Qandaı bir ult, memleket qalypty jaǵdaıda órkendeý úshin onyń buqarasy bilimmen qarýlanýy kerek. Bilim bolǵanda – ómirge, turmysqa, qoǵamǵa, memleketke, qajetti ilimmen. Sosıologter bilimniń qoǵamdyq mańyzyna qaraı birneshe jikke bólipti. Birinshisi, asa mańyzdy bilim, odan keıin mańyzdy bilim, odan keıin qajetti bilim, qajetten soń kereksiz bilim, odan keıin qaýipti bilim dep qarastyrypty.
Qazir osylardyń orny aýysyp ketti. Adamdar aqıqatqa baılaǵan shynaıy bilimge umtylýdan góri, jarq-jurq etken aldamshy bilimge, ıaǵnı bilim sııaqty kóringen aqparatqa qumar.
Sondaı-aq jas urpaq, ıaǵnı oqyp jatqan oqýshy-stýdentter kúndelikti ınternetten alyp júrgen aqparatyn bilim dep shatasyp qalýy ábden kádik. Búgingi qoǵam bilim men aqparattyń ornynyń almasýy eldi, qoǵamdy saýatsyzdyqqa qaraı ıtermeleıdi. О́ıtkeni bilimniń quny onyń shyndyǵynda. Aqparattyq bilim eshqashan shyndyqty bere almaıdy.
Bul jerde aıtpaǵymyz: bilimniń túri kóp. Biraq árbir nárseniń negizgi tuǵyry bolatyny sııaqty, bilimniń negizgi ózegi – tarıhı sana. О́ıtkeni óziniń ótkenin bilmegen urpaq, bolashaǵyna baǵdar jasaı almaıdy. Tamyrsyz aǵash sııaqty, japyraq jaıyp kóktemeıdi. Sanasy qortyqtanyp, ózin basqalardan kem sanaý, ózgeniń mádenıeti men tarıhyn úlgi tutyp, ózinikin qor tutý sııaqty kembaǵal túsinik qalyptasady.
Kelesi kezekte, bilim alý ómirdegi basty maqsatqa aınalmaıynsha nátıje bermeıdi. Bir nárseni bilip-úırenýge degen qushtarlyq, ózin-ózi tanýǵa umtylǵan alǵashqy qadam. Osylaısha, bilýdiń ǵajaıyptar álemine jeteleıtindigine kóziń jetedi. Atamyz qazaq «Bilekti birdi jyǵady, bilimdi myńdy jyǵady» dep, bilim alǵan tulǵanyń qoǵamdaǵy orny men bedelin anyqtaǵan.
Shynaıy bilimge umylǵan el ozatynyn qart tarıh dáleldep otyr. Bilim alýdyń artyqshylyǵy jáne onyń adam ómirindegi mańyzy talas týdyrmaıtyn másele. Bilim – kez kelgen adam men qoǵamnyń damýyna negiz bolatyn basty faktorlardyń biri. Bilim joq jerdi qashanda nadandyq jaılaıdy. Nadandyqtyń sıpattyq sınonımin qazaq «qarańǵylyq» dep ataǵan. Sebebi nadandyq, bilim arqyly keletin adamdaǵy tanym-túsinik sáýlesin qarańǵylyq qursaýyna batyryp jiberedi. Sondyqtan ǵalymdar «Bilim – adamdy nadandyqtyń qarańǵy qaqpasynan shyǵaratyn nur», degen.
Osy oraıda, dana Abaı atamyz: «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek. Olar: áýeli – nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıede eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy. Bilimsizdik ol haıýandyq. Erinshektik – kúlli dúnıedegi ónerdiń dushpany. Talapsyzdyq, uıatsyzdyq, kedeılik – bári osydan shyǵady. Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan qısabyna qosylady» dese, ótken ǵasyr basyndaǵy Alash qaıratkeri, aǵartýshy – ustaz Ahmet Baıtursynuly: «Basqadan kem bolmaý úshin, biz bilimdi jáne baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolý úshin oqý kerek» degen eken.
Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, uly ǵalym-oqymysty Ál-Farabı babamyzdyń, «Bilimge qushtar adamnyń aqyl-oıy – aıqyn, erik-jigeri – zor, tilek-maqsaty – aqıqat pen adaldyqqa qyzmet etýge talap jolynda bolýy shart» degenindeı bilim ońaılyqpen kele salatyn dúnıe emes. Bilim alý jyldar boıǵy qajyrly eńbekti talap etedi. Qazaqtyń «Bilim ınemen qudyq qazǵandaı» dep aıtýynyń astarynda da osy maǵyna jatyr.
Jas urpaqqa bilimniń artyqshylyǵy men mańyzyn únemi eskertip, olardy bilim alýǵa árdaıym yntalandyrý qajet. Bilim sondaı-aq tunyq nárse bolǵandyqtan, rýhanı tazalyqty da qajet etedi. Iаǵnı shynaıy bilim ıesi bolýdyń basty sharty – sanasy móldir, oı taza, bir sózben aıtqanda, bilim izdegen adamnyń jan dúnıesi ne ekse sony oratyn qunarly topyraq sııaqty bolǵanda ǵana onyń boıyna, sanasyna shynaıy bilimniń nári qonbaq.
