BIR QIYRDAN... BIR QIYR!

Jumyr Jer

1. 409 ARALY BAR EL

Danııa... Osy bir beıqut el bizdiń júregimizdi sonaý balalyq shaǵymyzdan-aq Hans Krıstıan Andersenniń sıqyrly týyn­dyla­rymen jaýlap alǵan. Ásirese, onyń asta­nasy Kopengagendi uly ertegishiniń qalasy, ómir sú­rip, ǵumyr keshken ortasy deýimiz kerek. О́ıt­keni, ol týraly ja­zýshynyń esimi be­ril­gen býlvar jáne eskert­kishter ǵana emes, tip­ti mundaǵy árbir prıstan men traktır, shir­keý men teatrdyń ózi eske salyp turǵandaı. Mysal kerek pe? Aıtaıyq. Mine, gotıkalyq stıl­men salynǵan úılerdegi cherepısa shatyr­da Andersen keıipkerleriniń biri – murja ta­zalaýshy otyr. Onyń qyzmetin Kopengagenniń kóptegen turǵyndary áli kúnge deıin paıda­la­nady. Al myna búginde kádimgi ózenge aınalǵan bir kezdegi eski qamal tóńiregi orlaryndaǵy sý­da taǵy da sol ataqty qalamger shyǵarmala­ryn­da súıis­penshilikpen sýretteletin appaq aqqýlar júzip júr. Eske sala keteıik, 1874 jyly osy kerbez qus Danııanyń sımvoly etip tańdalyp alynǵan. Biz sııaqty syrttan kelgen jandardyń Ko­pengagenmen tanysýy anaý qala túkpirindegi uly jazýshy Andersenge eskertkish ornatylǵan Ratý­sha alańynan bastalady. Meıirimdi ertegishi on­da qolynda kitaby bar, shamshat aǵashynyń kó­leńkesinde otyr. Qalada oǵan eki eskertkish orna­tylǵan: bireýi korol saıabaǵynda tur. Ol óte kóne, sondyqtan da dat astanasynyń tur­ǵyn­daryna etene jaqyn. Al Ratýsha alańyndaǵy beıne – jańa. Bul syrttan kelýshilerdiń kóp jınalyp, úıirsekteıtin jeri. Sondyqtan da “eskertkish túbinde kezdesý” jergilikti kopen­gagendikter úshin bir bólek te, týrıster úshin bir basqa. Mine, dat astanasyndaǵy kelesi bir tarıhı oryn – Nıýtorv alańy. Bul jerden An­der­senniń álgi “Shaqpaqtas” shyǵarmasyndaǵy sot úıi jertólesiniń terezesi kórinedi. Esińizde bo­lar, qurmetti oqyrman, ertegide bylaı delin­beýshi me edi: “Tańerteń soldat tereze janyna jaqyndap kelip, temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy kóshege kóz saldy: halyq bul beıbaqty qalaı darǵa asatynyn kórý úshin qala syrtyna qaraı shubyrýda; barabandar soǵylyp jatyr, áskerler sap túzep ótip barady. Bári asyǵýly, keıbireýi tipti júgirýge kóshken. Aldyna teri aljapqysh baılaǵan etikshi balaǵa ne joryq deseńizshi. Bezdeńdep ol da ketip barady. Quıyn-perin bop shapqylaǵan onyń bir týflıi aıaǵynan ushyp ketip, terezeden syrtqa qarap turǵan soldattyń dál janyndaǵy qabyrǵaǵa uryldy”. Iá, sol jertóleniń naq ózi bul. Ol tym alasa eken. Onyń jaryq túsetin jeldetkish sııaqty tereze kózderin kóshege tóselgen tastar ýaqyt óte kele jarym-jartylaı kómip tastaǵan ba, qalaı? Álemdegi eń uzyn jaıaý jol – osyndaǵy júrginshiler kóshesi StrUtke jaqyn mańda kóne de alyp ǵımarat – Dóńgelek munara tur. Bul jádiger 1647 jyly boı kótergenimen, kórgen jandy qazirde de qatty tańǵaldyryp, tamsan­dyrady. Árıne, ertegishi atamyz kezinde muny da nazardan tys qaldyrmaǵan. “Shaqpaqtasta” ol mynadaı teńeýmen qamtylyp ótiledi: “Aǵash sandyqtyń ústinde kósilip jatqan ıttiń ár kózi Dóńgelek munaradaı edi”. HVI ǵasyrdyń ortasynda boı kótergen bul ǵımarat salynyp bitkennen keıin bir-birimen múlde úılespeıtin maqsattarǵa qyzmet etipti. Ol aldymen áýlıe Troısanyń (áke, bala jáne rýh qudaıy degen úshtik) shirkeýi bolsa, sodan ile-shala Kopengagen ýnıversıtetiniń observat­o­rııa­syna aınalǵan. Jergilikti turǵyndar kóbinese ony orta ǵasyrlyq dana astronom Tıho Bra­geniń esimimen baılanystyrady. Muny halyq­tyń óz perzentine degen qurmeti dep bilý kerek. Tek solaı uǵý qajet. Sebebi, shyndyqqa júginer bolsaq, Dóńgelek munaranyń observatorııasy ǵulama ǵalym ómirden ótkennen keıin 40 jyl­­dan soń salynǵan edi. Biraq uly dat astron­o­my­nyń esimi bul ǵımaratpen tegin baılanys­ty­rylmaǵan. О́ıtkeni ol óz kezinde ǵylymnyń qoly jete qoımaǵan tyń jańalyq ashqan. Atap aıtqanda, aspandaǵy juldyzdardyń ornalasý retin dál anyqtap bergen. Munaranyń ushar basyndaǵy alańqaıda Tıho Brageniń bıýsti tur. Ol týraly Andersen óz shyǵarmalarynda talaı márte eske alǵan. Qazir Dóńgelek munara observatorııa márte­besin joǵaltqan. Sondyqtan da endi onyń basy­na astronomdar emes, týrıster kóterilip, bıik tuǵyrdan kóne qalany, onyń san taraý kóshe­lerin erkin tamashalaıdy. Ǵımarattyń ushar basyna shyǵamyn degen adam kirpishten órilip jasalǵan jol arqyly kóteriledi. Osy muna­ra­nyń tarıhyna qatysty mynadaı da ǵajap oqıǵa bar. 1716 jyly dat astanasynyń turǵyndaryn tań-tamasha etip, orys patshasy Petr I Dóńgelek alańǵa atpen kirse kerek. Odan asyp túsýdi kóksegen Ekaterına I de munara ishine kúımemen kelipti. Bul kopen­gagendikterdi tipti aıran-asyr qaldyrǵan deıdi. Andersen aqsaqal osy oqıǵany bilgen jáne ony kóp eshkim sóz etpegen taǵy bir derekpen tolyqtyrǵan. Ǵımarat tóbesine kóterilgen orys patshasy óziniń nókerleriniń birine munaradan tómen qaraı sekirýdi buıyrypty. Álgi baıǵus uly aǵzamnyń pármenin oryndaýǵa beıim­delgende dat koroli arasha túsip, ony ajaldan aman alyp qalypty. Qalamgerdiń “Bolý nemese bordaı tozý” romanynda naq osylaı jazylǵan. Qaladaǵy ózindik bet-beınege ıe ásem jerdiń biri ol Nıýhavn mańaıy. Bul ataý “jańa aılaq” degen maǵynany bildiredi. Bildirse bildirgendeı, ondaǵy gavanda terbelip turǵan jelkendi qaı­yqtardan kóz tunady. Bulardyń tóńiregi tolǵan kóne turǵyn úıler. Úlkendi-kishili olardyń árqaısysynyń ózi bir tarıh. Ǵajaby sol – kópshiligi taǵy da uly ertegishi Andersenniń esimimen tyǵyz baılanysty. Nege deseńiz, bu­lar­dyń birinde ol sonaý alys provınsııadan ke­lip, birer aı bolsa da turyp esin jıǵan. Ekin­shisinde qala ómirine beıimdelip, shyǵarmalaryn jazýǵa kirisken. Al úshinshisinde ómiriniń sońǵy eki jylyn ótkizgen. Sóıtip, osy Nıýhavnde oǵan álemdik dańq ákelgen “Koroldiń jańa jasaýy”, “Túıme qyz”, “Kishkene Idanyń gúlderi”, “Altyn bala” sııaqty ertegileri dúnıege kelgen. Osy jerdegi arnaly ózenniń Kongens-Nıýtorv alańyna tireler tusy bolyp keletin jaǵalaýdaǵy aılaqta úlken keme zákiri kórinedi. Bul – ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde opat bolǵan 1450 dat teńizshilerine qoıylǵan eskertkish deıdi gıd. Osydan keıin... ıá, osydan keıin biz sııaqty munda buryn bolyp kórmegen adamdar Kopengagenniń eń keremet kóz tartar­lyq ǵajaıybyna kez bolary haq. Ol Lange­lınıe dep atalatyn jaǵalaýdyń qalaǵa ki­rer tusyndaǵy surǵylt tasta oılanyp otyrǵan qola músindi “Sý perisi” der edik. Andersenniń osyndaı ertegisi esińizde shyǵar, qurmetti oqyrman?! Eger esińizde bolsa onda: “Sen on bes jasqa tolǵanda, – dedi ájesi, – saǵan teńiz betine júzip shyǵyp, aı jaryǵymen jaǵalaý­daǵy tas ústinde otyryp, tóńiregińdi janaı júzip bara jatqan alyp kemelerdi tamashalaýǵa ruqsat beriledi”, degen sóılemder bar emes pe edi. Mine, sondaǵy “Sý perisi” – perızat qyz osy. Tirshilikke qushtarlyq pen pák oı-nıetti jáne náziktikti bir boıyna jınaǵan arý kópten beri-aq Kopengagenniń sımvolyna aınalǵan. Olaı deıtinimiz, mine 97 jyldan beri ol myna alyp granıt tastyń ústinde dat astanasyna kelip kirgen árbir kemeni qarsy alyp, shyǵaryp salyp otyrady. Bul eskertkishti 1913 jyly mú­sinshi Edvard Erıksen arqyly ómirge ákeldirip, jasattyrǵan ataqty dat mesenaty Karl Iаkobsen eken. Osy “Sý perisi” beınesi ma­ńynda onyń ózine ǵana tán ózgeshe dástúr qalyptasqan. Má­selen, álemniń ár elderinen kelgen teńizshiler oǵan jaqyndaǵanda aı dıdarly arýǵa gúl shoqtaryn shashyp ótedi. Muny sulýlyqqa degen qurmet pen ińkárlik dep bilý kerek. Kórkem Kopengagen!.. Ol qonaqtardy qashan da aılaqtar men vervterdiń keremetteı kóri­nisterimen, kóz tundyrar kógildir kólderimen, abat kórki jarasqan kósheleriniń alýan túr­li­ligimen jáne úlken qalanyń qaınaǵan tirshi­li­gimen qarsy alady. Dat astanasynyń osy ǵa­jaı­yp kelbeti ózderine ǵana uqsaıtyn ulttyq ereksheligimen, tabıǵı bolmysymen mándi de sándi. Ol ásirese, ǵasyrlar báıgesinen ozyp kelgen, neshe yqylym zamandardan qıramaı, búlinbeı aman jetken nebir ǵajap úıler men qabyrǵalaryn qyna men múk basqan kóne qor­ǵandardyń moldyǵynan anyq kórinedi. Muny ózimiz sóz etip otyrǵan shahardyń basty erek­she­ligi ári baılyǵy dese de bolady. Biraq kári tarıh HIV ǵasyrdyń basyna deıin Ko­pengagenniń basqa qalalardan esh artyqshylyǵy bolmaǵan­dyǵyn aıtady. Tipti, shahardyń onyń saıası jáne ekonomıkalyq jaǵynan óte tıimdi meken – Erezýnd buǵazynyń jaǵalaýynda orna­lasqan bolsa da ataǵy onsha alysqa kete qoı­ma­ǵan. Al onyń baılyǵy sol kezde tipti keremet edi. Saıahatshylar ol zamanda bylaı deıdi eken: “Erezýndta maıshabaqtardyń kóptigi sonsha, ony naızamen túırep, qylyshqa qadap alýǵa bolady”. Osyndaı jerden bastaý alyp, ósip-órken­degen Kopengagen ǵoı. Onyń eń kórikti ǵıma­rat­tarynyń túgelge derligi HVI ǵasyrdyń birin­shi jartysynda bılik júrgizgen korol Krıs­tıan IV esimimen baılanysty eken. Tórt ǵasyr boıyna bylq etpegen anaý Bır­ja úıi, odan keıingi Rozenborg sa­raıy men Frederıksborg rezıden­sııasy... Mine osylardyń barlyǵy jasampazdyq jolynda janyp turatyn qasıeti úshin halyq “uly qurylystar ıesi” atap ketken korol Krıstıan IV bılik qurǵan jyldarda salynypty. Tipti, Kopen­­gagennen onsha alys emes Kronborg qamalynyń ózi de talaı-talaı janǵan órt pen kúlden keıin osy koroldiń tusynda myz­ǵymastaı bolyp túbegeıli túrde qaıta boı kó­ter­gen. Eske túsireıik, Andersen shy­ǵarmalarynda bylaı baıandalmaýshy ma edi? “Danııada kóne Kronborg qa­ma­ly bar. Ol kún saıyn júzdegen alyp kemeler júzip ótetin Erezýnd buǵa­zynyń boıynda tur. Olardyń ishinde Anglııanyń da, Reseıdiń de, Prýs­sııanyń da sý kólikteri kezdesedi. Bulardyń bári ary-beri ótkende kóne qamalǵa zeńbirek zalpy arqyly qurmet kórsetedi – bým-bým. Qamaldyń zeńbirekteri de olarǵa jaýap qaıtarady – bým-bým”. Iá, bul bir zamandarda ózimiz sóz etip otyrǵan Erezýnd buǵazynyń qyl­tasyndaǵy shvedter shapqynshylyǵynan ábden zárezap bolyp sorlap bitken Krogen atty eldi mekenniń orny eken. HVI ǵasyrdyń ortasynda korol Krıstıan IV ondaǵy jaman-jáýtik lashyqtardy sypyryp tastap, munyń ornyna óziniń jańa úlgidegi rezıden­sııa­syn salýǵa bekinedi. Dat bıleýshisiniń oıynsha bul qorǵan, bekinis bolyp qala tura, eýropalyq qýat­ty memleketterdiń qamaldarynan kem túspeıtin sáýletti saraı úlgisindegi eń úlken ǵımarat bolýy tıis edi. So­laı dep uıǵarylǵan rezıdensııanyń qurylysy 1574 jyly Gans Paske degen sáýlet­shiniń basshylyǵymen bastalady. Jeti jyldan keıin bul beıbaq iship-jep qoıdy dep kinálanyp, abaqtyǵa jabylady da onyń ornyna golland Antonıýs Opbergen taǵaıyndalady. Sóıtip saraı 1585 jyly tolyq salynyp bitedi. Kron­borg degen atqa ıe bolady. Bul “tájdi qamal” degen uǵymdy bildiretin edi. Sebebi, túr-turpaty múldem jańa ǵımarat óziniń sán-saltanaty kelisken ásemdigimen dat korolderiniń sheteldik qonaqtardy uıalmaı qabyldaıtyn tuńǵysh ámbebap rezıdensııasy boldy. Osylaısha korol Krıstıan IV bılik qurǵan kezde Kron­borg eldiń ulylyǵyn tanytyp turdy. Ol mem­lekettik shekara beketi retinde de Danııaǵa kire­tin sý joldaryn qorǵady jáne óz úkimeti úshin naǵyz “aspannan altyn jaýǵan” kez dep atalǵan “Erezýnd salyǵyn” ómirge ákeldi. Atalmysh salyq Danııany janaı ótken barlyq kemelerge mindetti boldy. Sebebi, bul el sol ýaqytta Erezýnd buǵazynyń eki jaǵalaýyna da tolyq ıelik etetin. Sóz retine qaraı Kronborg qorǵanynyń taǵy bir ereksheligin aıtqymyz keledi. Ol onyń baıaǵydan beri Ýılıam Shekspırdiń ataqty “Gamlet” tragedııasymen baılanystylyǵy. Uly aǵylshyn dramatýrgynyń paıymdaýynsha, atalmysh pesadaǵy basty keıipker men oǵan qatysty oqıǵalar osynda bolǵan-mys. Al shyn máninde dat prınsiniń bul jerge eshqandaı qatysy joq eken. Onyń otany da, ıelik etken zamok-qorǵany da Danııanyń bir qıyryndaǵy Iýtlandııada edi deıdi gıd. Soǵan qaramastan, Shekspır Gamletti osy Kronborgta turǵan, spek­­takldegi kóptegen jáıtterdiń myna qa­mal­ǵa tikeleı qatysy bar degen uǵym qalyptastyrǵan. Danııada jyl saıyn Ivan kúni atty jal­pyhalyqtyq mereke bar eken. Oǵan jergilikti jáne sheteldik akterler kóptep kelip, osy Kron­borgqa jınalady deıdi biletinder. Olardyń sondaǵy eń basty maqsattary ol qorǵandaǵy túngi ashyq aspan astynda Ýılıam Shekspırdiń biz sóz etip otyrǵan jaýhar týyndysyn qoıyp qaıtý eken. Iá, jyl saıyn munda keletin árbir jańa teatr trýppalary kórermenderge máńgilik týyndynyń ózderi jasaǵan nusqalaryn usy­natyn bolyp shyqty. Bul dástúrdiń qalyp­tasqanyna da 70 jyldaı ýaqyt bolyp qalypty. Alǵash ret osy jerde aǵylshyn trýppasy óner kórsetken. Onda Gamlettiń rólin ataqty Loýrens Olıve oınapty. Qoıylym, árqashanda, aýmaǵy atshaptyrym qorǵannyń ishki aýlasyndaǵy tas alańqaıda bolady eken. Ony kórgende ózimiz sóz etip otyrǵan týyndy mazmunyndaǵy sýretteletin dat prınsiniń qańǵybas komedıanttarǵa kimdi qalaı aldaýdy naq osy jerde úıretkeni oıymyzǵa oralmaı qalǵan joq. Sózimizdiń sońynda Kronborg tek Gamletpen ǵana áıgili emes degimiz keledi. Kóne qamaldyń astyndaǵy jerasty jolynda dat koroldiginiń negizin qalaýshy, aty ańyzǵa aınalǵan adam – Holger Danskeniń alyp músini tur. Ol oryntaqta otyryp uzaq uıqyǵa ketken keıipte beınelengen. Kóne ańyz bylaı deıdi: Holger Danııanyń basyna qaýipti, qıyn kún týa qalǵan jaǵdaıda oıanyp ketedi-mys. Sol kezde ol alyp tulǵasyn tiktep jaýmen shaıqasatyn bolady. Jalpy dat korolderi ózge jurttyń monarh­­taryna qaraǵanda aqyldyraq bolǵan jáne basqalardyń qatesinen tez qorytyndy shyǵa­ryp, jedel sheshimder qabyldaı bilgen. Má­selen, 1848 jyly búkil Eýropada revolıýsııa­lyq dúrbeleń bastalǵanda korol Frederık Parıjdegi elshi­siniń áńgimelerin tyńdaı otyryp, bir jyldan soń óz eline Konstıtýsııa syılaǵan. Sondyqtan da Danııada qantógisti tóńkerister men qyr­ǵyndar bolǵan joq. Sodan da Kope­n­gagende sándi saraılar qıramady. Keremet qor­ǵan­dar tonalmady. Halyqtyń bet-beınesin kór­se­tetin ǵajaıyp arhıtektýralyq ǵımarattar osy­laısha saqtalyp qaldy. 409 araly bar elden turatyn búgingi Danııa turǵyndary osyny maqtan etedi. Janbolat ÁLIHANULY (AÝPBAEV). KOPENGAGEN, Danııa.