiń kóshin qýyp jetetin emes, basyp ozatyn modeldi negizge alýymyz qajet. Áıtpese, saǵym qýyp júre beremiz. Qolda bar re­sýrs­tyń bárin jáne básekelestik jolyndaǵy artyqshylyǵymyzdy tolyqtaı paıdalaný mańyzdy. Jahandyq ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa jaǵdaıynda ǵalymdar men bilimpazdardyń róli birden artady. Alaıda eń baı elderdiń ózi barlyq sala boıynsha joǵary deńgeıde zertteý júrgize almaı­dy.Tabysqa jetý úshin basym baǵyttardy aıqyndap alyp, ǵy­lymı qaýymdastyqtyń, memleket pen bıznestiń kúsh-jigerin ju­myldyrý kerek. Bul rette ǵalym­darymyz kabınetterinde typ-tynysh otyryp, tek teorııalyq izdenistermen shektelmeı, naqty ispen jáne qoldanbaly zertteýlermen aınalysýǵa tıis, – dep sóz sabaqtady.

Ekonomıkamyzdyń asa mańyzdy salalary úshin ınnovasııalyq jobalar men utqyr sheshimder qajet ekeni anyq. Memleket basshysy óz sózinde osy baǵytta, eń aldymen, qoǵamdaǵy barlyq úderister men salalardy odan ári sıfrlandyrýǵa nazar aýdarý kerek dedi. Osy oraıda jas ǵalymdardyń, ınjenerler men kásipkerlerdiń áleýetin biriktirý mańyzdy ról atqarmaq.

– Bilimge negizdelgen ekonomıka joǵary tehnologııalyq bıznes týraly pikirimizdi túbegeıli ózgertti. Búginde orasan zor kapıtal nemese qyzmetkerlerdiń kóp­tigi emes, biregeı ıdeıalardy týdyryp, olardy júzege asyra bilý qabileti basty artyqshylyq sanalady. Al ol jastardyń, ózgeristerden qoryqpaıtyn tabandy ári batyl adamdardyń, sonyń ishinde ǵa­lymdardyń qolynan keledi. Álemdegi Google, Microsoft, Apple sııaqty kóptegen tehnologııalyq alpaýyttardyń negizin stýdentter qalaǵan. Bizdiń elimizde de talantty komandalar paıda bolady jáne olar jahandyq naryqta kósh bas­taıtyn IT-kompanııalar qurady dep senemin. О́z múmkindigimizdi múlt jibermeı, álemdik tehnologııalyq básekedegi pozısııamyzdy nyqtaı túsý qajet. Qarjy tehnologııasy men elektrondy úkimet salalaryn damytýda aıtarlyqtaı ilgeriledik. Alaıda munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy. Qazaqstan Eýrazııadaǵy eń iri sıfrlyq habtardyń birine aınalýǵa tıis. Oǵan elimizdiń áleýeti tolyq jetedi. Maqsatqa jetý úshin jasandy ıntellektini barlyq salaǵa jyldam engizý qajet.Qazir álem ekonomıkasyndaǵy ozyq tehnologııalardyń úlesi artyp keledi. Sarapshylar onyń kólemi 2030 jylǵa qaraı 16 trıllıon dollarǵa jetedi dep boljap otyr. Biz osy kóshtiń basynda bolýymyz kerek. Ol úshin jasandy ıntellektini damytýǵa tezirek qolaıly jaǵdaı jasaǵanymyz durys. Bul qadam ekonomıkany ornyqty damytýǵa tikeleı áser etedi. Sondaı-aq elimizdiń teh­nologııalyq táýelsizdigin saqtaýǵa yqpalyn tıgizedi, – dedi.

Qazir osy salanyń ınfra­qurylymyn damytý úshin naqty sharalar qolǵa alynǵan. Sýper­kompıýter jasaýǵa qatysty jumys júrgizilip jatyr. Onyń ıgiligin memlekettik organdarmen qatar, ǵylymı qaýymdastyq pen bıznes te kóredi. Q.Toqaev jasandy ıntellektini damytý isinde eldiń kadrlyq áleýeti mańyzdy ról atqaratynyn jetkizdi.

– Sondyqtan bilikti maman­dardyń qataryn kóbeıtý kerek. Joǵary oqý oryndary bul ju­myspen myqtap aınalysýy qajet. Búginde álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń bilim berý úderisinde praktıkaǵa basymdyq beriledi jáne stýdentterdiń jańa­shyldyqqa umtylyp, startaptar ázirleýine jaǵdaı jasalǵan. Elimiz­diń oqý oryndary osyndaı ádisten úlgi alýy kerek dep oılaımyn.

Mashınalyq úıretýdi damytý mańyzdy. Bul saraptama jasaý jáne muqııat pysyqtalǵan sharalar qabyldaý úshin ozyq tásilderdi ıgerýge yqpal etedi. Biraq atalǵan tehnologııany keń kólemde engizýmen qatar muqııat zerdeleýdi jáne jaýapkershilikti qajet etetin jańa syn-qaterler de paıda bolady. Eń aldymen, jasandy ıntellektini damytý, qoldaný isinde ashyqtyq pen etıkaǵa saı bolý máselelerine basa mán bergen jón. Al derekterdiń tarap ketýi – óz aldyna bólek qaýip. Sıfrlandyrý dáýirinde málimetter saf «altynǵa» aınalady. Sondyqtan olardy tolyqqandy qorǵaý má­selesiniń mańyzy zor. Búginnen bastap kıberqaýipsizdik salasynda maman daıarlap, ozyq zertteý jumystaryn júrgizý qajet.Jalpy, qazir kóz aldymyzda álemdik ekonomıkada tehnologııalyq turǵydan aıtarlyqtaı ózgerister oryn alyp jatyr. Ǵalamdyq deńgeıde ener­gııanyń jańartylatyn jáne ba­lamaly túrlerin kóbirek paı­da­lanýǵa negizdelgen qýat kózine kóshý qarqyn aldy, – dedi.

Sonymen qatar Prezıdent Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı kómir­tegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýge nıetti ekenin tilge tıek etti. Alaıda ol úshin biz ekonomıkany tereń transformasııalaýymyz kerek.

– Bul kúrdeli úderis zor syn-qa­termen qatar júredi. Taıaý bo­la­shaq­ta elimiz elektr energııasynyń tapshylyǵyn aıtarlyqtaı sezinýi múmkin. Atalǵan másele jaǵdaıdy ýshyqtyra túsedi. Keıbir boljamdar boıynsha naqty sheshimder qabyldanbasa, 2030 jylǵa qaraı energııa qýatynyń tapshylyǵy alty gıgavatqa jetedi. Bul ekono­mıkamyzdyń damý qarqynyn edáýir báseńdetip, turǵyn úı-kom­mýnaldyq salasyn daǵdarysqa ákep soqtyrady. Ol halqymyzdyń turmysyna keri áser etedi. Pro­blemany sheshýdiń bir joly atom energetıkasy bolýy múmkin. Energetıkalyq sektor ókilderi osy amaldy biraýyzdan qoldaıdy. Qazaqstan tabıǵı ýran óndirý kó­lemi boıynsha álemde birinshi orynda. Biz ıadrolyq otynnyń kom­ponentterin óz elimizde óndiremiz. Bul – básekelestiktegi bizdiń bas­ty artyqshylyǵymyz. Ony paıdalana bilýimiz qajet. Atalǵan máseleni qoǵamda jáne kásibı ortada keń aýqymda ári jan-jaqty talqylaý kerek. Biraq popýlızm men daý-damaıǵa jol berýge bolmaıdy. Ǵylymı qoǵamdastyq buǵan qomaqty úles qosyp, obektıvti jáne pragmatıkalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen salmaqty pikir aıtady dep oılaımyn. Iаdrolyq energetıkany qurýǵa qatysty sońǵy sheshimdi halyq jalpyulttyq referendým arqyly qabyldaıdy, – dep oı qorytty.

Jańartylatyn energııa kózderin qarqyndy damytý jaǵdaıynda ekonomıkany ártaraptandyrýǵa basa mán berý kerek. «Jasyl» sýtegi óndirisinde áleýetimiz mol. Qazirdiń ózinde bul salada serpindi jobalardy júzege asyrý kózdelgen. Osyny aıta kelip Prezıdent munaı hımııa­synda dástúrli plastık jáne jańa materıaldar sııaqty qosymsha quny joǵary ónimder shyǵarýdy jolǵa qoıý qajet ekenin aıtty.

– «Jasyl» ekonomıkanyń damýy akkýmýlıator óndirisine qajetti sırek jáne sırek kezdesetin metaldarǵa suranysty arttyrady. Mysaly, sarap­shylardyń baǵalaýynsha, kó­mir­tegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý úshin ǵasyr ortasyna qaraı Eýropaǵa qazirgiden 35 ese kóp lıtıı qajet bolady. Bizde osy jáne ózge de metaldardyń mol qory bar. Geologııalyq barlaý ju­mys­tarynyń aýqymyn keńeıtip, bul salaǵa úzdik álemdik táji­rı­beni engizý qajet.Mashına jasaý baǵytynyń bolashaǵy zor. Eli­mizde kólik qurastyratyn bir­qatar kásiporyn jumys isteıdi. Jergilikti óndiristiń úlesin jáne tehnologııanyń ımportyn arttyrý kerek, – dedi ol.

Sondaı-aq otandyq medısına, farmasevtıka, bıotehnologııa salasyndaǵy ǵalymdarymyzdyń áleýeti óte joǵary. Búginde elimizde suranysqa ıe preparattardyń balamasyn, vaksınalardy jáne basqa da medısınalyq ónimderdi óndirýge qabiletti iri kásiporyndar tabysty jumys istep jatyr. Sondyqtan Memleket basshysy halyqty otandyq medısınalyq buıymdarmen jáne dári-dármekpen qamtamasyz etý deńgeıin kezeń-kezeńimen kóterý mańyzyn sóz etti.

«Biz osy salada halyqaralyq deńgeıdegi jetekshi kompanııalarmen qarym-qatynas ornatyp jatyrmyz. Otandyq densaýlyq saqtaý salasynyń damýy halyqtyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵynan kórinedi. Qazaqstanda bul meje 75 jastan asty. Biraq osy kórsetkish boıynsha álemdegi jetekshi elderden ondaǵan jylǵa artta qalyp qoıdyq. Bul – biz umtylatyn maqsattyń biri», dedi ol.

Qazaqstan agroónerkásip ke­shenin damytýda mol áleýetke ıe ári aımaqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosa alady. Prezıdent ókinishke qaraı, bul – alǵa qoıylǵan murat qana ekenin aıtty. Ol úshin kóp jumys isteý kerek.

– Aýyl sharýashylyǵyndaǵy bar­lyq múmkindikti iske asyrý maq­satynda eńbek ónimdiligin edáýir arttyrý qajet. Sondyqtan agrar­lyq ǵylymdy damytýdyń, agroónerkásip keshenine zamanaýı tehnologııalardy engizýdiń máni zor. Ǵalymdarymyz maldyń tuqymyn asyldandyrýmen aınalysyp, klımatymyzǵa beıimdelgen, mol ónim beretin ári qýańshylyqqa tózimdi ósimdik suryptaryn shy­ǵaryp jatyr. Bul jumysty barynsha kúsheıtý qajet.Elimizdiń orasan zor kólik-logıstıkalyq ále­ýetin tıimdi paıdalaný kerek. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty álemdik saýdada mol múmkindikterge jol ashady. 2027 jylǵa qaraı osy dáliz arqyly júk tasymaldaý kólemin jylyna 10 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizýdi josparlap otyrmyz. Elimizdiń Eýrazııadaǵy basty tranzıt haby retindegi rólin nyǵaıtý úshin avtokólik, áýe jáne temirjol tasymalyn damytqan jón, – dedi.

Jıynda Qasym-Jomart Kemeluly Ulttyq quryltaıdyń Aty­raýdaǵy otyrysynda jol salý jáne jóndeý boıynsha aýqymdy jumystardy bastaýdy tapsyrǵanyn aıtyp ótti. Bul keminde 12 myń sha­qyrym avtojoldy qamtıdy eken.

– Avtokólik joldary – eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik tynys-tirshiliginiń kúre tamyry. Negizgi qalalarymyz ben aımaqtarymyzdyń arasyn sapaly joldarmen jalǵaý mańyzdy. Taǵy da qaıtalap aıtamyn – sapaly joldarmen. Ashyǵyn aıtsaq, joldardyń sapasy syn kótermeıdi ári bul másele jıi kóteriledi. Jol sapasynyń nasharlyǵyna qatysty halyqtyń narazylyǵy oryndy. Onyń sebebi kóp. Eń bastysy, salany jemqorlyq jaılaǵan. Úkimet pen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tigine jol qurylysyndaǵy sybaılas jemqorlyqty joıý jóninde tapsyrma berildi. Memleket bóletin qarjynyń barlyǵy talan-tarajǵa túspeı, tek qana qurylysqa jum­salýy kerek. Bul qazir basym mindet. Máselen, Qyzylorda – Jezqazǵan avtokólik jolyn qaıta jańǵyrtý jumysy birqatar aımaqtyń, onyń ishinde, jańadan qurylǵan Ulytaý oblysynyń damýyna tyń serpin berýi kerek edi. Biraq jóndeý jumystary óte nashar júrgizilgen. Halyq ondaǵan jyldan beri joldyń  jaqsarǵanyn kútip otyr.

Bir jaǵynan, elimizdegi avto­kólik joldarynyń jaı-kúıine obektıvti monıtorıng júr­gizi­lýge tıis. Naqty ahýaldy aı­qyn kórsetetin tyń tásilderdi oı­lastyrǵan jón. Jol qurylysy jáne rekonstrýksııa jumystary kezinde barlyq qajetti quzyretke ıe, naryqtaǵy bedeli minsiz, jaýapty otandyq jáne sheteldik kom­panııalardyń áleýetin baryn­sha paıdalaný kerek. Bul iske ashyqtan-ashyq dempıngpen aınalysatyn jalǵan kompanııalardy tartýdyń qajeti joq. Sapaly jol jalpyulttyq mindetke aınalýy kerek. Joldyń sapasy jaqsarmaı, elimizdiń damýy týraly sóz qozǵaý múmkin emes, – dedi ol.

Sonymen qatar Memleket basshysy Avtomagıstraldardy paıdalaný isine baqylaýdy kúsheıtý qajet ekenin jetkizdi.

– Jol jabyndysyn buzatyn birneshe tonnalyq júk kólikterine aıyp­pul salý kerek.Qarjy qu­ıyp qana qoımaı, ǵylymnyń da jetistikteri qoldanylatyn joba bolǵandyqtan joǵary sapaly kólik magıstrali kez kelgen damyǵan eldiń jarqyn kelbeti sanalady. Sondyqtan jol salasyndaǵy qazaq­standyq kompanııalar ǵy­lymı tásildi qoldanýǵa jáne ın­novasııalardy engizýge jańa múmkindikterdi tolyq paıdalanýy qajet.Jalpy, bilimge negizdelgen ekonomıka qurý úshin ǵylymı mekemeler men bıznestiń ózara tyǵyz baılanysyn qamtamasyz etý mańyzdy. Bul jumys barysynda ǵylymı ıdeıalardy kommersııalyq tabysty ónimge aınaldyratyn ınnovasııalyq klasterler, tehnoparkter men bıznes-ınkýbatorlar ashylady. Mundaı qurylymdar tıisti jobalarǵa ıdeıadan bastap ony naryqta júzege asyrýǵa deıingi barlyq kezeńde qoldaý kórsetýi kerek, – dep sózin bir túıindep ótti.

Sondaı-aq Prezıdent eldi mekenderdegi turmys sapasyn jaq­sartý úshin ozyq tehnologııalardy kóbirek paıdalaný qajet ekenine de toqtaldy.

– Bizdiń qalalarymyz, tipti aýyl­darymyz da smart standartyna saı bolýy kerek. Bul – Úkimet pen ákimder basymdyq berýge tıis baǵyttardyń biri. Biraq osy jumyspen oblys basshylarynyń eshqaısysy bilek sybanyp aınalyspaıdy. Sondyqtan nátıje joq.Almaty oblysynda salynyp jatqan Alatau City «aqyldy qa­lanyń» jarqyn úlgisine aınalýy qajet. Bul qala sıngapýrlyq «Surbana Jurong» konsaltıngtik kompanııasynyń qatysýymen salynyp jatyr. Shahar ómir súrýge, bıznes júrgizýge yńǵaıly ári jetekshi halyqaralyq iskerlik habqa aınalýy kerek. Atalǵan joba Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna tyń serpin beredi.Otan­dyq ǵylymnyń taǵy bir mańyzdy mindeti – tabıǵı jáne tehnogendi sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılardy boljaý ári onyń aldyn alý. Keıingi jyldary elimiz sý tasqyny, seıs­mıkalyq qaýip, energetıkalyq aqaý, qurǵaqshylyq jáne epıdemııa sııaqty kúrdeli syn-qaterlermen betpe-bet keldi, – dedi.

Jýyrda bolǵan alapat tasqyn saldarynan ondaǵan myń otbasy zardap shekti. Kóptegen adam dúnıe-múlkinen aıyryldy. Ekonomıkaǵa orasan zor zııan keldi. Apat saldaryn joıýǵa Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń barlyq kúsh-qural­y jumyldyryldy jáne basqa da kúshtik qurylymdardyń jeke quramy qatysty. Sý tasqyny ke­zinde 120 myńǵa jýyq adam, onyń ishinde 45 myń bala qutqarylyp, evakýasııalandy. Osy jaǵdaıǵa arnaıy toqtalǵan Q. Toqaev batyldyq pen qyzmettik mindetterine adal­dyqtyń naǵyz úlgisin kórsetken tótenshe jaǵdaılar jáne qutqarý qyzmetiniń barlyq qyzmetine al­ǵysyn aıtty.

– Qutqarýshylarymyzdyń úılesimdi ári shuǵyl is-áreketi mem­leketimiz úshin adam ómiri eń joǵary qundylyq ekenin naqty kórsetti. Biz bul qıyn synaqtan azamat­tarymyzdyń birligi men yn­tymaǵynyń, bir-birine jana­shyrlyǵynyń arqasynda súrinbeı óttik. Halqymyzdyń birliginiń aıqyn dáleline aınalǵan erik­tilerdiń eren eńbegi erekshe qurmetke laıyq. Olar elimizdiń túkpir-túkpirinen sý basqan óńirlerge baryp, bógender saldy. Halyqty evakýasııalaýǵa atsalysyp, zardap shekken adamdarǵa gýmanıtarlyq kómek jetkizdi. Bizdiń eriktiler kún saıyn joǵary azamattyq jaýapkershiliktiń, janashyrlyq pen kómek kórsetýdiń jáne dúnıeni jaqsartýǵa degen shynaıy umtylystyń úlgisin kórsetip keledi.

Sonymen qatar ahýaldy der kezinde boljaı alǵanda, tabıǵat apatynyń saldary aıtarlyqtaı aýyr bolmas edi. Meniń tapsyrmam boıynsha Almaty ákimdigi Seısmologııa ınstıtýtynyń ǵıma­ratyn jóndeýge qarjy bóldi. Qyryq jyldan astam ýaqyt boıy jóndeý kórmegen ǵımaratta ǵalym­dar adam tózgisiz jaǵdaıda jumys istep jatyr, – dedi ol.

Qazir sý sharýashylyǵyn bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý – ótkir máseleniń biri. Memleket basshysy buǵan deıin Tarazdaǵy Qazaq gıdromelıoratıvtik-qurylys ıns­tıtýtyn qalpyna keltirýdi tap­syrǵan edi. Osy máselege toq­taldy.

 – Bizge sý sharýashylyǵynyń, gıdromelıoratıvtik jáne ekolo­gııalyq turaqtylyqtyń qazirgi máselelerin sheshýge qabiletti mamandar daıarlaıtyn, osy saladaǵy ǵylymı bazany nyǵaıtatyn joǵary oqý orny qajet. Bul baǵyttaǵy jumystardy jedeldetýdi tapsyramyn. Jalpy, tabıǵat apattaryn baqylaý, baǵalaý jáne boljaý, sondaı-aq tabıǵı resýrs­tardy saqtaý jáne utymdy paıdalaný máseleleri jónindegi ǵylymı zertteýlerdi kúsheıtý kerek. Sarapshylardyń aıtýynsha, keıingi onjyldyqtarda tabıǵat apattarynyń sany aıtarlyqtaı ósken. BUU boljamy boıynsha aldaǵy onjyldyqtyń basynda álemde jylyna 560-qa jýyq ta­bıǵat apaty bolady. Osy oraıda ǵalymdar aýa raıy qubylýynyń tórtten úsh bóligin klımattyń ózgerýimen baılanystyrady. Munyń bári ekonomıkanyń damýy­na, halyqtyń densaýlyǵy men ál-aýqatyna orasan zor keri áserin tıgizip jatyr. Sondyqtan qazir álemdik qaýymdastyq klımattyń ózgerýimen kúreske basa nazar aýda­ryp otyr. Bul iske Qazaqstannyń Almatyda Ortalyq Azııa elderiniń klımat jáne «jasyl» energetıka máseleleri jónindegi jobalyq keńsesin ashý týraly bastamasy aıtarlyqtaı úles qosa alady. Ýa­qyt ótken saıyn sezilip kele jatqan sý tapshylyǵy problemasy bizdiń óńirimiz úshin óte ózekti bolyp otyr. Sý – negizgi tirshilik kózi. Oǵan ekonomıkalyq damý, aýyl sharýashylyǵy jáne adamdardyń turmys sapasy tikeleı baılanysty. Sondyqtan sý resýrstaryn únemdeý, utymdy paıdalaný jáne salany basqarý tıimdiligin arttyrýǵa qatysty júıeli ǵylymı jumystardy qolǵa alý kerek, – dep oı túıdi.

Sondaı-aq Prezıdent 2026 jyly BUU aıasynda elimizde Aımaqtyq klımattyq sammıt ótetinin atap ótti. Sammıt klı­mattyń ózgerýine qarsy kúreste halyqaralyq qo­ǵamdastyqtyń kúsh-jigerin birik­tirýge eleýli úles qosatynyna senimdi ekenin aıtty. Sonymen birge qoǵamda ekologııalyq má­denıet qa­lyp­tastyrý jáne qor­shaǵan or­taǵa qamqorlyqpen qaraý sııaq­ty qundylyqtardy nası­hattaý mańyzdy. Qazirgi jaǵ­daıda eko­logııalyq oılaý qabileti bar­lyq bilim berý jáne ǵylymı baǵ­darlamanyń negizi bolýy kerek. Tabıǵat resýrstaryna jaýapkershilikpen qaraý jáne qor­­shaǵan ortaǵa qamqorlyq tanytý qoǵamdyq sananyń quramdas bóligine aınalýy qajet.

– Bıyl elimizde «Taza Qazaq­stan» aksııasy bastaldy. Bul – jaı naýqan emes, bul –halqymyzdyń kózqarasyn, bolmysyn ózgerte alatyn óte mańyzdy joba. Aýqymdy ekologııalyq bastamaǵa, ásirese jastar belsene atsalysty. Bul da – jaqsy úrdis. Az ýaqyt ishinde 2,5 mıllıonnan astam aǵash egildi, 200-den astam ózen-kóldiń jaǵasy tazartyldy. Osy bastama turaqty jalǵasyp, jaqsy dástúrge aınalýy qajet. Bul aksııa tal egip, qoqys jınaýmen shektelmeýge tıis. Atqarylatyn basqa da sharýa kóp. Eń bastysy, barlyǵy shyn nıetpen jasalýy kerek. «Taza Qazaqstan» aksııasy aımaqtarda qalaı júrip jatqanyn men muqııat qadaǵalap otyramyn. Muny, eń aldymen, ákimderden talap etemin. Bárin ákimge júktep, qarap otyrýǵa da bolmaıdy. Jaz maýsymy bastaldy, endi ishki týrızm jandana túsedi. Demalýǵa shyqqan ár azamat tabıǵatqa janashyrlyqpen qaraýǵa tıis. Tazalyqtyń basty kepili – aınalany lastamaý. Bul – barshaǵa ortaq mindet, – dedi ol.

Keleli jıynda elimizde qo­qys óńdeıtin kásiporyndar salý máselesi de kóterildi. Qasym-Jomart Toqaev onsyz qalalarymyz taza bolmaıtynyn aıtty.

– Jalpy, «Taza Qazaqstan» degen sózdi keń aýqymda túsingen jón dep sanaımyn. Tazalyq eń áýeli adamnyń sana-seziminen bastalýǵa tıis. Peıili taza adamnyń isi berekeli bolady.Biz qazir ult sapasyn jaqsartýǵa basa mán berip otyrmyz. Men Atyraýda ótken Quryltaıda jańa qundylyqtar qalyp­tastyrý máselesine toq­taldym. Qazir memleket pen qo­ǵamnyń arasynda osyǵan qatysty ortaq ustanym bar. Bul qun­dy­lyqtar oqý oryndarynyń tárbıe jumysyna arqaý bolýy kerek. О́kinishke qaraı, qoǵamda ozbyrlyq pen qatygezdik tyıyl­maı tur. Mundaı jaǵymsyz úrdis, ásirese jastar arasynda beleń alýda.Biz máseleniń túp-tamyry tereńde jatqanyn ashyq aıtýy­myz kerek. Áleýmettik jeli balalardyń minez-qulqyna keri áser etip jatqany sózsiz. Bir­aq bárin áleýmettik jelige jaba salýǵa bolmaıdy. Bilim berý júıe­sinde kemshilikter kóp. Ot­basy tárbıesinde de olqylyq bar. Árbir ata-ana balasyna durys tá­lim-tárbıe berýi qajet. Úl­ken­der óziniń kúndelikti is-áre­ketimen balalarǵa úlgi bolýy kerek. Elimizdegi balalardyń bári qor­shaǵan álemmen úılesimdi, ata-anasy men jaqyndarynyń súıis­­penshiligine jáne meıirimine bó­lenip ósýi mańyzdy. Ol úshin, eń aldymen, otbasyndaǵy zorlyq-zom­bylyq syndy qarańǵylyqtyń, mo­raldyq degradasııanyń órshýin túp-tamyrymen joıý qajet, – dedi ol.

Sonymen qatar Prezıdent qoǵamda turmystyq zorlyq-zom­bylyq máselesi keńinen talqy­lanyp jatqanyn sóz etti. Bul agres­sııa men qatygezdiktiń kez kelgen túrine tózbeıtinin kórsetip kele jatqan bizdiń qoǵamnyń qun­dylyqtar júıesindegi oń ózgeris­terdi kórsetedi.

– Men Prezıdent qyzmetine kirisken alǵashqy kúnderden bas­tap áıelder men balalardyń qu­­qyqtaryn qorǵaýǵa basa mán be­remin. Biz bul baǵytta zańnamalyq jáne ınstıtýsıonaldyq sharalardy dáıekti túrde qabyldap kelemiz.2022 jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýymda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty jaýapkershilikti kúsheıtýdi tapsyrdym. Árıne, jurtshylyqtyń bári birdeı emes, degenmen quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmystyq áreket dep tanýdy jaqtaǵanyn moıyndaýymyz kerek. Sol kezde bul baǵyttaǵy negizgi normalar men bastamalardyń jumys istep tur­ǵany jáne keıbir memlekettik organdardyń, sondaı-aq qoǵamnyń kon­servatıvti bóligi bul zańǵa

qarsy bolady degen pikir aıtyldy. Biraq men mundaı taǵylyq áreketpen quqyqtyq, ásirese zań­namalyq turǵyda kúresti kúsheıtý kerek ekenin qadap aıttym. О́z­derińizge málim, bıyl sáýir aıynda tur­mystyq zorlyq-zombylyq úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheı­tetin, áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qam­tamasyz etetin Zańǵa qol qoıdym. Eki aptadan keıin bul tolyq­tyrýlar kúshine enedi.Jańa normalar bizdiń qoǵamdy jańǵyrtýǵa, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosady dep senemin. О́ıtkeni áıelder men balalardyń quqyqtaryn jan-jaqty qorǵaý dástúrli otbasylyq qundylyqtardy saqtaýǵa múldem qaıshy kelmeıdi, kerisinshe olardy kúsheıtýge yqpal etedi.Ana – ultty tárbıeleıdi. Áıeldi qurmetteı biletin qoǵam shyn máninde órkenıetti, mádenıetti qoǵam bolmaq. Árıne, bir Zańmen barlyq másele sheshilmeıtini anyq. Eń bastysy, ózgeristi árkim ózinen bastaýy kerek. Ár úıde otbasy qundylyqtary ornyǵýy qajet. Ulttyń jańa sapasyn qalyp­tas­tyrý osyndaı qarapaıym dúnıeden bastalady, – dep parasatty oı túıindedi.

Sondaı-aq Prezıdent eńbek adamynyń mártebesin kóterý týraly únemi aıtady. Elimizde osy baǵytta ótken bes jyl ishinde biraz sharýa atqarylǵan. Tıisti zańdarǵa ózgerister engizilip, jalaqy kó­terildi. Basqa da áleýmettik qol­­daý sharalary qolǵa alyndy. Mem­lekettik marapattar da na­ǵyz eń­bek adamyna tapsyrylyp jatyr. Osyndaı naqty ju­mystyń nátı­jesinde túrli maman­dyq ıeleriniń bedeli arta tústi. Memleket basshysy osy tarapta oı qoryta kelip:

«Mamandyqtyń jamany joq. Elimiz úshin barlyq kásip ıeleri qajet. О́z isiniń has sheberi atanǵan adam mindetti túrde tabysqa jetedi. Túptep kelgende, bul – qoǵamda eń­bekqorlyq pen kásibı biliktilikti jappaı dáripteý degen sóz. Básekege qabiletti ult bolý úshin qoǵamda osy qundylyqtar ornyǵýy qajet», dedi.

Qazir memleket tarapynan ǵa­lymdarǵa barynsha qoldaý kórse­tilip jatyr. Máselen, aldaǵy eki jylda jas ǵalymdardyń zert­teýine bólinetin grant sany taǵy da kóbeı­mek. Bıýdjetten 18 mıllıar­d teńge bólinedi. Byltyr 284 jas ǵalym baspana alǵan. Bıyl Mem­leket basshysynyń tapsyrmasy­men olarǵa taǵy 200 páter beriledi. Otandyq ǵylymdy, jalpy ǵa­lym­dardy qoldaý aldaǵy ýaqytta da jalǵasady.

Sondaı-aq jıyn barysynda Qazaqstan Prezı­denti janyndaǵy Ult­tyq ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti Aqylbek Kúrishbaev, Ult­tyq ǵy­lym akademııasy ja­nyn­daǵy Jas ǵalymdar keńesi tór­aǵa­synyń orynbasary Shahıslam Laıshanov sóz aldy.