ÁKIM

Amandyq-saýlyq surasqannan keıin túri ózgerip sala berdi. Daýysy qatqyl ári renishti shyqty. “Sen ne dep tursyń? Jákeńniń aýyly turǵanda tabıǵı gazdy meniń aýyly­ma tartam degeniń ne? Toqtat, gaz eń áýeli Jam­byl babamyzdyń aýylyna jetýi tıis. Búkil aýdan gaz­ben qamtylady, sol kezekpen meniń aýylyma da barady...”. Iá, qazir kógildir otyn aqyn baba aýylynda mazdap janyp tur. Qoǵamnyń beldi azamattary týraly adamdar áste ártúrli oılaıdy. Kópshilik joǵary laýazymdy qyzmet aspannan salbyrap túsip, sol adamnyń basyna qona qalǵandaı kóredi. Sondyqtan da keıde ótkenge kóz jiberip, ósken orta, ushqan uıa týraly oılanǵan jón ǵoı dep oılaımyn. Ádette, ákimder týraly áńgime bola qalsa jaqtyrmaı, týlaı jóneletin adamdar da joq emes. Ákimniń de ákimi bar. Jumys bolǵan soń, onyń kúngeıi men kóleńkesi de bolmaq. Biraq tarazy basyna adamnyń atqarǵan jumystaryn salyp jibergende jaqsylyǵy basym túsetin jandar az emes. Solardyń biri – Serik Úmbetov. Iá, búginde Serik Úmbetovti bilmeıtinder kemde-kem. Ol – Almaty oblysynyń ákimi. Kúni keshe Qazaq­stan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, odan ári kóz júgirtseń, Jambyl oblysynyń ákimi bolǵanyn bilesiń. Kúrti aýdanyn basqardy. Báre­keldi, deı­siń. Sonan soń, Serik Ábi­ken­­­uly týraly oı­lana­syń, tol­ǵa­na­syń. О́ıt­keni, adam­dar­dyń esin­­de ót­ke­ni emes, óske­ni ǵa­na júredi. О́mir zańy solaı. Serik Úm­be­tov­tiń búginde alpys degen arǵy­maqqa qarǵyp mingen ýaqytynda ony quttyqtaıtyndar da, qolpashtaıtyndar da kóp bolary sózsiz. Maqtaý sózden shashý sha­shyp, qyryq quraq bolatyndar da tabylar. Al men zamandas ákimniń sonyń bárine kúle qarap, jaqsy sóz ben jaramsaq sózdiń arajigin ashyp, óz kóńiline qonatyn, rııasyz shyndyqty ǵana qabyl alyp, kóńiline toqıtynyn jaqsy bilemin. Olaı bolatyny Serik Úmbetovtiń búgingi kúnge deıin ımandylyq jolynan jańylǵanyn kórgen emespin. Qyzmeti ósse, sonyń bárine eńbegimen, qara jumystyń ashy teriniń kermek dámin umytpaǵan bolmysymen jetti. ...“Aqyndar men batyrlar eli” dep jurt aýzynda ańyzǵa aınalǵan Jambyl aýdany – qoǵam qaıratkerlerin de tárbıelegen qasıetti jer. Sol qutty mekende, Aqqaınar aýylynda, Ábiken shańyraǵynda Serik dúnıege keldi. Tekti jerdiń balasy retinde jastaıynan Súıinbaı, О́tegen, Suranshy, Jambyldaı aqyndar men batyrlar týraly ańyzdar men jyr-dastandardy júregine toqyp ósti. Jetinshi atasy Nurabaıdyń qara qyldy qaq jarǵan bı bolǵanyn estidi. Munyń bári sábı Seriktiń psıhologııasyna áser etip, dala danyshpandarynyń rýhyn boıyna sińirip ósýine áser etpeı qoıǵan joq. Ári ultjandylyq qasıet te eńbekqorlyq minezimen ushtasyp, kózi qaraqty, namysqa qaıratty, ımandy jigittiń tulǵasyn elge erte tanytty. Kúrti aýdanyndaǵy keńsharda aıaǵyna kerzi etik kıip, kúrtkesin qymtanyp, shynashaqtaı jas jigit eńbekke aralasty. Qara jumys qabyrǵasyn qataıtty, oń-solyn tanýǵa áser etti. Erte turdy, kesh jatty. Kóp qurdas­tary sııaqty qalaǵa da tura qashqan joq. Brıgadır, ferma meńgerýshisi boldy. Almaty zootehnıkalyq maldárigerlik ınstıtýtyn bitirip, joǵary bilim aldy. Endi eńbek, ómir tájirıbesinen shyqqan jas mamannyń aldynda jarqyn jol jatty. Osylaı Kúrti aýdanynyń ákimi qyzmetine ol bireýlerdiń demeýimen top ete túspeı, eńbegimen elengenin aıtqan jón. Ákim bolý ońaı emes, ol qyzmetti kóterý qıyn. Taq pen baqty birdeı ustap turý kóp saıasatkerdiń qolynan kele bermeıdi. Láppaılaıtyndar kóbeıip, shyn oı aıtatyndar azaıyp, kózge shel de bitetin kez osy shaq. Halyqtyń qaharyn umytyp, baılyqqa shalqyp, qaraqan bastarynyń qamy men jaqyn týystarynyń jaıymen ǵana aınalysqan ákimder bolǵan. Saıasatker Se­rik Ábdirahmanov son­dyq­tan da “ákimshik jebirler” dep jar salatyn. Árıne, ákimniń de ákimi, azamattyń da azamaty bar. Ult­jan­dylyq ulaǵatyn ustanyp kele jatqan Serik Ábikenuly týraly eshkim qııanat sóz aıta almaıdy, aıtyp kórgen de emes. Munyń syry tek­ti­­likte, júrektegi ıman­dy­lyq­ta, jurt aldyn­daǵy, Elbasy aldyndaǵy jaýapkershilikte jatyr. Almaty oblysyna Serik Ábikenuly eki ret ákim boldy. 1996 jyldardaǵy ekonomıka turalap turǵan kezde oblys basshysynyń tizginin ustady. Ekonomıkalyq tyǵyryqqa qaramastan, rýhanı suranystardyń jolyn izdedi. Ony tapty da. Ol halyqtyń rýhyn kóterýdiń birden-bir joly tarıhı sanany túzetýge negizdeldi. Qazaq túgi joq halyq emes, baryn túgendeı almaı júrgen ult ekenin bildi. Sondyqtan da babalar rýhyn jańǵyrtty. “Árýaqty jerden at úrkedi” degendi ustandy, osylaı babalar rýhyn tiriltip, ondaǵan tas músindirge jan bitirdi. Saıasattyń kózge kórine bermeıtin tustary bolady. Osyndaı sátterde adamnyń boıyndaǵy tamasha qasıetter tanylady. Bolmasa, bireýlerdiń júregine shemen bolyp qatyp, saıasattyń kóleńke jaǵyna shyǵyp, oppozısııanyń týyna aınalǵysy keletinder de tabylady. Osyndaı jaǵdaı Serik Úmbetovtiń basynda da boldy. Zamandas aǵasy Zamanbek Qalabaıuly Nurqadilov Almaty oblysynyń ákimdigi qyzmetin qalady. Jandy jaralaıtyn tus. At-tonyn ala qashyp, baıbalam salǵan toptyń arasyna Seriktiń de ketýine bolatyn edi. Biraq osy tusta Serik Ábikenulynyń saıası tulǵasyn aspandatatyn sát týdy. Árıne, men eki saıasatkerdiń arasynda qandaı áńgime bolǵanyn bilmeımin, biletinim mynaý ǵana. Serik Ábikenuly basqa jumysqa suranbaı-aq, aýyspaı-aq, basshynyń oryntaǵyn bosatyp berdi de, onyń birinshi orynbasary bolyp, jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp, syılastyqpen jumysyn jalǵastyrdy. “Bárekeldi” desti kópshilik, “jaraısyń” dedi jamaǵat, “adalsyń” dedi aǵaıyn. Keıin Zaqań basqa jumysqa aýysyp bara jatqanda, Serik Ábikenulyn qaıtadan Almaty oblysy ákimine qoıý týraly usynys beripti desedi. Syılastyq dep osyny aıt. Dál osy kezeńde Serik Ábikenulymen kóbirek kórisip, kóbirek syrlasyp júrdim. Ol kezde “Egemende” basshy qyzmette edim. Birde Almaty oblysynda at jarysy bolyp, sol týraly maqalada syn aıtylǵan-dy. Umytpasam, alaman báıge tym uzaqqa shabylyp, bir júırik at óldi delingen. Maqalany jazǵan belgili atbegi edi. Tańerteń telefon shalyndy. Trýbkada Serik Ábikenuly. – Ýáke, qııanat maqala qalaı shyǵyp ketkenin baıqaı almadyńdar ma? Alaman báıgede eshqandaı júırik shyǵyny bolǵan joq. Qalyptasqan dástúr boıynsha ótti. Bul qazaqtyń ásheıingi jatypatar baqtalastyǵynyń belgisi ǵoı. Tym bolmasa maǵan telefon shalyp, aq-qarasyn anyqtap alýǵa bolar edi ǵoı. – Tańerteń oblys ákimimen habarlasqanmyn. Zaqań bul týraly eshteńe demedi ǵoı... – Oblys ákiminiń bedeli – meniń de bedelim. Oblystyń bedeli – bizdiń de bedel. Teksertip, anyq-qanyǵyn oqyrmandarǵa jetkizý kerek... Seriktiń sózi jandy jerge tıdi. “Qııanat ketpesin” deıdi. Osylaı maqalada keltirilgen derekter qaıta tekserildi. Gazet aqıqat aıtylǵan basqa maqala ja­rııalady. Atbe­giler pikirleri jaryq kórdi. Qazir osy ma­qa­lany jazyp oty­ryp, sol sátti kóz aldyma eles­tetip otyrmyn. Serik Ábiken­ulynyń úndemeı de qa­lýy­na bola­tyn edi ǵoı. Osydan keıin Seriktiń tulǵasy men úshin burynǵydan da bıiktep ketip edi. ...Jambyl oblysynyń ákimi bolǵan kezde de Serik Ábikenulyn qordalanǵan kóp másele kútip turdy. Jańatastyń jańǵyryǵy jer jarǵan kez. Biraq isker basshy qııýy ketken máselelerdiń oraıyn keltirdi. Iri-iri nysandar boı kóterdi. Qajygeldın saıasatynyń “qurbany” bolǵan 200 kitaphana qaıta qalpyna keltirildi. Tarazdyń 2000 jyldyq merekesi erekshe, ulttyń basyn biriktirgen iri saltanat retinde atap ótildi. Yń-shyńsyz “iship qoıdy, jep qoıdy” degen aıyp sózsiz ótken mereke belgisindeı Báıdibek baba eskert­kishi qazir de el eńsesin kóterip tur. Jigit qıyndyqta synalady. Jambyl oblysyndaǵy Qulan aýylyndaǵy zilzala orasan qıyn­dyq ákeldi. Osyndaı el basyna kún týǵan kezde Serik Ábikenuly bel sheship tósekte jatpady. Apattyń zardaptaryn joıý jónindegi jumystardy ózi basqardy, ózi kún-tún apat aımaǵynyń ortasynda boldy. Jylaǵandy jubatty, qınalǵanǵa qolushyn berdi. Keıin Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri qyzmetine taǵaıyndalǵan kezde qalyń eldiń ıgi-jaqsylary aq batasyn berip, aq jol aıtysyp shyǵaryp saldy. Mınıstrlik qyzmette de Serik Ábikenulynyń jaqsy isteri, uıymdastyrýshylyq qasıeti, ultjan­dylyq ulaǵaty aıqyn kórindi. Astanaǵa júzdegen kerýender aǵyldy, kıiz úıler tigildi, qymyzhanalar paıda boldy. Astanalyqtardyń as mázirine qymyz ben qymyran, baýyrsaq, irimshik, qurt endi. Oblystar óz ónimderin tikeleı satý qurmetine ıe boldy. Qazir Astana sándi. Biraq Serikpen birge kelgen dástúr Serikpen birge ketti. О́kinishti. Serik Ábikenulynyń Almaty oblysynyń tizginin qaıta ustaǵanyna da birshama ýaqyt óte shyǵypty. Qazir oblys ortalyǵy Taldyqorǵan jasara, jaqsara túsken. Muz aıdyny salynyp jatyr, Dostyq úıi men Tilder úıi boı kóterdi. Serik Ábikenuly basqaryp otyrǵan Almaty oblysy ekonomıka, áleýmettik salada irgeli oblys­tardyń sanatyna qosyldy. 44 balabaqsha memleket menshigine qaıtaryldy. 2005 jyly oblystyq bıýdjet esebinen 4 aýyldyq aýrýhana, 31 jeńil járdem pýnkti ashyldy. Aýyl medısınasy úshin 130 avtomobıl kóligi bólindi. Aýyl muǵalimderine kommýnaldyq qyzmetti tóleýge arnaıy qarjylyq kómek kórsetile bastady. Biraq halyqty taǵy bir syn kútip tur edi. Qyzylaǵash aýyly sý qoımasy apatynyń astynda qaldy. Adam shy­ǵynyna jol be­rildi. Qyzylaǵash apatynyń shyn­dyǵy men qaýe­seti kóp boldy. Serik Ábi­ken­uly taǵy da syn tezinen ót­ti. О́tirigi men ósegi qatar júr­gen aq­pa­rat jan-jaq­tan jaýyp jat­ty. Keıbir bu­qa­ralyq aq­pa­rat quraldary adam ólimi 300 adamnan artyp jyǵylady, ony Úkimet te, ákimdik te jasyryp otyr dep jar saldy. Osyndaı sátte Serik Úmbetovtiń sabyrly da salmaqty sózi qyzylaǵashtyqtarǵa dem boldy. Shtab otyrysyn kún demeı, tún demeı ózi basqardy. Qazir Qyzylaǵash jarasy áli jazyla qoıǵan joq. Biraq jylaǵan halyqtyń da, qamyqqan ákimniń de betine óń kire bastaǵandaı. – Halaıyq, búgin Naýryzdy sizdermen birge qarsy alýǵa kelip otyrmyz. Depýtattar da osynda. Aıtyńyzdarshy, qaısyńyzdyń úıińizde qurban bolǵan adamdar izdelinbeı, arshyp alynbaı jatyr, – dep edi sonda Serik Ábikenuly qyzylaǵashtyqtarǵa. Jýrnalıster de jetkilikti-tin. Eshkim lám-mım degen joq. Bári Elbasyna, Úkimetke, ákimge rahmet jaýdyrdy. Osydan keıin baspasózdiń aqparaty da ózgerdi. Ýádeli ýaqytta ondaǵan otbasylar jańa úılerge kirdi. Qyzylaǵash aýylynyń shańyraǵynan tútin aspanǵa kóterildi. Tirshilik jandana bastady. О́mirge ińgálap jas sábıler keldi. Táýbe! Qyzylaǵash qaıtadan qutty mekenge aınalyp kele jatyr. ...О́tken jyldyń tamyz aıynyń ortasy edi. Saılaýshylarmen kezdesý aldynda ultym dese ishken asyn jerge qoıatyn Almaty oblysynyń ákimi Serik Ábikenuly Úmbetovtiń aldyna baryp edim. “Almaty­nyń túbin shıyrlaı bermeı, alystaǵy Alakól, Sarqan, Aqsý aýdandary halqymen júzdeskeniń jón bolar, – dep Sekeń keńes berdi. – Depýtattar ol aý­dan­­darǵa kóp bara bermeıdi, tabystary da, proble­malary da barshylyq. Oıǵa oı qosatyn sharalar qajet bolsa, qaıtaryńda soǵyp, aıta ket”. Osy kezde telefon shyldyr ete tústi. “Ǵafý et” degendeı, Sekeń ym qaqty da, telefonnyń qulaǵyn kóterdi. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin, túri ózgerip sala berdi. Daýysy qatqyl ári renishti shyqty. “Sen ne dep tursyń? Jákeńniń aýyly turǵanda tabıǵı gazdy meniń aýyly­ma tartam degeniń ne? Toqtat, gaz eń áýeli Jam­byl babamyzdyń aýylyna jetýi tıis. Búkil aýdan gaz­ben qamtylady, sol kezekpen meniń aýylyma da barady...”. Iá, qazir kógildir otyn aqyn baba aýylynda mazdap janyp tur. “Ákim bol, halqyńa jaqyn bol!” degen osy. “Tórge shyqsa kún deıtin, tómenge tússe kún­deıtin” adamdar joq emes. Biraq aqqa qudaı jaq deıdi. Prezıdent komandasynyń beli qaıyspaıtyn qara nary Serik Ábikenuly Úmbetovteı tulǵalar kóbeıgen saıyn el de, jer de kógere bermek! Laıym, solaı bolǵaı... Ýálıhan QALIJAN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.