Jýrnalıst jolda júrgende
Mamyrdyń sońǵy kúni. Sıyr sáskede biz óskeleń О́skemenniń qaq ortasynda qaıran qazaqtyń altyn besigi, ata jurty Altaı shyńdaryna kúlimsireı qaraǵan Abaıdyń alyp beınesine basymyzdy ıip turdyq.
Bul záýlim eskertkishke áli bir jyl da tola qoıǵan joq. Búkil qazaq qýanǵanyn bilesiz. Sebebin de sezesiz. Baıqasańyz, Abaıyńyzdyń aldynan ótip bara jatatyn jastaryńyz da, jasamystaryńyz da ózgerińkirep, ózgeshe óńdenińkirep, boı-bastaryn tikteńkirep, bıikteńkirep ketetindeı-aý.
Áne, anaý jaqta, kúlli qalaǵa kórinetin Botbaı bıigi zoraıady. Onyń tú-ý tóbesinde kógildir týyńyz jelbireıdi. Týyńyzdan sál tómenirekte “Qazaqstan” degen appaq jazý aq shuǵyla shashady-aı. Bularǵa da bir jyl tola qoımaǵan.
О́skemen qalasynyń ákimi, tasqynǵa baılanysty qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar jónindegi oblystyq shtabtyń bastyǵy Islam Ábishevpen jarty saǵat áńgimelestik. Jalpy, jaǵdaıdan habardar bolǵandaımyz. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev shuǵyl túrde áldebir jaqqa attanyp barady eken. Juma kúni júzdespekke kelistik.
Tús aýa Kókpekti aýdanyna qarata jolǵa shyqtyq. Asfalt jolyńyzdyń qaı qaptalyna qarasańyz-daǵy, topan sý tasqynynyń izin baıqaısyz. Qalbataý qarǵynynyń qaldyqtary. Oıdym-oıdym kólshikter. Jarysa aqqan jylǵalar. “Jer jaryqtyq sýyńyzdy sińire almaı, áli kúnge deıin yqylyq atyp qınalyp jatyr ǵoı”, – deıdi kendi Altaıdyń belgili qalamgeri Álibek Qańtarbaıuly. Ulan aýdanynyń Kókpektige ulasar bıikterinen Qalbataýyńyz anyq kórinedi eken. Qalbataý dese, Qalbataý. Kókpekti jaǵy kógildir. Jarma jaǵy bozǵyltym. Osy óńirdiń óreni, talantty aqyn Nurjan Qýantaıulynyń “Jolda” degen óleńi bar. “Qalbanyń taýy-aı, qaraıtyp ketken jel óńin; Shoq qaıyńdaryń jaıqaltyp jasyl jelegin. Kún sáýlesimen kóz qysyp oınap áınegi; Josylǵan jolda tasyrqap “Pazık” keledi”, deıtuǵyn shýmaǵy oıǵa oralar. Bizdiń temir kóligimiz “Pazık” emes. Júırik, júrdek, jap-jańa jeńil máshıne. Alaıda, asfalt joldyń bylqyldap, batpaǵy shyǵyńqyraǵan tustarynda tasyrqamasa-daǵy, jatyrqap-aq qalady. “Mynaý – tarǵyl-tarǵyl taýlar ortasyndaǵy Tarǵyn aýyly. Sálden soń О́mesh asýynan ótemiz”, – deıdi “Egemen Qazaqstannyń” osy oblystaǵy menshikti tilshisi Ońdasyn Elýbaı. Ońqaı saqadaı oınaqshyp, ornynda otyra almaı.
Qalbataýda qar jatyr. Sáýirdiń sońyna taman súri qaryńyzdan túk qalmaıtyn taý ǵoı. Al bıyl jyra-jyralaryndaǵy, jyqpyl-jyqpyldaryndaǵy qaryńyz mamyryńyz túgili maýsymyńyzdy aıaqtaıdy-aý. Shoq-shoq shyrshalar men top-top qaıyńdaryńyz qalqalaǵan qarakóleńke shatqaldaryndaǵy shyp-shyp terlegen qasat qardyń qaldyqtary shildeńizge deıin shydaıtyndaı. О́mesh asýynyń ıreleńdegen ıinderinde de qońyrqaılanǵan qaryńyzdyń qasattanǵan qaspaqtary siresip-aq jatypty.
Minekıińiz, mynaý – Samar aýyly. Buryndary aýdan ortalyǵy bolǵan. Kókpekti aýdanynyń ákimi, baıaǵynyń batyrlaryn elesteter eńsegeı boıly Dúısenǵazy Mýsın myrza kúni keshegi qystyń yzǵaryn sezindirip, áserli áńgimeleıdi. Ásirelep turǵan joq. Bastan keshkenderin, kózben kórgenderin aıtady. Mynaý keń-keń ıyqtaryna túsken aýyr júkti ańǵarasyz. Oıǵa toly úlkendeý basyna tańyrqaı qaraısyz.
Qaryńyzdyń qalyńdyǵy tegisteý tustarda, dalaly jazyqtarda 1-2 metrge, al taýly jerlerde 5-7 metrge jetipti. Kóz aldyńyzǵa keltirip kórgeısiz! Toǵyzynshy mamyr kúni toqsanǵa tolǵan Arkadıı Ahmadıev aqsaqal ózi jasap kele jatqan jyldarynda mundaı alapatty bastan keshpegen. “Anaý turǵan aqqaıyń men qońyr terekti qarańyzdarshy, – dedi aýdan ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev. – Mine, osy ekeýi de qardan kórinbeı qaldy ǵoı. Senesizder me?”
Onsha ılanyńqyramaǵanymyz ras-ty. Aqqaıyń men qońyrqaılaý terekke bir, Erbol inimizge eki qaraımyz. Qaıta-qaıta. Dúısenǵazy senbeseńizder, ózderińiz bilińizder degendeı, alǵa tústi.
Topan sý Kókpektini kútpegen jerden basty desek, durys bolmas, árıne. Qys qazan aıynan bastalǵan. Qar jaýmas buryn qazan urǵan. Qara sýyq qaqaǵan. Artynsha Altaıdyń qara jańbyry tópegen. Qaıtadan qara sýyq qaqaǵan. Qara jer qaqaıyp qatqan da qalǵan. Tebini tasqa aınalǵan soń, qaıtsin-aı, jylqyńyzdyń tuıaǵyna deıin ketilgen.
Qarasha men jeltoqsan jáne qańtaryńyz qarǵa qaryq qylǵan. Kókpektińizde eń qıyn eki jer bar. Birinshisi – Baıbýra asýy. Ekinshisi – jańa ǵana biz ótip kelgen О́mesh asýy. Osy qos qoınaýyńyzǵa qar qalyń túsedi. Qazir tazalasań, qazir biteledi. Qanshama qyrýar tehnıka qajet. Qol kúshi kerek. Baıbýra men О́mesh asýlarynyń joldary jabylsa, bitti deı berińiz. Onda Tarbaǵataıyńyz tynady. Zaısanyńyz zar ıleıdi. Kúrshimińizdiń kókiregin kúrsin kerner. Bulardyń bárine Kókpekti arqyly barasyz. Basqa jol joq.
Al endi kózge elestetińiz. Alty metrden asatyn qar. Asý da asý joldar. Qanshama shaqyrymdarǵa sozylar qoınaýlar. Qazir ǵana kúrep ótseń, artynsha basyp tastaıtyn jarty metr qardyń qaıdan ǵana paıda bolǵanyna qaıran qalarsyz. Jolshylarǵa, tótenshe jaǵdaılar jónindegi salanyń sańlaqtaryna alǵys jaýdyrarsyz.
“Sizderge bir máseleni ashyp aıtýymyz kerek, – deıdi Kókpektiniń ákimi Mýsın myrza toqtaı qalyp, buryla qarap biz jaqqa. – Eger Berdibek Saparbaev basshy bop kelmegende bar ma, onda... Arǵy jaǵyn menen emes, qarapaıym buqara halyqtan surarsyzdar”.
Apattyń aldyn ala bilgenge ne jetsin-aı, ne jetsin. Alaıda, aldyn almaq ońaı emes. Oblys basshylary bastap, aýdandaǵylar qostap, osy jaǵdaıattarǵa mán-mánis ústegen. Qazannan-aq ish jıǵan. Qaýip oılaǵan. Qara jerdiń qatyp qalýynan, tuıaǵy ketilgen tulparlardyń, qara sýyqta qulap túsken suńqarlardyń qaraýytqan túrlerinen sekemdengen. Qara qarǵalardyń qutyryna qarqyldaýynan qater sezingen. Qys aılarynda, ásirese, qańtar basynan tabıǵattyń tosyn minezderine baılanysty monıtorıng kúsheıtilgen. “Osy Samardyń ózine on kúnniń ishinde Saparbaev úsh ret kelgen”, desedi Laıly ózeniniń boıynda turatyn jurttaryńyz.
Qalbataýdyń qaı-qaı qaptaldaryna qarasańyz-daǵy qar eshqashan erimeıtindeı edi. Tarbaǵataı jaǵy da tutasyp, silem-silemderi siresip jatyp aldy. Tegistikterdiń ózinde taý-taýlar paıda bolǵan. Tastan emes. Alty-jeti metrdeıin aq qardan. Birte-birte kir shalǵan, qoshqyl tartqan kádýilgi qaryńyzdan. Naýryzdyń ekinshi jartysynda ǵana jipsidi. Arakidik qana. Sáýir ortasynan aýa Qalbataý qarajondanyp, aq jolaqtardan da arylyp úlgeretin edi. Bıyl bári basqasha. Qalyń kórpeni tas búrkengen taýlaryńyz tym-tyrystandy.
“Bul óńirińizge bóleksheleý ózgeris pen óńdenis darytqan daryndy da aryndy ákim Berdibek Saparbaev úlkendi-kishili toǵandar men bógenderdiń bárin aralap shyqty. Tarbaǵataıdyń Qalbataý jaq qolatyndaǵy Qandysý sý qoımasynyń basynda ózi júrdi. Qoımanyń qulaǵyn birte-birte bosatyp, qaıta qataıtyp, sýyn azaıttyrdy. О́ıtpegende, jarty aýdandy shaıyp ketýi múmkin edi, Alla saqtady”, – deıdi Álibek Qańtarbaıuly bir jótelip, jótkirinip qoıyp. “Úıbaı, Úıdenede de sóıtkizdi ǵoı”, – deıdi Ońdasyn áriptesimiz.
Preobrajenka aýylynda eki myńdaı halyq turyp jatypty. Bes júz úı bar. Jetpis paıyzy qazekem, otyz paıyzy ózge ulttyń ókilderi. Qalbataý jaǵyndaǵy kópirdiń jaǵdaıy da qıyn bolǵan. Aýdan ákimi Dúısenǵazy Mýsın aıtady: “Preobrajenkanyń kireberisinde, ózen buralańdaıtyn tusta ǵoı kópirimiz. Kópirdiń shyǵys jaǵy kóp jyldardan beri bitelip, aral paıda bolǵan. Sý sol araldy aınalyp, kópir astynan ázer-ázer ótetin. Sony da baıqaǵan Bekeń boldy. Osy aýdanǵa aýysqaly ýaıymdaıtyn ek. Biraq qol qysqa. “Beke, tasqyn soqsa, sý syımas. Ruqsat berseńiz, araldy jaraıyn. Áıtpese, kópirdi de, aýyldy da aman alyp qala almaımyz”, – degem. “Oılanaıyqshy, azdap kidire tur. Jarýǵa asyqpa”, – dedi oblys ákimi. Qystygúni on márte oraldy. Aýdanymyzǵa. Aqyrynda, úkimettik rezervten qarjy bólindi. Aqpan aıynan bastap, araldy qazyp alýǵa kiristik. Tótenshe jaǵdaı jónindegi salanyń adamdary bop. Basqalarymyz bop. Olaı etpegende, Preobrajenka aýyly ketip qalar edi. Tasqyn kezinde tazalanǵan ózen arnasymen 350 tekshe metr sý jóńkidi. Kópir diril qaǵyp turdy. Ázer-ázer tótep berdi. Al aral alynbaǵanda...”
Qalbataý qarǵyny sáýirdiń sońynda júrdi ǵoı. Kókpekti aýdanyn topan sý 28-29 sáýir kúnderi basyp kep-kep jóneldi. Sol 28-29 sáýirde she, temperatýra 28-29 gradýsqa jetipti. Qalbataýdyń, bar-barsha qyrattar men jota-jondardyń, shoqy-shatqaldardyń jaı jyldardaǵydan alty-jeti eselenip jatqan qalyń qary birden eridi. Búkil taýlardyń sýy eńisterge qarata eńkildeı jóńkildi. Kókpekti men Qulynjún ózenderi arnalaryna syımaı, laqyldaı lyqsyp tógildi. Kókpektiniń bastapqy tusyndaǵy toqsan metr kópirdiń ózi kómilip baryp kórindi. Barlyq kópirlerge kezekshilik qoıyldy. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mamandar, polısııa О́skemennen, ózge de jaqtardan jetkender, búkil aýdan jurtshylyǵy jumyldy. Tasqynǵa qarsy. Aýdanda on segiz aýyl okrýgi bolsa, sonyń bárin derlik sý alyp ketti.
Eki kún, eki tún boıy topan sýyńyz qaıda barǵysy kelse, sonda bardy ǵoı, ne kerek. Samar aýylynyń keı jerin bir metr, jıyrma santımetr, basqa tustaryn seksen santımetr sý basty. Eldi mekenderdiń turǵyndary evakýasııalana bastady. Memlekettik jáne jekemenshik mekemelerdiń, uıymdardyń, kásiporyndardyń, seriktestikterdiń tehnıkasy túgel jumyldyryldy. Jurtty qutqaryp, kóship-qondyrýda aýdandyq polısııanyń alpys qyzmetkeri erlik kórsetti. Úı-jaılaryn, maldaryn, tirlikterin, múlik-múkámalyn qımaı, kóship-qonǵysy kelmegender kezdesti. Jasyratyny joq, sondaı jaǵdaıdyń ózinde araq-sharapqa toıyp alyp, “Oı, moroz-morozdatyp” otyrǵandar da tabyldy. Olardy súırelep alyp shyǵyp, temir kólikterge “tıeýge” májbúrsiz. Opat bolyp ketse qaıtesiz, olar da adam ǵoı. Aýdandyq polısııa bóliminiń bastyǵy, podpolkovnık Tımýr Zákirııanovqa jáne onyń jigitterine jurtshylyq ylǵı da alǵys jaýdyrar.
Minekıińiz, biz Laıly ózeniniń boıyn kórip kele jatyrmyz. Jaıaý. О́zenniń sýy aq kóbik shashyp, tastan-tasqa shapshyp, sarqyraı aǵady. Ekpini álige deıin ájeptáýir-aq. Qysta tas bop qatqan-tuǵyn. Naýryz aıynda basshylar bastap, jurtshylyq qostap, sol kókpeńbek muzǵa aınalǵan arnanyń bes kılometrin oıyp, qazyp, tazalaǵan. Ánekıińiz, apattyń aldyn alý degenińiz, osyndaı-osyndaı áreketterden quralar. О́ıtpegende, topan sý kezindegi Laılyńyzdyń lańy áldeneshe eselenip, esirip keter edi. О́zen boıynyń bári derlik bir aıǵa jeter-jetpes ýaqytta berik tastarmen bútindelip úlgeripti. Keı-keı tustarda ǵana joıqyn tasqynnan opyrylǵan jarlaýyttar ańǵarylady. Qaraýytyp. Sondaı jarlaýyttyń jıeginde turǵan úıdiń janyna jaqyndadyq. О́zi jol qurylysy jaǵynda jumys isteıtin Andreı Vaıstyń úı-jaıy osy eken. Jekemenshik júk máshınelerin járdemge túgel jekkeni úshin jurt rıza.
О́skemende estigenbiz. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi oblystyq shtabtyń bastyǵy Islam Ábishevtiń bastamashyldyǵymen tasqyn bolǵan aýdandar men aýyldardyń bárinde qarapaıym halyqtyń ózin-ózi basqarýyna negizdelgen onbasylar men júzbasylar saılaý ádisi jedel endirilipti. Osy onbasy men júzbasy máselesiniń mánisin biz barlyq jerde de birte-birte, tereńirek uǵyna túskendeımiz. Birde sarqyrap, birde kúrkirep aǵyp jatqan Laıly ózeniniń jarlaýyttanǵan jaǵasyndaǵy úılerdi aralap júrmiz. Tórtinshi toptyń onbasysy Qalıma Qalymhanqyzy búı deıdi: “Meni aýyl turǵyndarynyń ózi saılady. Ár úıdi kórip, qandaı zııan kelgenin, nendeı kómek kerektigin táptishteı naqtylaımyn. Barlyq málimetti shtabqa málimdeımin. Láıla Erejepovany da, Merýert Aıtbaevany da, Valentına Denısenkony da, Aqylbek Bólenbaevty da turǵyndar tańdap saılaǵan. Jurt sengen soń, árıne, aqtaýǵa umtylasyń”.
“Osy mańaıda topan sýdan qulap túsken tórt úı bizge qaraıtyn aýmaqtan, – deıdi ekinshi toptyń jetekshisi Aıdarhan Sadyqov. – Bir aıǵa jetpeı-aq bárine basqa úıler satyp áperdik qoı. Mundaı jaǵdaı qashan bolyp edi? Eldigimizdiń, memleket mereıiniń belgisi osy emes pe?”
Qalıma qadamyn nyqtaı túsip, alǵa shyqty. “Iá-ıá, aǵaılar, solaı. Elbasymyzdyń qamqorlyǵyn sezinip, sheksiz alǵysymyzdy bildirgimiz keledi deıtinder kóp. Qaı shańyraqqa kirseńizder de, qaı tabaldyryqtan attasańyzdar da, kóz jetkizesizder. Shynynda da, aýyldyń malyn tutastaı tasqyn áketti. Aýdan ákiminiń uıymdastyrýymen, onbasylar men júzbasylardyń ter tógýimen barlyq nárse tez anyqtaldy. Joǵarydan da, jan-jaqtan da járdem jetti. El eldigin istedi. О́skemennen stýdentterge deıin kelip, kómektesti. Aýdandyq aksııa ótti. Mal-múlik ornyna keldi, úıler jóndeldi. Ogorodtardy sý shaıyp ketkendikten, qara topyraqqa deıin túsirip berdi. Budan artyq ne kerek endi?!”
Samar aýylynda qyzǵyn tirlik. Laılynyń jaǵalaýy tolaıym-tutas taspen nyǵaıtylǵanyn jazdyq. Árbir úıdiń taqtaı sharbaqtary qalpyna keltirilip, sý áketkenderi jańartylyp jatyr. Úı ıeleri qarap otyrmaýy tıis. Tutynýshylyq peıil, paternalıstik pıǵyl bolmaǵany jón. Muny bári túsinedi. Uǵynady. Berilgen sementti quıyp, túsirilgen qarashirik topyraqty jaımalap, batpaqqa aınalǵan oıpańdardy qurǵatpaqqa tyrysyp júrgen turǵyndardyń janarlarynda jarqyl bar. Eline senip, eńbegine senip, eńselerin tik ustaıdy. Ortalyq (burynǵy Sentralnaıa) kóshesiniń tusyndaǵy jaıaýlar ótetin jańa kópir jaınap turypty. Bul aýyldaǵy “Qalı Sattaruly” sharýa qojalyǵyn basqaratyn Samarhan Jotabaevty, “Mámbet” sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Esimbek Mámbetovti, “Kaskad” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń ıesi Nıkolaı Gýsevti búkil oblys biledi. Kásiptik lıseı ujymy da topan sýdyń tusynda úlken uıymshyldyq kórsetti. Onyń dırektory Nurtas Esenovti el qurmetteıdi. Ýchaskelik aýrýhananyń bas dárigeri Saılaýhan Kúderbaev aıtady: “Bizdiń dárigerlerimiz ben meıirbıkelerimiz she, aýrýhana ishinen jáne aýlasynan elý tonnadan astam laı shyǵardy. Tazalyqshylarǵa deıin túni-kúni jumys istedi. Qara jumysty da, dárigerlik qyzmet pen kómekti de bir saǵat toqtatpadyq”.
О́zen jaǵalaı júrip, bir-eki kún buryn ǵana jańa qonysqa kóshken Iýrıı Mıhaılovıch Hoýszon-Lınniń úıine jettik. Burynǵy baspanalary qırap qalǵan qarapaıym jandarǵa birjarym mıllıon teńgelik tamasha úı-jaı satyp áperilipti. “Paryz” qorynyń esebinen. Iýrıı Mıhaılovıchtiń ulty qytaı. Samar aýylynda bala kezinen, alpys úsh jyldan beri turady. Otyzynshy jyldardyń sońynda ata-anasy saıası qýǵyn-súrginniń surapylynan japa shekken. Shyǵys Qazaqstanǵa kóshirilgen. Qıraǵan úıleriniń bir jaǵynan tasqyn sý kirip, ekinshi jaǵynan shyqqan. Bir aptadan keıin-aq osy úıdi beripti. Áıeli Gúlbarshyn alty jyl buryn baqılyq bolypty. Kelini Janar jaqsy qaraıtyn kórinedi. Jańa úıge jańa shıfonerdi ornalastyryp, qýanyp otyrypty. “Myń da bir rahmet memleketime!” – degen Mıhaılovıchińiz tumanytqan janaryna jas aldy.
Kókpektiniń ózine, aýdan ortalyǵyna qaraı kele jatyrmyz. Jańbyr sirkireı bastady. Qara joldyń bázbir tustary bylqyldap, temir kóligimizdi laqtyra jazdaıdy. Qos qaptal túp-túgel shylqyldaǵan sý. Oıdym-oıdym aıdyndar. Talmenka ózeni tasyńqyrap jatypty. Preobrajenka aýylynyń janyndaǵy kópirge toqtadyq. “Ánekıińiz, anaý jerden úlken araldy talqandap, tasyp áketkenbiz. Myna jol Vozdvıjenka aýylyna aparady. Topan sýdyń túninde sol aýylǵa barǵanmyn. О́zennen sý asyp ketipti. Sonda myń sıyrdyń móńireı ókirgenin estip, tóbe shashym tik turǵan”, – deıdi Dúısenǵazy Mýsın.
Aýdan ákiminiń ýaıymy jetip-artylady. Tasqynnyń zardaptary negizinen túzetilip bitti ǵoı. Biraq, jaýyn jaǵy tyıylmaı tur. Jańbyr-jańbyrdyń ara-arasynda azdap-azdap astyq molshylyǵynyń qamy kúıtteledi. Maýsymnyń ekisine deıin mejeniń alpys bes paıyzy ǵana júzelenipti. Traktorlaryńyz egistikke kire almaı, qańtarylyp qala beredi. Kólkildegen kólshik sýlar, bylqyldaǵan batpaqtar munda da kóp. Kókpektińizde astyqty mol óndirmekke de, qazekemniń qashanǵy aq bas sıyrynyń asyl tuqymyn myńǵyrta ósirmekke de múmkindik jetip artylady. Átteń, nesıe men sýbsıdııa máselesin mánisteý jaǵynda erekshelikterdi eskermeı júrgen jaǵdaıattar bar. Árıne, naryqtyń qatal zańyn bilmeıdi emes mundaǵylar. Biledi. Biraq búgingi tańda jalpy jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr? Tyǵyryqtardan qaıtip, qandaı joldarmen shyǵýǵa bolady? Orta deńgeıdegi jáne áljýaz sharýashylyqtardyń, qojalyqtardyń, seriktestikterdiń taǵdyry tálkekke túsken kúıi qala bere me? Osylaı jalǵasa berse, orta deńgeıliler men áljýazdardyń da, aýyldardyń da toz-tozy shyǵyp ketý qaýpi týmaı ma? Mine, osyndaı saýaldardyń da qarapaıym, qatardaǵy adamdardyń janarlarynan, sóz lámderinen ańǵarylatyny ras. Máselen, júz mıllıon tonna astyq óndiretin osy Kókpekti aýdanynyń sharýa qojalyqtary qaıran dándi ne jóndep ótkize almaı, ne óńdeı almaı, ne oıdaǵydaı saýdalaı almaı sarsańǵa túsedi. Jalǵyz Kókpekti ǵana emes, barlyq aımaqtarda derlik osyndaı azap arqalaǵandar az deı almaısyz. Naryqtyń qatygez júıesine ıkemdelgen de durys shyǵar, biraq ýaqytsha bolsa-daǵy aýdandyq bıýdjet kepildigi ádisimen be, bálkim basqasha ma, áıteýir qarjylandyrýdyń kiltin taýyp, áljýazdardy áldendirip, ortashalardy ońaldyrmasa, qazekemniń qaıbir tirlikteri qaıbir kezeńderdegideı qurdymǵa ketýi múmkin.
Mýsınińiz munda bir jylǵa jýyq ýaqyt buryn ǵana kelgen. Saparbaevyńyz senim artqan. Kibirtikteri kóp Kókpektini, keri ketińkiregen aýdandy alǵa shyǵarmaq nıetpen jibergen. Buǵan deıin Qalbataýyńyzdyń arǵy qaptalyndaǵy Jarma aýdanyn segiz jyl basqarǵan. Qazaqtyń qanatty azamattarynyń biri Dáýlet Turlyqanovtyń demeýimen sol Jarmańyzda qazaqtyń aq bas sıyryn ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardy shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı saqtap qalǵan. “Saqtap qalý” degenińiz aıtýǵa, jazýǵa ǵana ońaı. Sol “saqtap qalý” syndy erlikti este ustaı bermegendikten, kóp nárseden utylǵanymyz, keri ketińkiregenimiz jasyryn emes. Al Jarmańyzdy jarytyp otyrǵan sol saqtap qalýdyń arqasy. Kúni keshe ǵana shetelderden kelgen alpaýyttaryńyz aq bas sıyryńyzǵa nazar jyǵyp, kóńil aýdardy emes pe? Dúısenǵazyńyz myna Kókpektide de sol aq bas sıyrdy kóbeıtpekti kózdeıdi. Qazaqy qoı jóninde de kókeıde oılar kóktep tur. Baǵzydaǵy Kókpekti jármeńkesi qalaı, qaıtip dúrildegen? Ony da oılanbaq lázim-dúr.
Ázirshe ákimińiz tozyp turǵan aýdannyń ortalyǵyn ájeptáýir ádiptep úlgerdi. Ortalyq kóshe keńeıtildi, aryq-atyzdar túzetildi, asfalt tósele bastady. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı ǵajaıyp memorıal paıda boldy. “Týǵan jerge taǵzym” aksııasy aıasynda talaı tirlikter qolǵa alyndy. Ásirese, turmystyq qyzmet kórsetý kesheni keremet bolmaqshy. Osy jazdyń ózinde aýdan ortalyǵynda aýrýhana, mektep, sport zaldary kúrdeli jóndeýden ótedi. Tarıhı-ólketaný murajaıy ashylady. Tek Qalıhan Altynbaev atyndaǵy Mádenıet saraıynyń kúrdeli jóndeýine 40 mıllıon teńge qarjy qaralypty.
“Al aýdan ákiminiń ózi Kókpekti kentiniń shetki kóshesinde, qatardaǵy, qarapaıym úıde turady”, – desedi qatardaǵy qarapaıym adamdar.
Aýdan ákiminiń alańdaıtyn jaǵdaıattary az emes, onomastıkany da qınala oılanady. Jarma jaǵynda júrgende she, qanshama qajyr-qaırat jumsap, aýyldar men kóshelerdiń ataýlaryn túgeldeı derlik tarıhı tamyrlaryna, jaǵrapııalyq jaǵdaılaryna oraltqan edi. Al Kókpektińizde tutasqan kúıde tapjylmaı turypty. Kele sala keı jerlerde keıińkirep, keı aýyldarda jaıbaǵystap, seń jibitýge kirisken. Bir tańyrqaıtyny sol, bázbir basqa ulttar ókilderin bylaı qoıǵanda, qazekemderińizdiń ózderi qatqyl peıilderinen qaıtpaıdy-aı. “Onda turǵan ne bar? Aýyldyń atyn qazaqshalaǵannan bizge birdeńe túse me?” – dep kergıtinder kóp-aq. Qalaı-qalaı bop ketkenbiz? Deseńizshi! Qarańyzshy. Qalaı-qalaı qalyp otyrǵanyn?! Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda bylaı bolyp otyrypty: Chernoıarka, Preobrajenka, Belaıa, Mırolıýbovka, Novostroıka, Palatsy, Novotımofeevka, Kaznakovka, Panteleımonovka, Marınogorka, Vozdvıjenka... Alashtyń aıaýly uldary rýhtaryn aıalaýǵa tıisti, tarıhı-jaǵrapııalyq túp-tamyrlary adam attaryn qalaı bermeıtin aýyldardyń ataýlary osylaı kele jatypty.
Qalbataýdyń jyqpyldary jazylyńqyrap, jota-jondarǵa, shoqy-shoqylarǵa aınalyńqyraıtyn, jýsandy dalasy basymyraq, aq seleýli alqaptary kóbirek Jarma aýdany jaǵyna hám jolymyz túsken. Sol Jarmańyzda Mýsın ákimdik etken jyldary Igorevka – Sulýsary, Georgıevka – Qalbataý, Voznesenovka – Birlik, Saratovka – Qaıtpas, Fılıppovka – Shymyldyq, Nıkolaevka – Keńtarlaý, Perııatınka – Úkili, Marınovka – Bylqyldaq bolyp ózgergen. “Ásirese, Georgıevkany Qalbataýǵa aýystyrý azapqa tústi, – deıdi Jarma aýdandyq “Qalba tynysy” gazetiniń bas redaktory Qaırat Jaqsybaev. – Pereselenderdiń eń alǵash kelip qonystanǵan mekeni ǵoı bul. Burynǵy ákimimiz kóp kúsh jumsady. Bizdiń gazet te belsendiligin bir sát báseńdetken emes. Onomastıka jóninde”.
Jarmanyń Zaısanǵa tartar tas jolymen júrip kelemiz. Jalpy, О́skemennen bermen qaraıǵy joldyń mazasy joq. Oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń: “Jol nashar. Jol bolsa, bári bolady”, dep jıirek qaıtalaıtynyn sapar barysynda sezine túsetindeısiz. Áne, anaý tóbeden Er Jánibek syndy batyr babamyzdyń eren eskertkishi kórindi. Birte-birte jaqyndaı tústik. Aınalma, topyraq jolmen. Negizgi joldy tasqyn shaıyp ketken. Shaıan toǵanynda sý joqtyń qasy. Tabanynda ǵana qalǵandaı. Osy bógenińiz de topan sý tusynda qatty qaýip tóndirgen. Janama ózeni jaıylyp, joldardy buzyp-jaryp ketken. Er Jánibek qolbasshy. Qos bórisi qasynda. Dýlyǵasy basynda. Aq naızasy qolynda. Boz munara janynda. Osy bıikke jerlengen desedi. Batyr beınesin bajaılap, bıpazdaı sıpap kórdik. Qoladan quıylypty. Qytaıda. Juqalaý sekildi. Búkil keshen kelisti-aq. Úılesip, unasyp, jarasyp-aq kóriner. Biraq qolasynyń qalyńdyǵy... Sál-pál ýaıymdaıdy ekensiz.
“Qys qatty boldy ǵoı. Jarmańyz – toǵyz joldyń toraby. Kún saıyn qanshama jolaýshylar qutqaryldy. Qanshama máshinderdi arshydyq. Keıbir kúnder men túnderde júzge jýyq avtokólik, eki júzden asa adam qutqaratynbyz. Qarańyzshy, qazir túk bolmaǵandaı”, – deıdi Qalbataý aýylynyń ákimi Marat Edilbaev.
Jarmanyń tarıhı-ólketaný murajaıynda ózge jaqta kezdese qoımas jádigerlerdi baıqaısyz. Saq dáýiriniń bir belgisindeı jap-jalpaq tasta patshanyń alaqany bádizdelgen. Bul tasty Bazarov Adashan atty kenshi qyryq metr tereńnen tapqan. Dáýlet Turlyqanovtyń atasy Hasen qajy kótergen 420 kilálik tas ta osynda. “Aqtaılaq bıden bastap, Bulǵaq serige deıin bizden shyqqan. Ázilhan Nurshaıyqov pen Roza Rymbaevaǵa deıin”, – dep qoıady murajaı shyraqshysy Nurbek aqsaqal.
Nesin aıtasyz, Jarmańyzdyń Mádenıet saraıy ǵajaıyp tirlikter atqaryp jatypty. Otyz bes ónerpazdan quralǵan ult-aspaptar orkestri “Káýsar” dep atalady eken. Biz barǵanda “Mahambet” kúıin kúmbirletip qoıa berdi. Bári de kórkem jigitter, sulý qyzdar. Kúı qudiretin dilimen uǵynatyndar. “Káýsaryńyz” kúlli Shyǵys Qazaqstanyńyzǵa keńinen tanymal kórinedi. “Aıqarakóz” ansambli folklorlyq baǵytta. “Sulýym” atty ánshi qyzdar ansambliniń ónerin tamashalaǵanda sulýlyqtyń sıqyryna bólenersiz. On sulýyńyz suńǵaq boıly on aqqaıyń dersiz. Qalbataýdyń О́mesh asýy qııalarynda, shoq-shoq shyrshalardyń arasynda top-top bop buralar taldyrmash aqqaıyńdar sııaqtanyp, júzderi – bal-bul, únderi bulbul, janarlary jalt-jult janady-aı. Táptishteýimizde gáp bar. Talaı jerlerde bolasyz. Aınalaıyn aýyldardyń, aýdandardyń ónerpazdaryn baıqaısyz. Kópshiliginiń ánderi ádemi, kúıleri kúmbirli, sózderi mánerli bola tura, júzderinen salqyndyq, kózderinen muń ańǵaratynsyz. Al Jarmada jańaǵydaı. Joǵarydaǵydaı. Sóıtsek, mundaǵy “Káýsar” da, “Aıqarakóz” de, “Sulýym” da turaqty jumys isteıdi eken. Kópten beri. “О́ner ıeleriniń bári de shtatta. Jalaqylary jaman emes. Turǵyn-jaılary sheshilgen”, – deıdi aýdannyń mádenıet “mınıstri” Amanjol.
Jarmanyń jaıdarman saıabaǵynda da aýyr qystyń, taý-taý qardyń, topan sýdyń izderi anyq biliner. Kólshikter. Batpaqty oıpańdar. Báribir, aqqaıyń japyraqtary jaquttaı jaltyrap, kún shýaǵyna alaqan tosady. Jasyl kók, sary gúl basymdana bastapty.
Qalbataýdyń basynda qar jatyr. Qarǵynnan qalǵan.
Baýyr-baýraılarynda jaz qulpyryp keledi.
Marhabat BAIǴUT.
Sýretterde: Laıly ózeniniń boıy osylaı nyǵaıtylýda; Talmenka ózeni áli tasyp jatyr; qurylys basynda; Kókpektidegi turmystyq qyzmet úıi bıyl paıdalanýǵa beriledi.
Sýretterdi túsirgen Ońdasyn ELÝBAI, “Egemen Qazaqstan”.
1.QALBATAÝ QARǴYNY
Sizdiń tilshińizge tótensheleý tapsyrma tabystaldy, oqyrman. Elińizdiń bas gazeti basshylyǵy tarapynan. Shyǵys Qazaqstandaǵy tasqyn bolǵan biraz aımaqtardy aralap kóresiz. Jazýshy-jýrnalıst ári syrt kóz retinde baıqaısyz. Baıyptaısyz. Sóıtip, oqyrman qaýymǵa jan-jaqty baıan etesiz.Mamyrdyń sońǵy kúni. Sıyr sáskede biz óskeleń О́skemenniń qaq ortasynda qaıran qazaqtyń altyn besigi, ata jurty Altaı shyńdaryna kúlimsireı qaraǵan Abaıdyń alyp beınesine basymyzdy ıip turdyq.
Bul záýlim eskertkishke áli bir jyl da tola qoıǵan joq. Búkil qazaq qýanǵanyn bilesiz. Sebebin de sezesiz. Baıqasańyz, Abaıyńyzdyń aldynan ótip bara jatatyn jastaryńyz da, jasamystaryńyz da ózgerińkirep, ózgeshe óńdenińkirep, boı-bastaryn tikteńkirep, bıikteńkirep ketetindeı-aý.
Áne, anaý jaqta, kúlli qalaǵa kórinetin Botbaı bıigi zoraıady. Onyń tú-ý tóbesinde kógildir týyńyz jelbireıdi. Týyńyzdan sál tómenirekte “Qazaqstan” degen appaq jazý aq shuǵyla shashady-aı. Bularǵa da bir jyl tola qoımaǵan.
О́skemen qalasynyń ákimi, tasqynǵa baılanysty qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar jónindegi oblystyq shtabtyń bastyǵy Islam Ábishevpen jarty saǵat áńgimelestik. Jalpy, jaǵdaıdan habardar bolǵandaımyz. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev shuǵyl túrde áldebir jaqqa attanyp barady eken. Juma kúni júzdespekke kelistik.
Tús aýa Kókpekti aýdanyna qarata jolǵa shyqtyq. Asfalt jolyńyzdyń qaı qaptalyna qarasańyz-daǵy, topan sý tasqynynyń izin baıqaısyz. Qalbataý qarǵynynyń qaldyqtary. Oıdym-oıdym kólshikter. Jarysa aqqan jylǵalar. “Jer jaryqtyq sýyńyzdy sińire almaı, áli kúnge deıin yqylyq atyp qınalyp jatyr ǵoı”, – deıdi kendi Altaıdyń belgili qalamgeri Álibek Qańtarbaıuly. Ulan aýdanynyń Kókpektige ulasar bıikterinen Qalbataýyńyz anyq kórinedi eken. Qalbataý dese, Qalbataý. Kókpekti jaǵy kógildir. Jarma jaǵy bozǵyltym. Osy óńirdiń óreni, talantty aqyn Nurjan Qýantaıulynyń “Jolda” degen óleńi bar. “Qalbanyń taýy-aı, qaraıtyp ketken jel óńin; Shoq qaıyńdaryń jaıqaltyp jasyl jelegin. Kún sáýlesimen kóz qysyp oınap áınegi; Josylǵan jolda tasyrqap “Pazık” keledi”, deıtuǵyn shýmaǵy oıǵa oralar. Bizdiń temir kóligimiz “Pazık” emes. Júırik, júrdek, jap-jańa jeńil máshıne. Alaıda, asfalt joldyń bylqyldap, batpaǵy shyǵyńqyraǵan tustarynda tasyrqamasa-daǵy, jatyrqap-aq qalady. “Mynaý – tarǵyl-tarǵyl taýlar ortasyndaǵy Tarǵyn aýyly. Sálden soń О́mesh asýynan ótemiz”, – deıdi “Egemen Qazaqstannyń” osy oblystaǵy menshikti tilshisi Ońdasyn Elýbaı. Ońqaı saqadaı oınaqshyp, ornynda otyra almaı.
Qalbataýda qar jatyr. Sáýirdiń sońyna taman súri qaryńyzdan túk qalmaıtyn taý ǵoı. Al bıyl jyra-jyralaryndaǵy, jyqpyl-jyqpyldaryndaǵy qaryńyz mamyryńyz túgili maýsymyńyzdy aıaqtaıdy-aý. Shoq-shoq shyrshalar men top-top qaıyńdaryńyz qalqalaǵan qarakóleńke shatqaldaryndaǵy shyp-shyp terlegen qasat qardyń qaldyqtary shildeńizge deıin shydaıtyndaı. О́mesh asýynyń ıreleńdegen ıinderinde de qońyrqaılanǵan qaryńyzdyń qasattanǵan qaspaqtary siresip-aq jatypty.
Minekıińiz, mynaý – Samar aýyly. Buryndary aýdan ortalyǵy bolǵan. Kókpekti aýdanynyń ákimi, baıaǵynyń batyrlaryn elesteter eńsegeı boıly Dúısenǵazy Mýsın myrza kúni keshegi qystyń yzǵaryn sezindirip, áserli áńgimeleıdi. Ásirelep turǵan joq. Bastan keshkenderin, kózben kórgenderin aıtady. Mynaý keń-keń ıyqtaryna túsken aýyr júkti ańǵarasyz. Oıǵa toly úlkendeý basyna tańyrqaı qaraısyz.
Qaryńyzdyń qalyńdyǵy tegisteý tustarda, dalaly jazyqtarda 1-2 metrge, al taýly jerlerde 5-7 metrge jetipti. Kóz aldyńyzǵa keltirip kórgeısiz! Toǵyzynshy mamyr kúni toqsanǵa tolǵan Arkadıı Ahmadıev aqsaqal ózi jasap kele jatqan jyldarynda mundaı alapatty bastan keshpegen. “Anaý turǵan aqqaıyń men qońyr terekti qarańyzdarshy, – dedi aýdan ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev. – Mine, osy ekeýi de qardan kórinbeı qaldy ǵoı. Senesizder me?”
Onsha ılanyńqyramaǵanymyz ras-ty. Aqqaıyń men qońyrqaılaý terekke bir, Erbol inimizge eki qaraımyz. Qaıta-qaıta. Dúısenǵazy senbeseńizder, ózderińiz bilińizder degendeı, alǵa tústi.
Topan sý Kókpektini kútpegen jerden basty desek, durys bolmas, árıne. Qys qazan aıynan bastalǵan. Qar jaýmas buryn qazan urǵan. Qara sýyq qaqaǵan. Artynsha Altaıdyń qara jańbyry tópegen. Qaıtadan qara sýyq qaqaǵan. Qara jer qaqaıyp qatqan da qalǵan. Tebini tasqa aınalǵan soń, qaıtsin-aı, jylqyńyzdyń tuıaǵyna deıin ketilgen.
Qarasha men jeltoqsan jáne qańtaryńyz qarǵa qaryq qylǵan. Kókpektińizde eń qıyn eki jer bar. Birinshisi – Baıbýra asýy. Ekinshisi – jańa ǵana biz ótip kelgen О́mesh asýy. Osy qos qoınaýyńyzǵa qar qalyń túsedi. Qazir tazalasań, qazir biteledi. Qanshama qyrýar tehnıka qajet. Qol kúshi kerek. Baıbýra men О́mesh asýlarynyń joldary jabylsa, bitti deı berińiz. Onda Tarbaǵataıyńyz tynady. Zaısanyńyz zar ıleıdi. Kúrshimińizdiń kókiregin kúrsin kerner. Bulardyń bárine Kókpekti arqyly barasyz. Basqa jol joq.
Al endi kózge elestetińiz. Alty metrden asatyn qar. Asý da asý joldar. Qanshama shaqyrymdarǵa sozylar qoınaýlar. Qazir ǵana kúrep ótseń, artynsha basyp tastaıtyn jarty metr qardyń qaıdan ǵana paıda bolǵanyna qaıran qalarsyz. Jolshylarǵa, tótenshe jaǵdaılar jónindegi salanyń sańlaqtaryna alǵys jaýdyrarsyz.
“Sizderge bir máseleni ashyp aıtýymyz kerek, – deıdi Kókpektiniń ákimi Mýsın myrza toqtaı qalyp, buryla qarap biz jaqqa. – Eger Berdibek Saparbaev basshy bop kelmegende bar ma, onda... Arǵy jaǵyn menen emes, qarapaıym buqara halyqtan surarsyzdar”.
Apattyń aldyn ala bilgenge ne jetsin-aı, ne jetsin. Alaıda, aldyn almaq ońaı emes. Oblys basshylary bastap, aýdandaǵylar qostap, osy jaǵdaıattarǵa mán-mánis ústegen. Qazannan-aq ish jıǵan. Qaýip oılaǵan. Qara jerdiń qatyp qalýynan, tuıaǵy ketilgen tulparlardyń, qara sýyqta qulap túsken suńqarlardyń qaraýytqan túrlerinen sekemdengen. Qara qarǵalardyń qutyryna qarqyldaýynan qater sezingen. Qys aılarynda, ásirese, qańtar basynan tabıǵattyń tosyn minezderine baılanysty monıtorıng kúsheıtilgen. “Osy Samardyń ózine on kúnniń ishinde Saparbaev úsh ret kelgen”, desedi Laıly ózeniniń boıynda turatyn jurttaryńyz.
Qalbataýdyń qaı-qaı qaptaldaryna qarasańyz-daǵy qar eshqashan erimeıtindeı edi. Tarbaǵataı jaǵy da tutasyp, silem-silemderi siresip jatyp aldy. Tegistikterdiń ózinde taý-taýlar paıda bolǵan. Tastan emes. Alty-jeti metrdeıin aq qardan. Birte-birte kir shalǵan, qoshqyl tartqan kádýilgi qaryńyzdan. Naýryzdyń ekinshi jartysynda ǵana jipsidi. Arakidik qana. Sáýir ortasynan aýa Qalbataý qarajondanyp, aq jolaqtardan da arylyp úlgeretin edi. Bıyl bári basqasha. Qalyń kórpeni tas búrkengen taýlaryńyz tym-tyrystandy.
“Bul óńirińizge bóleksheleý ózgeris pen óńdenis darytqan daryndy da aryndy ákim Berdibek Saparbaev úlkendi-kishili toǵandar men bógenderdiń bárin aralap shyqty. Tarbaǵataıdyń Qalbataý jaq qolatyndaǵy Qandysý sý qoımasynyń basynda ózi júrdi. Qoımanyń qulaǵyn birte-birte bosatyp, qaıta qataıtyp, sýyn azaıttyrdy. О́ıtpegende, jarty aýdandy shaıyp ketýi múmkin edi, Alla saqtady”, – deıdi Álibek Qańtarbaıuly bir jótelip, jótkirinip qoıyp. “Úıbaı, Úıdenede de sóıtkizdi ǵoı”, – deıdi Ońdasyn áriptesimiz.
Preobrajenka aýylynda eki myńdaı halyq turyp jatypty. Bes júz úı bar. Jetpis paıyzy qazekem, otyz paıyzy ózge ulttyń ókilderi. Qalbataý jaǵyndaǵy kópirdiń jaǵdaıy da qıyn bolǵan. Aýdan ákimi Dúısenǵazy Mýsın aıtady: “Preobrajenkanyń kireberisinde, ózen buralańdaıtyn tusta ǵoı kópirimiz. Kópirdiń shyǵys jaǵy kóp jyldardan beri bitelip, aral paıda bolǵan. Sý sol araldy aınalyp, kópir astynan ázer-ázer ótetin. Sony da baıqaǵan Bekeń boldy. Osy aýdanǵa aýysqaly ýaıymdaıtyn ek. Biraq qol qysqa. “Beke, tasqyn soqsa, sý syımas. Ruqsat berseńiz, araldy jaraıyn. Áıtpese, kópirdi de, aýyldy da aman alyp qala almaımyz”, – degem. “Oılanaıyqshy, azdap kidire tur. Jarýǵa asyqpa”, – dedi oblys ákimi. Qystygúni on márte oraldy. Aýdanymyzǵa. Aqyrynda, úkimettik rezervten qarjy bólindi. Aqpan aıynan bastap, araldy qazyp alýǵa kiristik. Tótenshe jaǵdaı jónindegi salanyń adamdary bop. Basqalarymyz bop. Olaı etpegende, Preobrajenka aýyly ketip qalar edi. Tasqyn kezinde tazalanǵan ózen arnasymen 350 tekshe metr sý jóńkidi. Kópir diril qaǵyp turdy. Ázer-ázer tótep berdi. Al aral alynbaǵanda...”
Qalbataý qarǵyny sáýirdiń sońynda júrdi ǵoı. Kókpekti aýdanyn topan sý 28-29 sáýir kúnderi basyp kep-kep jóneldi. Sol 28-29 sáýirde she, temperatýra 28-29 gradýsqa jetipti. Qalbataýdyń, bar-barsha qyrattar men jota-jondardyń, shoqy-shatqaldardyń jaı jyldardaǵydan alty-jeti eselenip jatqan qalyń qary birden eridi. Búkil taýlardyń sýy eńisterge qarata eńkildeı jóńkildi. Kókpekti men Qulynjún ózenderi arnalaryna syımaı, laqyldaı lyqsyp tógildi. Kókpektiniń bastapqy tusyndaǵy toqsan metr kópirdiń ózi kómilip baryp kórindi. Barlyq kópirlerge kezekshilik qoıyldy. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mamandar, polısııa О́skemennen, ózge de jaqtardan jetkender, búkil aýdan jurtshylyǵy jumyldy. Tasqynǵa qarsy. Aýdanda on segiz aýyl okrýgi bolsa, sonyń bárin derlik sý alyp ketti.
Eki kún, eki tún boıy topan sýyńyz qaıda barǵysy kelse, sonda bardy ǵoı, ne kerek. Samar aýylynyń keı jerin bir metr, jıyrma santımetr, basqa tustaryn seksen santımetr sý basty. Eldi mekenderdiń turǵyndary evakýasııalana bastady. Memlekettik jáne jekemenshik mekemelerdiń, uıymdardyń, kásiporyndardyń, seriktestikterdiń tehnıkasy túgel jumyldyryldy. Jurtty qutqaryp, kóship-qondyrýda aýdandyq polısııanyń alpys qyzmetkeri erlik kórsetti. Úı-jaılaryn, maldaryn, tirlikterin, múlik-múkámalyn qımaı, kóship-qonǵysy kelmegender kezdesti. Jasyratyny joq, sondaı jaǵdaıdyń ózinde araq-sharapqa toıyp alyp, “Oı, moroz-morozdatyp” otyrǵandar da tabyldy. Olardy súırelep alyp shyǵyp, temir kólikterge “tıeýge” májbúrsiz. Opat bolyp ketse qaıtesiz, olar da adam ǵoı. Aýdandyq polısııa bóliminiń bastyǵy, podpolkovnık Tımýr Zákirııanovqa jáne onyń jigitterine jurtshylyq ylǵı da alǵys jaýdyrar.
Minekıińiz, biz Laıly ózeniniń boıyn kórip kele jatyrmyz. Jaıaý. О́zenniń sýy aq kóbik shashyp, tastan-tasqa shapshyp, sarqyraı aǵady. Ekpini álige deıin ájeptáýir-aq. Qysta tas bop qatqan-tuǵyn. Naýryz aıynda basshylar bastap, jurtshylyq qostap, sol kókpeńbek muzǵa aınalǵan arnanyń bes kılometrin oıyp, qazyp, tazalaǵan. Ánekıińiz, apattyń aldyn alý degenińiz, osyndaı-osyndaı áreketterden quralar. О́ıtpegende, topan sý kezindegi Laılyńyzdyń lańy áldeneshe eselenip, esirip keter edi. О́zen boıynyń bári derlik bir aıǵa jeter-jetpes ýaqytta berik tastarmen bútindelip úlgeripti. Keı-keı tustarda ǵana joıqyn tasqynnan opyrylǵan jarlaýyttar ańǵarylady. Qaraýytyp. Sondaı jarlaýyttyń jıeginde turǵan úıdiń janyna jaqyndadyq. О́zi jol qurylysy jaǵynda jumys isteıtin Andreı Vaıstyń úı-jaıy osy eken. Jekemenshik júk máshınelerin járdemge túgel jekkeni úshin jurt rıza.
О́skemende estigenbiz. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi oblystyq shtabtyń bastyǵy Islam Ábishevtiń bastamashyldyǵymen tasqyn bolǵan aýdandar men aýyldardyń bárinde qarapaıym halyqtyń ózin-ózi basqarýyna negizdelgen onbasylar men júzbasylar saılaý ádisi jedel endirilipti. Osy onbasy men júzbasy máselesiniń mánisin biz barlyq jerde de birte-birte, tereńirek uǵyna túskendeımiz. Birde sarqyrap, birde kúrkirep aǵyp jatqan Laıly ózeniniń jarlaýyttanǵan jaǵasyndaǵy úılerdi aralap júrmiz. Tórtinshi toptyń onbasysy Qalıma Qalymhanqyzy búı deıdi: “Meni aýyl turǵyndarynyń ózi saılady. Ár úıdi kórip, qandaı zııan kelgenin, nendeı kómek kerektigin táptishteı naqtylaımyn. Barlyq málimetti shtabqa málimdeımin. Láıla Erejepovany da, Merýert Aıtbaevany da, Valentına Denısenkony da, Aqylbek Bólenbaevty da turǵyndar tańdap saılaǵan. Jurt sengen soń, árıne, aqtaýǵa umtylasyń”.
“Osy mańaıda topan sýdan qulap túsken tórt úı bizge qaraıtyn aýmaqtan, – deıdi ekinshi toptyń jetekshisi Aıdarhan Sadyqov. – Bir aıǵa jetpeı-aq bárine basqa úıler satyp áperdik qoı. Mundaı jaǵdaı qashan bolyp edi? Eldigimizdiń, memleket mereıiniń belgisi osy emes pe?”
Qalıma qadamyn nyqtaı túsip, alǵa shyqty. “Iá-ıá, aǵaılar, solaı. Elbasymyzdyń qamqorlyǵyn sezinip, sheksiz alǵysymyzdy bildirgimiz keledi deıtinder kóp. Qaı shańyraqqa kirseńizder de, qaı tabaldyryqtan attasańyzdar da, kóz jetkizesizder. Shynynda da, aýyldyń malyn tutastaı tasqyn áketti. Aýdan ákiminiń uıymdastyrýymen, onbasylar men júzbasylardyń ter tógýimen barlyq nárse tez anyqtaldy. Joǵarydan da, jan-jaqtan da járdem jetti. El eldigin istedi. О́skemennen stýdentterge deıin kelip, kómektesti. Aýdandyq aksııa ótti. Mal-múlik ornyna keldi, úıler jóndeldi. Ogorodtardy sý shaıyp ketkendikten, qara topyraqqa deıin túsirip berdi. Budan artyq ne kerek endi?!”
Samar aýylynda qyzǵyn tirlik. Laılynyń jaǵalaýy tolaıym-tutas taspen nyǵaıtylǵanyn jazdyq. Árbir úıdiń taqtaı sharbaqtary qalpyna keltirilip, sý áketkenderi jańartylyp jatyr. Úı ıeleri qarap otyrmaýy tıis. Tutynýshylyq peıil, paternalıstik pıǵyl bolmaǵany jón. Muny bári túsinedi. Uǵynady. Berilgen sementti quıyp, túsirilgen qarashirik topyraqty jaımalap, batpaqqa aınalǵan oıpańdardy qurǵatpaqqa tyrysyp júrgen turǵyndardyń janarlarynda jarqyl bar. Eline senip, eńbegine senip, eńselerin tik ustaıdy. Ortalyq (burynǵy Sentralnaıa) kóshesiniń tusyndaǵy jaıaýlar ótetin jańa kópir jaınap turypty. Bul aýyldaǵy “Qalı Sattaruly” sharýa qojalyǵyn basqaratyn Samarhan Jotabaevty, “Mámbet” sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Esimbek Mámbetovti, “Kaskad” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń ıesi Nıkolaı Gýsevti búkil oblys biledi. Kásiptik lıseı ujymy da topan sýdyń tusynda úlken uıymshyldyq kórsetti. Onyń dırektory Nurtas Esenovti el qurmetteıdi. Ýchaskelik aýrýhananyń bas dárigeri Saılaýhan Kúderbaev aıtady: “Bizdiń dárigerlerimiz ben meıirbıkelerimiz she, aýrýhana ishinen jáne aýlasynan elý tonnadan astam laı shyǵardy. Tazalyqshylarǵa deıin túni-kúni jumys istedi. Qara jumysty da, dárigerlik qyzmet pen kómekti de bir saǵat toqtatpadyq”.
О́zen jaǵalaı júrip, bir-eki kún buryn ǵana jańa qonysqa kóshken Iýrıı Mıhaılovıch Hoýszon-Lınniń úıine jettik. Burynǵy baspanalary qırap qalǵan qarapaıym jandarǵa birjarym mıllıon teńgelik tamasha úı-jaı satyp áperilipti. “Paryz” qorynyń esebinen. Iýrıı Mıhaılovıchtiń ulty qytaı. Samar aýylynda bala kezinen, alpys úsh jyldan beri turady. Otyzynshy jyldardyń sońynda ata-anasy saıası qýǵyn-súrginniń surapylynan japa shekken. Shyǵys Qazaqstanǵa kóshirilgen. Qıraǵan úıleriniń bir jaǵynan tasqyn sý kirip, ekinshi jaǵynan shyqqan. Bir aptadan keıin-aq osy úıdi beripti. Áıeli Gúlbarshyn alty jyl buryn baqılyq bolypty. Kelini Janar jaqsy qaraıtyn kórinedi. Jańa úıge jańa shıfonerdi ornalastyryp, qýanyp otyrypty. “Myń da bir rahmet memleketime!” – degen Mıhaılovıchińiz tumanytqan janaryna jas aldy.
Kókpektiniń ózine, aýdan ortalyǵyna qaraı kele jatyrmyz. Jańbyr sirkireı bastady. Qara joldyń bázbir tustary bylqyldap, temir kóligimizdi laqtyra jazdaıdy. Qos qaptal túp-túgel shylqyldaǵan sý. Oıdym-oıdym aıdyndar. Talmenka ózeni tasyńqyrap jatypty. Preobrajenka aýylynyń janyndaǵy kópirge toqtadyq. “Ánekıińiz, anaý jerden úlken araldy talqandap, tasyp áketkenbiz. Myna jol Vozdvıjenka aýylyna aparady. Topan sýdyń túninde sol aýylǵa barǵanmyn. О́zennen sý asyp ketipti. Sonda myń sıyrdyń móńireı ókirgenin estip, tóbe shashym tik turǵan”, – deıdi Dúısenǵazy Mýsın.
Aýdan ákiminiń ýaıymy jetip-artylady. Tasqynnyń zardaptary negizinen túzetilip bitti ǵoı. Biraq, jaýyn jaǵy tyıylmaı tur. Jańbyr-jańbyrdyń ara-arasynda azdap-azdap astyq molshylyǵynyń qamy kúıtteledi. Maýsymnyń ekisine deıin mejeniń alpys bes paıyzy ǵana júzelenipti. Traktorlaryńyz egistikke kire almaı, qańtarylyp qala beredi. Kólkildegen kólshik sýlar, bylqyldaǵan batpaqtar munda da kóp. Kókpektińizde astyqty mol óndirmekke de, qazekemniń qashanǵy aq bas sıyrynyń asyl tuqymyn myńǵyrta ósirmekke de múmkindik jetip artylady. Átteń, nesıe men sýbsıdııa máselesin mánisteý jaǵynda erekshelikterdi eskermeı júrgen jaǵdaıattar bar. Árıne, naryqtyń qatal zańyn bilmeıdi emes mundaǵylar. Biledi. Biraq búgingi tańda jalpy jaǵdaı qalaı qalyptasyp otyr? Tyǵyryqtardan qaıtip, qandaı joldarmen shyǵýǵa bolady? Orta deńgeıdegi jáne áljýaz sharýashylyqtardyń, qojalyqtardyń, seriktestikterdiń taǵdyry tálkekke túsken kúıi qala bere me? Osylaı jalǵasa berse, orta deńgeıliler men áljýazdardyń da, aýyldardyń da toz-tozy shyǵyp ketý qaýpi týmaı ma? Mine, osyndaı saýaldardyń da qarapaıym, qatardaǵy adamdardyń janarlarynan, sóz lámderinen ańǵarylatyny ras. Máselen, júz mıllıon tonna astyq óndiretin osy Kókpekti aýdanynyń sharýa qojalyqtary qaıran dándi ne jóndep ótkize almaı, ne óńdeı almaı, ne oıdaǵydaı saýdalaı almaı sarsańǵa túsedi. Jalǵyz Kókpekti ǵana emes, barlyq aımaqtarda derlik osyndaı azap arqalaǵandar az deı almaısyz. Naryqtyń qatygez júıesine ıkemdelgen de durys shyǵar, biraq ýaqytsha bolsa-daǵy aýdandyq bıýdjet kepildigi ádisimen be, bálkim basqasha ma, áıteýir qarjylandyrýdyń kiltin taýyp, áljýazdardy áldendirip, ortashalardy ońaldyrmasa, qazekemniń qaıbir tirlikteri qaıbir kezeńderdegideı qurdymǵa ketýi múmkin.
Mýsınińiz munda bir jylǵa jýyq ýaqyt buryn ǵana kelgen. Saparbaevyńyz senim artqan. Kibirtikteri kóp Kókpektini, keri ketińkiregen aýdandy alǵa shyǵarmaq nıetpen jibergen. Buǵan deıin Qalbataýyńyzdyń arǵy qaptalyndaǵy Jarma aýdanyn segiz jyl basqarǵan. Qazaqtyń qanatty azamattarynyń biri Dáýlet Turlyqanovtyń demeýimen sol Jarmańyzda qazaqtyń aq bas sıyryn ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtardy shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı saqtap qalǵan. “Saqtap qalý” degenińiz aıtýǵa, jazýǵa ǵana ońaı. Sol “saqtap qalý” syndy erlikti este ustaı bermegendikten, kóp nárseden utylǵanymyz, keri ketińkiregenimiz jasyryn emes. Al Jarmańyzdy jarytyp otyrǵan sol saqtap qalýdyń arqasy. Kúni keshe ǵana shetelderden kelgen alpaýyttaryńyz aq bas sıyryńyzǵa nazar jyǵyp, kóńil aýdardy emes pe? Dúısenǵazyńyz myna Kókpektide de sol aq bas sıyrdy kóbeıtpekti kózdeıdi. Qazaqy qoı jóninde de kókeıde oılar kóktep tur. Baǵzydaǵy Kókpekti jármeńkesi qalaı, qaıtip dúrildegen? Ony da oılanbaq lázim-dúr.
Ázirshe ákimińiz tozyp turǵan aýdannyń ortalyǵyn ájeptáýir ádiptep úlgerdi. Ortalyq kóshe keńeıtildi, aryq-atyzdar túzetildi, asfalt tósele bastady. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı ǵajaıyp memorıal paıda boldy. “Týǵan jerge taǵzym” aksııasy aıasynda talaı tirlikter qolǵa alyndy. Ásirese, turmystyq qyzmet kórsetý kesheni keremet bolmaqshy. Osy jazdyń ózinde aýdan ortalyǵynda aýrýhana, mektep, sport zaldary kúrdeli jóndeýden ótedi. Tarıhı-ólketaný murajaıy ashylady. Tek Qalıhan Altynbaev atyndaǵy Mádenıet saraıynyń kúrdeli jóndeýine 40 mıllıon teńge qarjy qaralypty.
“Al aýdan ákiminiń ózi Kókpekti kentiniń shetki kóshesinde, qatardaǵy, qarapaıym úıde turady”, – desedi qatardaǵy qarapaıym adamdar.
Aýdan ákiminiń alańdaıtyn jaǵdaıattary az emes, onomastıkany da qınala oılanady. Jarma jaǵynda júrgende she, qanshama qajyr-qaırat jumsap, aýyldar men kóshelerdiń ataýlaryn túgeldeı derlik tarıhı tamyrlaryna, jaǵrapııalyq jaǵdaılaryna oraltqan edi. Al Kókpektińizde tutasqan kúıde tapjylmaı turypty. Kele sala keı jerlerde keıińkirep, keı aýyldarda jaıbaǵystap, seń jibitýge kirisken. Bir tańyrqaıtyny sol, bázbir basqa ulttar ókilderin bylaı qoıǵanda, qazekemderińizdiń ózderi qatqyl peıilderinen qaıtpaıdy-aı. “Onda turǵan ne bar? Aýyldyń atyn qazaqshalaǵannan bizge birdeńe túse me?” – dep kergıtinder kóp-aq. Qalaı-qalaı bop ketkenbiz? Deseńizshi! Qarańyzshy. Qalaı-qalaı qalyp otyrǵanyn?! Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda bylaı bolyp otyrypty: Chernoıarka, Preobrajenka, Belaıa, Mırolıýbovka, Novostroıka, Palatsy, Novotımofeevka, Kaznakovka, Panteleımonovka, Marınogorka, Vozdvıjenka... Alashtyń aıaýly uldary rýhtaryn aıalaýǵa tıisti, tarıhı-jaǵrapııalyq túp-tamyrlary adam attaryn qalaı bermeıtin aýyldardyń ataýlary osylaı kele jatypty.
Qalbataýdyń jyqpyldary jazylyńqyrap, jota-jondarǵa, shoqy-shoqylarǵa aınalyńqyraıtyn, jýsandy dalasy basymyraq, aq seleýli alqaptary kóbirek Jarma aýdany jaǵyna hám jolymyz túsken. Sol Jarmańyzda Mýsın ákimdik etken jyldary Igorevka – Sulýsary, Georgıevka – Qalbataý, Voznesenovka – Birlik, Saratovka – Qaıtpas, Fılıppovka – Shymyldyq, Nıkolaevka – Keńtarlaý, Perııatınka – Úkili, Marınovka – Bylqyldaq bolyp ózgergen. “Ásirese, Georgıevkany Qalbataýǵa aýystyrý azapqa tústi, – deıdi Jarma aýdandyq “Qalba tynysy” gazetiniń bas redaktory Qaırat Jaqsybaev. – Pereselenderdiń eń alǵash kelip qonystanǵan mekeni ǵoı bul. Burynǵy ákimimiz kóp kúsh jumsady. Bizdiń gazet te belsendiligin bir sát báseńdetken emes. Onomastıka jóninde”.
Jarmanyń Zaısanǵa tartar tas jolymen júrip kelemiz. Jalpy, О́skemennen bermen qaraıǵy joldyń mazasy joq. Oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń: “Jol nashar. Jol bolsa, bári bolady”, dep jıirek qaıtalaıtynyn sapar barysynda sezine túsetindeısiz. Áne, anaý tóbeden Er Jánibek syndy batyr babamyzdyń eren eskertkishi kórindi. Birte-birte jaqyndaı tústik. Aınalma, topyraq jolmen. Negizgi joldy tasqyn shaıyp ketken. Shaıan toǵanynda sý joqtyń qasy. Tabanynda ǵana qalǵandaı. Osy bógenińiz de topan sý tusynda qatty qaýip tóndirgen. Janama ózeni jaıylyp, joldardy buzyp-jaryp ketken. Er Jánibek qolbasshy. Qos bórisi qasynda. Dýlyǵasy basynda. Aq naızasy qolynda. Boz munara janynda. Osy bıikke jerlengen desedi. Batyr beınesin bajaılap, bıpazdaı sıpap kórdik. Qoladan quıylypty. Qytaıda. Juqalaý sekildi. Búkil keshen kelisti-aq. Úılesip, unasyp, jarasyp-aq kóriner. Biraq qolasynyń qalyńdyǵy... Sál-pál ýaıymdaıdy ekensiz.
“Qys qatty boldy ǵoı. Jarmańyz – toǵyz joldyń toraby. Kún saıyn qanshama jolaýshylar qutqaryldy. Qanshama máshinderdi arshydyq. Keıbir kúnder men túnderde júzge jýyq avtokólik, eki júzden asa adam qutqaratynbyz. Qarańyzshy, qazir túk bolmaǵandaı”, – deıdi Qalbataý aýylynyń ákimi Marat Edilbaev.
Jarmanyń tarıhı-ólketaný murajaıynda ózge jaqta kezdese qoımas jádigerlerdi baıqaısyz. Saq dáýiriniń bir belgisindeı jap-jalpaq tasta patshanyń alaqany bádizdelgen. Bul tasty Bazarov Adashan atty kenshi qyryq metr tereńnen tapqan. Dáýlet Turlyqanovtyń atasy Hasen qajy kótergen 420 kilálik tas ta osynda. “Aqtaılaq bıden bastap, Bulǵaq serige deıin bizden shyqqan. Ázilhan Nurshaıyqov pen Roza Rymbaevaǵa deıin”, – dep qoıady murajaı shyraqshysy Nurbek aqsaqal.
Nesin aıtasyz, Jarmańyzdyń Mádenıet saraıy ǵajaıyp tirlikter atqaryp jatypty. Otyz bes ónerpazdan quralǵan ult-aspaptar orkestri “Káýsar” dep atalady eken. Biz barǵanda “Mahambet” kúıin kúmbirletip qoıa berdi. Bári de kórkem jigitter, sulý qyzdar. Kúı qudiretin dilimen uǵynatyndar. “Káýsaryńyz” kúlli Shyǵys Qazaqstanyńyzǵa keńinen tanymal kórinedi. “Aıqarakóz” ansambli folklorlyq baǵytta. “Sulýym” atty ánshi qyzdar ansambliniń ónerin tamashalaǵanda sulýlyqtyń sıqyryna bólenersiz. On sulýyńyz suńǵaq boıly on aqqaıyń dersiz. Qalbataýdyń О́mesh asýy qııalarynda, shoq-shoq shyrshalardyń arasynda top-top bop buralar taldyrmash aqqaıyńdar sııaqtanyp, júzderi – bal-bul, únderi bulbul, janarlary jalt-jult janady-aı. Táptishteýimizde gáp bar. Talaı jerlerde bolasyz. Aınalaıyn aýyldardyń, aýdandardyń ónerpazdaryn baıqaısyz. Kópshiliginiń ánderi ádemi, kúıleri kúmbirli, sózderi mánerli bola tura, júzderinen salqyndyq, kózderinen muń ańǵaratynsyz. Al Jarmada jańaǵydaı. Joǵarydaǵydaı. Sóıtsek, mundaǵy “Káýsar” da, “Aıqarakóz” de, “Sulýym” da turaqty jumys isteıdi eken. Kópten beri. “О́ner ıeleriniń bári de shtatta. Jalaqylary jaman emes. Turǵyn-jaılary sheshilgen”, – deıdi aýdannyń mádenıet “mınıstri” Amanjol.
Jarmanyń jaıdarman saıabaǵynda da aýyr qystyń, taý-taý qardyń, topan sýdyń izderi anyq biliner. Kólshikter. Batpaqty oıpańdar. Báribir, aqqaıyń japyraqtary jaquttaı jaltyrap, kún shýaǵyna alaqan tosady. Jasyl kók, sary gúl basymdana bastapty.
Qalbataýdyń basynda qar jatyr. Qarǵynnan qalǵan.
Baýyr-baýraılarynda jaz qulpyryp keledi.
Marhabat BAIǴUT.
Sýretterde: Laıly ózeniniń boıy osylaı nyǵaıtylýda; Talmenka ózeni áli tasyp jatyr; qurylys basynda; Kókpektidegi turmystyq qyzmet úıi bıyl paıdalanýǵa beriledi.
Sýretterdi túsirgen Ońdasyn ELÝBAI, “Egemen Qazaqstan”.
