Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Máskeý bırjasynyń» habarlaýynsha, valıýta jáne baǵaly metaldar naryǵynda, sondaı-aq qor jáne aqsha naryǵynda dollar men eýro valıýtalyq juby alynyp tastalyp, saýda basqa barlyq quralmen júzege asyrylady. Sóıtip, Máskeýdiń dollar jáne eýromen esep aıyrysýdy resmı toqtatýdan ózge amaly qalmady.
Qatań shekteýden soń, «Máskeý bırjasynda» rýbl ındeksi 3100 tarmaqtan tómen tústi, onyń aksııalary da quldyrap ketti. «Reseı Jınaq banki» – 4%, VTB 4,7% joǵaltty. Sarapshylar paıymynsha, RF Ortalyq bankine budan bylaı dollar men eýronyń shynaıy naryqtyq baǵamyn bekitý qıynǵa soǵady. Munyń sońy keńes kezindegideı Reseıde sheteldik valıýtanyń qos baǵamynyń paıda bolýyna ákelýi bek múmkin. Alǵashqy baǵamyn sıfrlyq platformalar aqparaty negizinde Ortalyq bank bekitedi. Ekinshi baǵamdy naryq qalyptastyrady. Táýelsiz sarapshylardyń aıtýynsha, salynǵan sanksııanyń bizge áseri osy tustan qattyraq bilinýi múmkin. Keńes odaǵynda 1 dollar 60 tıyn-kopeıkaǵa teń degen resmı baǵam bekitilgeni belgili. Al «qara naryqta» dollar úshin budan segiz esedeı qymbat qun 5–6 rýbl suralatyn. Demek RF qazynasynda qordalanyp qalǵan sheteldik valıýtalardyń qomaqty bóliginiń qara naryqta satylýyna RF qarjylyq ınstıtýttary resmı túrde jol berýi ábden múmkin. Ázirge bir dollar úshin 88 rýbl dep belgilengen baǵamnyń ózge platformada qandaı bolatyny týraly kartany RF áli ashqan joq.
Táýelsiz sarapshylardyń aıtýynsha, Reseımen 7 myń shaqyrymǵa sozylatyn ortaq shekarasy jáne EAEO-da ortaq kelisimderi bar Qazaqstan bul máseleni qalaı sheshedi degen másele Ulttyq bank pen Úkimet úshin №1 problema bolýǵa tıis. Sebebi reseılik bankter alǵashqy kúni-aq et qyzýmen tól baǵamyn ornatyp, bir valıýta úshin 110–120 rýbl belgilep tastady. Biraq kóp uzamaı oǵan túzetý engizildi.
Qazir kórshi eldiń aqparat keńistigi bir-birin joqqa shyǵaratyn aqparattardan beli qaıysyp, oǵan bizdiń aqparat quraldary da ún qosyp tur. Bizdegi aqparat «Máskeý bırjasynyń» «KASE»-degi úlesine qarap alańdasa, táýelsiz sarapshylar Ulttyq bank ustanymyna qarap ishten tynady.
Reseılik «The Bell» basylymy óziniń telegram arnasynda CEPA zertteýshisi Aleksandr Kolıandrǵa silteme jasap jazǵandaı, klıentterdiń qor bırjasynda dollar men eýrony satý jáne satyp alý múmkindigi shektelip qalǵan. Osyǵan baılanysty Reseı Ortalyq banki bırjadan tys operasııalar boıynsha valıýta baǵamyn anyqtaýǵa kirisýi múmkin. Sonymen birge, Kolıandrdyń aıtýynsha, valıýtany saqtaý úshin alym kóterilýi múmkin, al ony Reseıden shyǵarý odan da qymbatqa túsedi. Demek endigi jerde dollardy naryqtyń erkine salyp, syrttan baqylap otyrýdan ózge jol joq. Sarapshylar aıtyp otyrǵandaı, dollar men eýrony alyp-satýdan túsken baǵa qarjy ınstıtýttaryna es jıyp alýǵa múmkindik beredi.
«KASE» bul shekteýdiń otandyq bırja jumysyna eshqandaı keri áseri bolmaıtynyn málimdep úlgerdi.
«KASE»-de ornalastyrylǵan aksııalardyń 13,1%-y «MOEX»-ke tıesili. Al «OFAC» shyǵarǵan №14024 atqarý buıryǵyna sáıkes tulǵa «SDN» tiziminde bolsa, aksııalarynyń 50%-y nemese odan artyq úlesin «SDN List»-tegi tulǵa jeke ózi nemese ózge de sanksııadaǵy tulǵalarmen birge tikeleı nemese janama baqylaıtyn bolsa, buǵattaý sanksııalaryn qoldaný táýekelin týyndatady. «KASE ondaı tulǵalardyń qataryna jatpaıdy jáne shekteýler Qazaqstan qor bırjasyna jáne «KASE klırıng» ortalyǵyna eshqandaı áser etpeıdi», delingen málimdemede.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi (QNDRA) «KASE qyzmeti týraly» málimdemesinde 2024 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha «Qazaqstan qor bırjasynyń» negizgi aksıonerleri otandyq ınvestorlar ekenin, olardyń úlesi 86,9%-dy quraıtynyn aıtady. Onyń 46,9% aksııasy Ulttyq bankke tıesili. «MOEX» aksııalarynyń úlesi – 13,1%.
QNDRA túsindirýinshe, «Máskeý bırjasy» eger «KASE» aksııalarynyń jartysyna ıe bolǵanda, oǵan qarsy sanksııalar bizdiń bırjaǵa da taralatyn edi. Sebebi buǵattaýshy sanksııalardy qoldaný ólshemshartynyń biri – «SDN» tizimindegi tulǵanyń tikeleı nemese janama túrde, jeke nemese jıyntyǵynda uıymnyń 50% ne odan da kóp aksııasyna ıelik etýi. Bul ólshemshart «KASE»-ge qatysty qoldanylmaıdy.
«Osyǵan baılanysty Qazaqstan qor bırjasy men «KASE klırıng» ortalyǵy shtattyq rejimdegi jumysyn jalǵastyra beredi. Saýda-sattyq, klırıng pen esep aıyrysýlar standartty reglament boıynsha júrgiziledi. «KASE» sanksııalyq shekteýlerdi eskerip, «MOEX»-pen iskerlik qarym-qatynasty jalǵastyrý máselesin qarastyrady», dep jazylǵan resmı aqparda.
Táýelsiz sarapshylardyń sózinshe, bizdiń eldiń mundaı jaǵdaıda «Máskeý bırjasyn» aksıonerler qatarynan kúshtep shyǵaryp tastaýǵa múmkindigi bar. Ekonomıst Ǵalymjan Aıtqazın «KASE» habarlamasyndaǵy sońǵy sóılem «Máskeý bırjasymen yntymaqtastyqty toqtatý múmkindigine tikeleı nusqaý» bolyp kórinetinin atap ótken. Biraq QNDRA taratqan málimetterde qandaı sheshimniń qabyldanary ashyp aıtylmady. Al Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov Qazaqstan qor bırjasy Máskeý bırjasy júıesinde jumysyn jalǵastyryp jatqanyn habarlady. Sebebi bizdiń birqatar júıe «MOEX» júıelerine negizdelipti. Olardyń aqysy baıaǵyda tólengendikten jumys jaǵdaıynda tur. Sondyqtan munda eshqandaı problema bolmaıdy.
Sondaı-aq sanksııalyq shekteýge ilinip qalmaǵan reseılikter «KASE»-men jumysty jalǵastyra alatynyn da aıtyp ótti.
«Reseıden kez kelgen sanksııalanbaǵan bank, kez kelgen qarjylyq agent kele alady. Olardyń keıbiriniń «KASE»-ge kirý múmkindigi bar. Bul belgili bir dárejede qatysýshylardyń qosymsha aǵynyn qamtamasyz etedi», deıdi UB tóraǵasy. Tımýr Súleımenov jýrnalıstermen kezdeskende Qazaqstan qor bırjasynyń aksııalaryn Máskeý bırjasynan keri satyp alý týraly sheshim qabyldansa, Ulttyq bank muny óz qarajaty esebinen júrgizetinin eskertken. Ol sondaı-aq Máskeý bırjasynan aksııalardy satyp alýmen qatar basqa da nusqalar qarastyrylyp jatqanyn taǵy da naqtylap, sanksııa yzǵarynan jaýrap qalǵan reseılik bırjany terezeden bolsa da kirgizip alýǵa daıyn ekenimizdi ádemilep turyp jetkizdi.
«Máskeý bırjasy – Reseı qarjy, valıýta naryǵyndaǵy basty ári anyqtaýysh saýda-sattyq alańy. Bul jerde iri oıynshylar valıýtany satý/satyp alý operasııalaryn iske asyra otyryp, dollar men eýronyń rýblge baǵamyn anyqtaıtyn naryqtyq orta. AQSh Máskeý bırjasyn aýyzdyqtaý arqyly qysqa merzimde Reseıdiń qarjy, valıýta sektoryna keri áser etse, uzaq merzimde bul jalpy ekonomıkaǵa óz áserin beredi. «SDN»-degi pýnkt boıynsha Máskeý bırjasy enshisindegi 50% jáne odan joǵary úlesi bar kompanııalardyń barlyǵy avtomatty túrde osy tizimge kiredi. AQSh mınıstrligi jasaǵan «SDN» tizimge Máskeý bırjasynan bólek, oǵan (100%) enshiles Ulttyq klırıngtik ortalyq ta kirdi. «MOEX» kúzge deıin «KASE»-niń aksıoner qatarynan shyǵady dep oılaımyn. Sebebi sanksııa tizimine kirgen Máskeý bırjasy aldaǵy ýaqytta Qazaqstan qor bırjasyna tek problema alyp keledi. Joǵary táýekelmen otandyq qor bırjanyń damýyna keri áser etedi», deıdi sarapshy Nursultan Erbolat.
2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha «KASE» qor bırjasynyń qarjylyq eseptiligine qarasaq, balanstaǵy menshik kapıtaly 4,2 mlrd teńgeni qurap otyr. Aktıv kólemi – 3,2 trln teńgege jetse, bir jyldyq taza tabysy – 18,6 mlrd teńge.
«Tájirıbege súıensek, sanksııaǵa ilingen «MOEX» óz úlesin kompanııanyń «balanstyq qun» baǵasy boıynsha eseptemeıdi. Baǵany qos taraptyń quzyrly organdary kelissóz júrgizý arqyly anyqtaıdy dep oılaımyn. Bul tusta qarjylyq kórsetkishten qaraǵanda, saıası sheshimderge basymdyq berilýi múmkin», dep sózin túıindedi N.Erbolat.
Belgili ekonomıst Oljas Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, AQSh-tyń «MOEX»-ke qarsy sanksııa tek shetel valıýtasynyń saýdasyna áser etedi, saldary kórshi memleketke sezilmeıdi.
«Valıýta baǵamy Máskeý bırjasynda anyqtalyp keldi. Biraq Reseıde valıýta baǵamyn anyqtaıtyn basqa platformalar jetedi. Endi kýrsty anyqtaý máselesi aıtarlyqtaı jyldam sheshiledi. Buryn Máskeý bırjasy arqyly anyqtalyp kelse, endi bul másele Reseıdiń Ortalyq bank qabyrǵasynda da sheshilýi múmkin. AQSh sanksııasy Reseıdegi dollarlyq operasııalarǵa is júzinde áser etpeıdi. Reseıdiń syrtqy saýdasyndaǵy dollardyń úlesi – shamamen 15%. Sonymen qatar Reseı ulttyq valıýtalarmen saýdany belsendi túrde damytýǵa tyrysyp jatyr», dep esepteıdi sarapshy.
ALMATY
