Qalıhan keńistigi

Jazýshynyń sh­y­ǵar­ma­shy­ly­ǵy qaı kezde de oqyrmanyn oılantyp tastaıtyn obrazymen erekshe este qalady. Onyń romandary, áńgime, povesteri­niń keıipkerleri qanshalyqty ómirsheń, kúresker bolsa, ol som­dap shyqqan dramalyq obraz­dary da qazaq teatr ónerinde serpilis týdyryp, ulttyq dra­ma­­týrgııanyń qazanynda qaınap shyǵa keldi.

Qalıhan Ysqaq dramatýr­gııa­ǵa tosynnan qosyldy dep taǵy aıta almaısyz. Sebebi bul jolǵa ınssenırovka men kıno­­­ssenarııler arqyly kelgen­deı kórinedi. Bulaı dep top­shylaýymyzǵa alǵashqy pe­salarynan-aq tartys pen tolymdy keıipkerler, tarıhı tulǵalardy sóıletý men kóneni tiriltýdegi avtor maq­saty kózge urady. Táýelsizdik kezeńinde sýretker el, týǵan jer tarıhyn tereńinen qaýzaýǵa kiristi. Bul onyń dramatýrgııasynda barynsha kórinis tapty.

Qalı­han Ysqaqtyń qala­mynan tý­ǵan jıyrmadan astam dramalyq shy­ǵarma shyn­shyl­dyǵymen, oqyrmanǵa aıtar astar­ly oıymen árdaıym erek­shelenedi. Osy tizimde «Jan qımaq», «Tańǵy jańǵyryq», «Qa­rasha qazdar qaıtqanda», «Talaq», «Saıqynyń tuqym­dary», «Sa­bataj!», «Eseneı-Ulpan», «Jan­sebil» týyndylary­nan ja­zýshy-dra­matýrgtiń bıik tal­ǵamy baı­qaldy. Úlken sýretker re­tinde árbir qubylys­tyń mán-maǵynasyn, syryn uǵynyp, tuńǵıyǵyna úńiletin avtor shyǵarmashylyq zerthanasy barynsha zerdeliligimen, ár taqyrypty qaýzaı otyra ony tereńirek ashýǵa tyrysady.

Q.Ysqaqtyń qaı pesasyn alsańyz da eń aldymen aıshyq­talatyny – onyń tili. Avtor qazaq tiliniń qaımaǵyn boıyna sińirgendikten keıipkerdi sóıletýi de, sýretteýi de keń tynysta qoldanylady. Bul erek­shelik zaman tynysy men dıapazonyn ashyp, keıipkerdiń damýy men oqıǵanyń órbýinde sheshýshi ról atqarady. Osy eki ǵana ereksheliktiń ózi úndestik taýyp, shyǵarma dınamıkasyn oınata otyryp berýge sep ekeni seziledi.

Teatr sahnasynyń qazy­na­syn baıytqan aıtýly dú­nıe­niń biri – «Jan qımaq» dra­malyq povesi. Mundaǵy bas­ty keıipkerler Ábdikerim bo­lys, Musa, aqyn Mahmut, Ábdi­kerimniń qyzy Baǵıla, Tor­taı qajy men el aǵalary, rý basy, starshyndar. Oqıǵa da osy keıipkerler arasynda ór­bıdi. Eń aldymen, dramalyq shy­ǵarmanyń bas­ty sharty – keıipkerlerdiń ózara tartysy men oqıǵanyń shıelenisýi. Mahmut – Sultan­mahmut To­raı­ǵyrulynyń pro­totıpi. Shyn­shyldyǵy men ádi­let súı­gishtigi kórermenin baý­raıdy. Osy shyǵarma aıasynda shoq juldyzdaı jarq etip óte shyqqan aqyn taǵdyry­nyń bir kezeńi sýrettelgen. Alash urandy aqynnyń Altaı aıma­ǵynda bolyp, bala oqytyp qa­rańǵy qazaqtyń kóginde kún bo­lyp, el saýatyn ashýǵa belsene aralasqany málim. Osy týyndyny oqyp otyryp ta, sahnadan kórip otyryp ta onyń sol óńirde ózine tán minez-qulqynyń ashylǵanyn ańdaý qıyn emes. «Jan qımaqta» Mahmut pen Baǵıla arasyndaǵy mahabbat ta­masha arqaý tapqan.

Jazýshy-dramatýrg shyǵar­mashylyq murasynyń ishinde keıipkerleri aıshyqty som­dal­ǵan dúnıelerdiń biregeıi – eki aktili «Saıqynyń tuqymdary» dramasy. Jıyn sany onǵa tarta keıipkerler arasynda talas-tartysqa toly dramada daralanyp shyǵa keletin bederli beıneler avtordyń basty ıdeıa­syn aldyńǵy qatarǵa shyǵara­dy. Bir-birin ósirip-kemelden­di­rip otyratyn keıipkerler arasyndaǵy keń dıapazon shyǵarmanyń kórkemdik kókjıegin keńeıte túsedi, shynaıy bet-pishinin tanyta­dy. Keıipkerdi ósiretin, shyǵar­madaǵy ómirdi jandandy­ryp, syrtqy qubylystyń syryn ashatyn eń basty kilt – oqıǵa, tartys, minez qaqtyǵystary kó­rermendi ózine tartady.

Jazýshy-dramatýrg Qalı­han Ysqaq úshin buzylmaıtyn qaǵıda – ómir shyndyǵyn nanymdy beınelep, obrazdardy daralap berýge kúsh salý. Ol ne nárseni áńgimelep ári keıipker­di somdap otyrsa da, shyǵarma­­­nyń sheshiminde beker almaǵanyn, tekke tańdamaǵanyn uǵasyz. О́mirlik detaldary arqyly onyń pesalar áleminen óz shyn­dy­ǵyńdy taýyp, keńistigine shyn, bálkim shym batasyz...