TAÝ TULǴALY QAIRATKER

Qalyń kópshilik túgili, bilimdi sa­na­latyn toptaǵylardyń da kóbisine kádimgi Kúnniń jaratylysy tylsym syr sekildi. Ol ol ma, qarapaıym kózge tek qana qara tastardyń jıyntyǵy sekildi bolyp kórinetin taýlardyń ózi ósýdiń jemisi ekenin kópshilik bile bermeıdi. Al taýlar bol­sa, kádimgi tirshilik ıeleri sekildi ósedi. Osy turǵydan alǵanda jer be­tindegi birqatar taýlar “kári taýlar”, al Alataý “jas taýlar” tobyna jatady. Qy­zyq, qyzyq bolsa da, aqıqat osy. Bizdiń Jer de ǵalamdyq keńistiktegi ósý­lerdiń jemisi. Biraq ósýdiń óz qupııasy bar. Kez kelgen qara tasty alyp, bir jerge qoıa salsań, onyń ósýi múmkin emes. Demek tabıǵattyń ózinde ósý degen qubylys ýaqyt keńistiginde bir-birine baıla­nys­tylyqta damý degendi bildiredi. Tú­si­nik­tirek bolý úshin gúlge nemese aǵashqa sý quıý kerek ekenin aıta ketken jón. Son­daı-aq egistik alqaptar topyraǵy tyńaıtqyshtarmen baıytyl­ǵanda ǵana ónimdirek bolady. Minekı, baıqap otyrsaq ósýlerge de osyndaı shartty qajettilikter kerek eken. Adamzatqa, onyń ishinde jeke tulǵaǵa qatysty da osylaı deýge bolady. Ýaqyt keńistiginde barlyq qajettilikterdi jınaı alǵandar ǵana ósip shyǵady. Aı­talyq, AQSh memleketinde tolyp jatqan prezıdentter qyzmet atqardy. Biraq so­lardyń ishinde sanaýlylary ǵana ta­nymal jáne el syılaıtyn tul­ǵaǵa aı­naldy. Osyndaıda qıyn kezderde osynaý alyp memleketti basqaryp, ala­pat daǵ­darystardan shyǵaryp qana qoı­maı, so­nymen birge búkil dúnıejúzilik deń­geıde erekshe mańyzdy qyzmetter atqarǵan Franklın Rýzvelttiń taǵdyry men qyz­meti meniń esime jıi oralady. Bir kezderi biz­degi aýyldyq máslıhattyń depýtaty ispetti qyzmetke saılanǵan 18 jasar Fran­klın anasyna “Anashym, bolashaq AQSh prezıdentin quttyqta!” dep qushaǵyn jaıa umtylǵan sýreti búkil álemniń gazetterinde basylǵan shyǵar. Estýimshe, osy sýretti sáti túsip, ómirge ákelgen sýretshi bir ǵana osy týyndysy arqyly jınalǵan gonorarlarymen mıllıoner bolyp ketse kerek. Sebebi, Franklın satylap óse beredi, óse beredi. Aqyr aıaǵynda, aıtqany kelip, AQSh pre­zıdenttigine saılanady. Bul ǵana emes, Franklın Rýzvelt AQSh mem­le­ke­tinde ótken ǵasyrdyń alǵashqy shı­re­ginde oryn alǵan alapat daǵda­rysty eń­serýde úlken sheshimtal­dyq tanytyp, ony­men qoımaı, ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bolashaqtyń saıası qu­ry­lymyn anyqtaýshy “Úlken úshtiktiń” bedeldi bireýi bolyp shyǵady. Men muny bekerden-bekerge eske alyp otyrǵan joqpyn. Álemde qansha memleket bolsa, sonsha bıleýshi bar. Biraq solardyń arasynan birneshe on­jyl­dyqtar men ǵasyrlarda bireýi ǵana sýyrylyp alǵa ozyp, adamzatty tań­ǵal­dyratyn kóshbasshyǵa aınalady. Tipti, keıbir kóshbasshylar memleket tizgini qolynda bolmasa da, yqpaldy kúshke aınalyp, aqyr aıaǵynda óz memleketiniń bolashaq damýyn anyqtaýysh tulǵa bolyp qalyptasady. Mahatma Gandı, Kemal Ata-Túrik, Sharl de Gol osyndaı tul­ǵalar. Olar ózine deıingi óz elderindegi rejimderdi tóńkerip tastap, jańadan kúni búginge deıin jasampazdyq damý jolynda kele jatqan memle­ket­terdiń saıası-ekonomıkalyq ustanymyn anyq­tap bergender. Halqy olardy son­dyqtan qurmetteıdi. Bir nazar aýda­rar­lyǵy sol, bular da osyndaı orasan zor mańyzdy qyzmetterin ómir aqıqatyna aınaldyr­ǵanǵa deıin kemel­denýdiń tolyq “sap­a­ry­nan” ótkender. Kezinde qazaq zııalylarynyń ara­syn­daǵy shoq juldyzynyń biri bolǵan Sultanmahmut Toraıǵyrov: “Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp Kún bolam, qarańǵylyqtyń kegine Kún bolmaǵanda kim bolam?!” degen eken. Abaı bolsa buǵan deıin qazaqtyń jalpy adamzattyq qa­ýymdastyq kóshinde laıyqty orny bo­lýy úshin bilim, ǵylymdy meńgerip, onyń jemisin kórýge tıis degen jón sil­teýin jasap ketken edi. Qazirgi kezge deıin osy eki alyp tulǵa jaıly oı tolǵaýshylar “bular myqty aqyn bolǵan, myqty fılosof bolǵan, myqty hakim bolǵan” degennen aryla almaı keledi. Al shyn máninde, Abaı bastap, Sultan­mah­mut qostaǵan alyptar toby bolashaqtaǵy ult­tyq damýdyń baǵdarla­masyn syzyp kórsetip, aıqyndap bergen aqylmandar edi. Átteń, bulardyń qoly qysqa boldy. Biraq ósıetteri búgingi urpaqqa jetti. Biz­der, Uly Otan soǵysy kezeńiniń túlek­teri, joǵaryda esimderi atalǵan ul­ty­myzdyń eki danyshpanynyń aıt­qandaryn jattap óstik. Sondyqtan da bilim alýǵa sýǵa shólirkegendeı qumar­lyq­pen kiristik. Bárimizdiń balań kezi­miz­degi armanymyz Alpamys pen Qo­by­lan­dydaı el qorǵaǵan batyr bolý bolsa, óse kele, Abaı men Sultanmahmutty oqı kele kóksegen murattarymyzǵa deıin ózgerip ketti. Endi qara kúshpen emes, bilimmen, ǵylymmen ǵana nebir qıyn­shy­lyqtardy jeńýge bolatynyn túsinip óstik. Sóıtip, oqýǵa, bilim alýǵa, ǵalym bo­lýǵa erekshe yntamen kiristik. О́z ba­sym hımııa ǵylymyn qýdym. Tal­py­ny­sym men eńbegim jemissiz bolǵan joq. 33 jasymda hımııa ǵylymdarynyń doktory atandym, qazir ózim jetekshilik jasap otyrǵan úlken ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynda zerthana meńgerýshisi boldym. Oraıy kelgende aıta keteıin, sol bir kezderi Qazaqstannyń hımııa ǵylymy Reseı men Ýkraınadan keıingi qurmetti úshinshi oryndy túpkilikti ıelengen bolatyn. Birneshe ǵalymdary­myz KSRO dep atalatyn alyp derja­va­nyń áskerı jáne ǵaryshtyq zertteýler salasyndaǵy maqsatty baǵdarlamasy boıynsha jumys istedik. Mundaı jaǵ­daıda meniń jastaı bıikke kóte­rildim, dep maqtanýǵa tolyq quqym bar ǵoı. Jasyratyn nesi bar, kókeıimde sondaı pikir de bolǵan. Biraq sol raıdan kóp uzamaı qaıtýǵa týra keldi. Qyzyq... Bári bylaı bolǵan edi. О́tken ǵasyr­dyń 70-shi jyldarynyń sońyna qaraı bizdiń ınstıtýtqa ıadrolyq fızıka sala­syndaǵy álemdik ǵylymda úlken salmaǵy bar, sondaı-aq KSRO dep atalatyn alyp derjavadaǵy Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri A.P.Aleksandrov keldi. Mundaı úlken laýazym ıesi kel­gende esep berý, bolashaq jospardy baıan­daý maqsatynda alqaly jıyn óte­tini jáne belgili. Bári solaı boldy da. Osy alqaly jıy­ny­myz­ǵa A.P.Alek­san­drovty ertip kelgen Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq komıtetiniń óner­ká­sip salasy boıynsha hatshysy N.Á.Na­zar­baev qatynasyp otyrdy. Al men jınalysta ıon almastyrǵysh polı­mer­ler jáne membrandyq tehno­logııa salasy boıynsha dúnıe júzine belgili bolǵan ǵylymı jańalyq­tar jóninde baıandama jasadym. Baıandama jasap bolǵan soń tyńdaýshylarǵa nazar salýǵa kóshtim. Ańsarym Aleksandrov pen onyń dál janynda otyrǵan Ortalyq komıtet hatshysy N.Á.Nazar­baev­tyń kóńil kúılerin “aýlaýǵa” aýǵan sekildi. Sondaǵy baıqaǵanym, ózimizdiń hatshy Aleksandrovpen azdap áńgimelesip alady da, birdeńelerdi qoıyn dápterine jaza qoıady. Onda ne jazyp jatqanyn qaıdan bileıin, biraq negizgi túıinder qaǵazǵa túsip jatyr ǵoı dep oılaımyn. Ári-beridesin Ortalyq komıtettiń hatshy­sy­na onyń jastyǵyna qarap ta kóńil aýda­ra­tyn sekildimin. Men 27-imde ınstıtýt zerthanasynyń meńgerýshisi boldym, dep masattanyp júrsem, Nurekeń búkil Qazaqstannyń joǵary bıliktegi on basshysynyń bireýi bolyp shyqqan eken. Jalpy mundaıda on degen sózdiń ózi naqtylyqty bildirmeıtin sekildi. Sebebi, ol kezdegi qalyptasqan júıe boıynsha Joǵarǵy Keńes te, Úkimet te Kom­par­tııa­nyń Ortalyq komıtetine esep berip, sonyń baqylaýynda jumys isteıtin. Olaı bolsa, 38 jastaǵy Nursultan Ábishuly Qazaqstandaǵy eń joǵarǵy bı­liktegi bes basshynyń biri deý kerek. Bizge Qazaqstandy jastaı basqarǵan­dar­dyń esimderi belgili. Ol Keńes ókimeti qu­ramyndaǵy Qa­zaq­stannyń bilimdi kadr­ǵa zárý kezinde bolǵan jaǵdaı ǵoı. Al ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyl­da­rynda mundaı zárýlik boldy deı al­maımyz. Qalaı desek te, mundaı orynǵa úlken irikteýden súrinbeı ótken tań­daý­lylar ǵana otyra alady. Bul tańdaýǵa Qa­zaqstan ǵana emes, Máskeý Krem­lin­degi eń joǵarǵy bı­lik ókilderi de qaty­sady. Qysqasy, sol kezdegi tilmen aıtar bolsaq, res­pýb­lıkalyq Ortalyq ko­mıtettiń hat­shylyǵy SOKP Ortalyq komıtetiniń nomenklatýrasy. Demek Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komı­tetiniń hatshysy bolǵan N.Á.Nazarbaev Máskeýdiń tańdaýynan súrinbeı ótken tulǵa bolyp tur. Al ondaǵy tańdaý men eksheý qandaı joǵary talap deńgeıinde bolatyny barshaǵa belgili. Olaı bolsa keıinnen KSRO quramynda bolǵan Qazaqstannyń Úkimeti basshylyǵyna taǵaıyndalǵanda da, sodan keıin respýb­lıka Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanyp, respýblıkanyń birinshi basshysy bolyp shyqqanynda da ol tańdaýdan súrinbeı ótken, bilim-biligi men tájirıbesi jáne uıymdastyrýshylyq qabileti, sondaı-aq búgin men bolashaqty ushtastyra baǵa­laý­shylyǵy jaǵynan joǵary talap deńgeıinde bolǵan tulǵa deı alamyz. Oraıy kelgende aıta keteıik, KSRO-nyń sońǵy birinshi basshysy Mıhaıl Gorbachev keıinnen: “Men Nursultan Nazarbaevty KSRO Mınıstrler Keńe­siniń tóraǵalyǵy qyzmetine shaqyr­dym, biraq ol odan bas tartty. Eger Nazarbaev KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolǵanda alyp derjava ydy­ramas pa edi, qaı­ter edi”, dep estelik aıtqan. Demek, bizdiń Nurekeń KSRO sekildi alyp der­javadaǵy ekinshi tulǵa bolýǵa laıyqty degen baǵa da alǵan eken-aý. Baıqap otyrsaq, bizdiń Nursultan Ábishulynyń Qazaqstan Respýblıkasyn qurýdaǵy eńbeginiń jemisti bolýy onyń bilimi men tájirıbesiniń, iskerlik aýqy­my­nyń jáne oı órisi men dúnıe­ta­ny­mynyń, saıası ustanymynyń joǵary talap deńgeıinde bolýynda jatqan sekildi. N.Á.Nazarbaev úshin qarapaıym me­tal­lýrgtyń, ıaǵnı, proletarıat ta­bynyń muń-muqtajy bes saýsaǵyndaı aıan. О́ıtkeni, ol eńbek jolyn domna pe­shi­niń metall balqytý sehyndaǵy ju­mystan bastaǵan. N.Á.Nazarbaev úshin aýyl­daǵy malshylar men dıqan qaýy­my­nyń da muń-syry, maqsat-mu­raty jum­baq emes. Sebebi, ol aýyl sharýa­sy­nyń otbasynda týyp, ósken, orta bilim alǵan azamat. Búgingi álemge tanymal Qazaqstan memleketiniń álem moıyndaǵan kósh­bas­­shysy úshin eldegi jastardyń da qajet­tiligi jumbaq emes. Ol jas shaǵynda jastar uıymyn basqarǵan. Sonan soń óndiris oryndarynyń basshylyq qyz­metinde, qalanyń, oblystyń basshylyq qyz­metinde bolǵan, aqyr aıaǵynda KSRO quramyndaǵy Qazaqstannyń, keıinnen Táýelsizdik alǵan egemendi Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi basshysy boldy. Osyndaı barlyq satydan ótken búgingi Elbasymyz úshin Qazaqstannyń árbir shegesi qaı jerde jatqany da belgili edi desek, artyq aıtqandyq emes. Ol Qazaqstannyń qaı aımaǵyna ne qajet ekenin, qaı aımaǵynda qandaı múmkindik paıdalanylmaı jatqanyn barshamyzdan jaqsy biledi. Sondyqtan da ol Táýelsizdik alǵan memleketin meılinshe qysqa merzim ishinde Keńester odaǵynan “muraǵa qalǵan” gıperınflıa­sııa men alapat resessııadan damý jo­lyna sala alǵan postkeńestik aımaqtaǵy tuń­ǵysh basshy bolyp sanalady. Muny men emes, búkil postkeńestik aýmaqtaǵy memleketterdiń basshylarynyń ózderi aıtqan. Muny álemdik deńgeıdegi sarapshy ınstıtýttardyń laýazymdy tulǵalary aıtqan. Qysqasy, memleket quryp, ony turaqty damý arnasyna salý isine Elbasymyz N.Á.Nazarbaev úlken daıyndyqpen kelgen tulǵa edi. Son­dyqtan da onyń eńbegi jemisti bo­lyp shyqty. Bul – bir. Ekinshiden, eger onyń úlken tá­jirıbesi ǵana Qazaqstan Respýb­lı­kasyn qurýda jáne damý arnasyna salýda sheshýshi qyzmet atqardy deýmen shek­tel­sek, qatelesken bolar edik. Sebebi, Qa­zaq­stan sosıalıstik qoǵamnan kapı­ta­lıstik qoǵamǵa ótýi tıis boldy. Al arǵy-bergi tarıhty qansha aqtarsaq ta, ka­pı­talıstik qoǵamnan sosıalıstik qoǵamǵa ótýdiń ǵylymı negizdemesin kórsek te, sosıalıstik qoǵamnan kapıtalıstik qoǵamǵa ótýdiń ǵylymı joly bol­ma­ǵan­dyǵy jáne belgili. Demek N.Á.Nazar­baev­qa danyshpan Abaı aıt­qan­daı: “soq­tyqpaly, soqpaqsyz” jolmen júrýge týra keldi. Mundaıda bastaǵan kóshin aman-esen damý arnasyna sala alǵan adamdy qazaq halqy kóshbasshy degen. N.Á.Nazarbaevtyń kóregendigin dáleldeıtin naqty derekter men dáıekter onyń óz qyzmetinen-aq kóptep tabylady. Aıtalyq, Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý naǵyz kóregendiktiń, jaýapkershilikti tolyǵymen óz moınyna ala bilýshiliktiń jarqyn kórinisi. Jaýapkershilikti óz moınyna alý degende men N.Á.Nazarbaev Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabý jónindegi Jarlyqqa qol qoıǵan kezinde Qazaqstan KSRO quramynda bolǵanyn meńzep turmyn. Al KSRO quramynda bolǵan kezde mundaı betburysty sheshim túgil, sál qatelikti jibergen tulǵalar da atý jazasyna buıyrylǵanyn bilemiz. Ekinshiden, kóregendik deıtin sebebim, Semeı synaq alańynyń jabylýy basqa synaq alańdarynyń jabylýynyń bastaýy boldy. Keıinnen Fransııa óz synaq alańynda bir jarylys jasaǵan kezde ol dúnıe júzi qaýymdastyǵynyń qatań synyna ushyrady. Sóıtip, adamzat ıadrolyq synaq deıtinnen ada boldy. Osyndaı ıgi ispen qyzmetin bastaǵan jas memlekettiń qurýshysy N.Á.Nazar­baev kóp uzamaı KSRO-dan muraǵa qalǵan ballıstıkalyq zymyrandar men olardyń ıadrolyq oqtumsyqtarynan óz erkimen bas tartyp, olardy joıý týraly ustanymyn zańdastyrdy. Munyń al­dynda osyndaı nıetti ustanǵan qazaqtyń kóshbasshysy ultynyń aman­dyǵyn esinen bir sát shyǵarmaı, alyp ıadrolyq derjavalardan qaýip­sizdigine kepildik aldy. Kele-kele bul úrdis tutastaı Ortalyq Azııada ıadrolyq qarý­syz aımaq qurý týraly ıgi iske ulasty. Ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda Qa­zaqstan Prezıdenti Vashıngtondaǵy qa­ýipsizdik jónindegi dúnıejúzilik fo­rým­ǵa qatysyp, sóz sóıledi. Onda ada­m­zatqa “bólshektengen atom ózimizdi ból­shektep júrmesin” degen tilegin aı­tty. Nu­rekeńniń bul sózi sammıttiń afo­rı­z­mi­ne aınalyp, dúnıe júziniń buqaralyq aq­parat quraldary ony dál sol qalpynda jarysa jarııalady. Osyndaı ozyq oıly kóshbasshymyzǵa arnap, AQSh Prezıdenti Barak Obama “eger Nazarbaev qatyspasa, bul forým ótpes te edi” degen moıyndaý sózin aıtty. Bul bizdiń eldiń kóshbasshysyn álemdik deńgeıde moıyndaýdyń naǵyz mysaly emes pe?! Oraıy kelgende bir estelikti aıta ketken jón shyǵar. Joǵaryda áńgime­legen Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýtynda bolǵan jı­na­lys kezinde bolashaq eldiń qurý­shysy N.Á.Nazarbaev óziniń aldaǵy qyz­met­terine qajetti “azyq” jınap otyrǵanyn keıin bildim. Kóp uzamaı-aq Nurekeń Úkimet basshylyǵyna taǵaıyn­daldy. Sonan soń Qazaqstan ǵylymyna, onyń ǵalymdary ashqan jańalyqqa suranys bastaldy. Iá, bizdiń ǵalymdar buryn da qamqorlyqtan kende bolmaǵan. Soǵan sáıkes nebir teńdessiz jańa­lyqtar ómir­ge keldi. Bizdiń ınstı­týttyń ǵalym­dary ashqan jańalyqtary Keńes ókimetiniń zaýyt­­tary men kombınat­tarynda paıdalanyldy. Mine, osy­lardyń bári­niń ıgiligin Qazaqstan kóre alǵan joq. Barlyq zaýyttar men fabrıkalar Re­seıde nemese basqa da odaqtas respýb­lı­kalarda jumys istedi. Osyny der ke­zinde kóre bilgen N.Á.Na­zarbaev Úkimet basshysy qyzmetine taǵaıyndalǵan soń otandyq ǵalymdar ashqan jańalyqty Qazaq­standaǵy konveıerlik óndiristen shyǵarýǵa qamqorlyq jasap baqty. Biraq Nurekeń mundaı ıgilikti isti aıaǵyna deıin jetkizýge úlgere almady. Sebebi, kóp uzamaı-aq ábden álsiregen KSRO der­jav­asy kelmeske ketip, ydyrap tyndy. Ǵa­lymdar jańalyǵynyń ıgiligin Qazaqstannyń ózi kóre almaýy elimiz egemendik alǵan kezde aıqyn baıqaldy. Halyq tutyný taýarlaryn óndiretin, birde-bir tolyqqandy básekelestikke qabiletti óndiris oshaǵynyń bolmaýy Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Qazaqstan ekonomıkasynyń ábden álsireýin týyndatty. Al bir-biriniń ajyramastaı bóligi bolǵan KSRO orta máshıne jasaý mınıstrligine qarasty Máskeýge tikeleı baǵynatyn áskerı-ǵaryshtyq óndiris kásiporyndary kóp uzamaı toqtady. Sondyqtan qalalarda mıllıondaǵan jumyssyzdar armııasy qalyptasty. Sondyqtan elimizde egemen­diktiń alǵashqy kezinde qol jýatyn sabyn da, sirińke de zárý zatqa aınaldy. Bir nazar aýdaratyn tus, N.Á.Na­zarbaevtyń joǵaryda aıtqan ıadrolyq qarý-jaraqtan birjaqty bas tartý jarlyǵyn shyǵarý kezinde qazaq ǵylymynyń múmkindigin alyptardyń ózderine is júzinde dáleldeýge qatysty áreket jasaǵandyǵy edi. Máselen, joıylýǵa tıisti qarý-jaraqtardy zarar­syz­dandyrý isine álemge aty máshhúr “Brown&Root Civil”, AVV SUSA dep atalatyn AQSh memleketindegi kom­panııamen birge men bastaǵan otandyq hımıkter toby jumys isteý quqyǵyn utyp aldy. Árıne, tenderde bizdiń mundaı mártebege ıe bolýymyzǵa Prezıdentimizdiń ózi tikeleı atsalysqan sekildi. Áıtpese, álemdik deńgeıde jumys istep tanylmaǵan, tipti mem­le­ket­tigin jańa jarııalap jatqan Qazaq­stan dep atalatyn respýblıkadaǵy hımııa ınstıtýtynyń ǵalymdaryn osyndaı zor jaýapty jáne tereń bilimdi, mol tájirıbeni qajet etetin iske qatystyrý sheteldikterdiń oıyna kirip te shyqpas edi. Ne kerek jumys istedik, jumysymyzdyń oıdaǵydaı bolǵany sonshalyq, oǵan Amerıka qorǵanys mınıstrliginiń ózi tańǵalyp, bizge quny 264547 dollar turatyn dalalyq zert­ha­na­ny syıǵa tartty. Bul jerde Elb­a­sy­myz taǵy da kóregendik tanytqan se­kildi. Sebebi, bizdiń jumysymyzdan keıin basqany bylaı qoıǵanda, AQSh qor­ǵa­nys mınıstrligindegi bilikti ma­man­dardyń ózi Qazaqstannyń ǵylymy ýran­dy baıyta da alatynyn, zarar­syz­dan­dyra da alatynyn kózben kórdi ǵoı. Demek Nazarbaev bul jerde shetel­dikterge “biz ıadrolyq qarý-jaraqtan ony paıdalaný qoldan kelmegendikten bas tartyp turǵan joqpyz. Máselege adamzattyq parasat bıiginen qaraý arqyly osyndaı ómirsheń sheshimge keldik. Qajet etsek, mundaı qarýdyń sanyn jasap alýǵa ǵylymymyz qabi­letti” degendi osynaý áreketi arqyly, bylaısha aıtqanda ymmen túsindirip tur. Bálkim, ıadrolyq derjavalardyń keıin­nen bizben tolyqqandy teń dáre­je­de aralas-quralastyqty óristetýinde Nazarbaevtyń sol kezdegi osyndaı “sesi” jatqan shyǵar. Eskerte keteıin, 100 ıadrolyq oqtumsyq jasaýǵa jetetin baıytylǵan plýtonııdi de Qazaqstan ǵalymdarynyń ózderi “joıdy”. Muny da álemniń tanymal ǵalymdary men memleketterdiń laýazymdy tulǵalary kózderimen kórdi. Mundaı múmkindikti qoryqpaı, úrikpeı, jasyrmaı, bar­shanyń kózinshe is júzinde dáleldep shyǵý Qazaqstan ǵylymı áleýetiniń qan­daı deńgeıde ekenin moıyndatý arqyly basqa jaqtyń jas memleke­timizge qoqan-loqy jasaýyna bolmaı­tynyn ispen túsindirýdiń aıqyn kórinisi bolyp shyqty. Bul kóregendik emeı nemene?! Jetpistiń bıigine shyqqan búgingi kózben qarap, kókirekpen saraptasam, sonaý jyldarda bar bolǵany otyz segiz jasynda respýblıka Kompartııasynyń salalyq hatshysy bolyp saılanǵan N.Á.Nazarbaevtyń úlken ósýine tańǵa­lysymyz bekershilik eken. Sebebi, mundaı ósýge ony sol ýaqytqa deıin “jıǵan-tergen” bilimi, tájirıbesi, oı-órisi, dúnıetanymy, parasatty oıy bastaǵan eken. Keıingi qyzmetterinde ósýdiń syry osyndaı ekenin N.Á.Na­zarbaev tolyq dáleldep shyqty. Ol ekonomıkasy múlde kúıregen KSRO tastandysyndaı elden damýdyń dańǵyl jolyna túsken, álem moıyndaǵan Qazaqstandy jasap shyǵardy. Jáne bul kúnderi jastarmen jıi kezdesetin Nur­sultan Ábishuly udaıy: “Memleke­timizdiń bolashaǵy sendersińder, endigi damý senderdiń bilimderiń men talant­taryńa tikeleı baılanysty” degen aqylyn jıi aıtady. Bir rıza bolarlyǵy sol, Elbasymyz mundaı oıyn sózben aıtyp qana qoımaı, isimen de bekite bildi. Elimiz úshin asa qıyn bolǵan kezeńderdiń ózinde ol “Bolashaq” atty baǵ­darlama jasap, sol arqyly eń ta­lant­ty jastardy alys-jaqyn she­tel­derdiń halyqaralyq deńgeıde mo­ıyn­dalǵan bilim ordalarynda oqytýdy dástúrge aınaldyrdy. Al 2008 jyly osy baǵdarlama boıynsha shetelden maman­dyq alǵan jáne sol kezderi oqyp jatqan jastardyń basyn qosyp, óziniń túpkilikti maqsatyn jarııalady: “Maqsat – ıntellektýaldy urpaq tár­bıe­lep, ıntellektýaldy ult qalyp­tas­tyrý”, dedi ol. Memlekettiń, ulttyń qaı baǵytta bara jatqanyn osydan-aq uǵýǵa bolady. N.Á.Nazarbaev Abaı ósıetin tolyq­qandy ult ıgiligine aınaldyrý jolynda kúsh jumsap júrgen kóshbasshy. Qazaqtyń kemeńger uly kezinde bylaı degen eken: “Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym, ustarasyz aýzyńa tústi-aý murtyń”. Joǵaryda biz Keńester odaǵy kezinde ǵylymdy jaqsy meń­ger­ge­nimizdi jáne onyń ıgiligin Qazaq­stan­nyń ózi kóre almaǵanyn aıtyp óttik. Máselen, álemdik ǵylymda nebir keremet teńdessiz jańalyqtar ashsaq ta, egemendik alǵan kezdegi Qazaqstan Respýblıkasynda Abaı armandaǵan “ustarany” shyǵaratyn da kásiporyn bolmaǵan eken. Qandaı óki­nishti! Bodan eldiń kóretin kúni osy. Osy­ny jan júregimen sezingen N.Á.Nazarbaev 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda endi “Qazaqstan-2030” Strategııalyq damý baǵdar­lama­synyń ekinshi kezeńi bastalatynyn jáne 2010 jyldan bastap odan keıingi on jyl ishinde elde tek qana ınno­va­sııalyq ındýstrııa qurý jospary boıynsha aýqymdy jáne serpindi jumystar júrgiziletinin málimdedi. Meniń jeke paıymdaýymsha, kóshbasshymyz óziniń túpkilikti muratyna jetý jolyndaǵy joıqyn shabýyldy endi bastaǵan sekildi. Saıası ustanymynda “áýeli – ekonomıka, sonan soń – saıasat” degen qa­ǵı­dany basshylyqqa alatyn N.Á.Na­zarbaev baǵdarlamasy 2010 jylǵa deıin otandyq shıkizat sektoryn qarqyndy damytý arqyly halyqty tyńaıtý, áleýmettik jaǵdaıdy jaqsartý bol­ǵan­daı. Bul oraıdan alǵanda, alynǵan shep kóńil toltyrady. О́tken jıyrma jylǵa jýyq jolymyz jemisti boldy. Ulttyq bankinde bir sent valıýta, bir ýnsııa baǵaly metall bolmaǵan Qazaqstan dú­nıejúzilik qarjy daǵdarysyn barshamen birdeı bastan ótkizse de, Ulttyq qoryna 50 mıllıard dollardan astam altyn-valıýta jınap alǵan el bolyp tur. Dúnıe júziniń kóptegen alys-jaqyn shetel­derimen jaqsy baılanys ornat­tyq. EQYU sekildi eń bedeldi halyq­ara­lyq uıymǵa tóraǵalyq jasaýdamyz. Osynyń bári menińshe, N.Á.Nazar­baev­tyń negizgi muratqa jetý jolyndaǵy alǵan shepteri. Al ol murat Qazaqstandy ınnovasııalyq ındýstrııasy bar elge aınaldyrý. Demek 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy tutastaı alǵanda ulttyq sapany, ulttyq mentalıtetti joǵary deńgeıge kóterý degen sóz. 2010 jyldan bastap ult jastary kompıý­termen basqarylatyn ozyq tehnolo­gııaly óndiriste jumys isteıtin bolady. Minekı, osyndaı ón­diristi qurý arqyly 2020 jyly Qazaqstannyń jyldyq ishki jalpy ónimin shamamen 170 paıyzǵa ósirýdi josparlaǵan Elbasymyzdyń bul baǵdarlamasyna dendep nazar aýdarǵan adam ulttyq sapa men mentalıtettiń de sondaı deńgeıge kóterilýin kózdep otyr­ǵanyn túsinse kerek. О́ıtkeni, mundaı ósimdi qamtamasyz etetin óndiris oryn­darynda jumys isteıtinder negizinen ulttyq kadrlar bolyp shyqpaı ma?! Sondyqtan da bolsa kerek, bul kúnderi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mı­nıs­tr­ligi birlesip, óskeleń talap suranysyna saı jańa mamandyqtar boıynsha kadrlar daıarlaýmen aınalysý baǵdar­lamasyn jasaýda. Minekı, bul ulttyq damý emeı nemene! N.Á.Nazarbaev óziniń “Eýropaǵa jol” atty eńbeginde Qazaqstannyń kóksegeni eýropalyqtarsha ómir súrý deńgeıi ekenin taıǵa tańba basqandaı anyq jazǵan. Al qazirgi dúnıede Eýropa eń damyǵan aımaq sanalady. Olaı bolsa, Elbasymyz ózi qurǵan Qazaqstandy damyǵandardyń qatarynda kórýdi josparlaǵan jáne sol josparyn júzege asyryp jatyr degendi batyl aıtýǵa bolady. N.Á.Nazarbaevtyń basqarý stılinde “qanaǵattaný, toqmeıilsý” baıqalmaıdy. Ol bir bıikti alǵan soń ekinshi bıikke bastaıdy elin. Osy maqalanyń bas jaǵynda taýlardyń ósetini jónindegi pikirdi jaıdan-jaı aıtqan joqpyn. Munyń syryn zerdeli oqyrman uqqan da shyǵar. Búgingi ultymyzdyń kóshbas­shy­sy N.Á.Nazarbaev ta, onyń tól per­zen­tindeı Qazaqstan Respýblıkasy da udaıy ósýdiń jemisi. Kádimgi tabıǵattaǵy taýlar sekil­di. О́sý úshin qajetti jaǵdaı jetki­likti. Ol kóshbasshymyzdyń bilim-biligi, mol tájirıbesi, parasatty ustanymy. Iá, bizdiń kóshbasshymyzdyń erekshe qasıetteriniń biri osy – parasattylyq. Ol kez kelgen máselege bıik parasat turǵysynan qaraıdy. Bıikke umtylǵanda bireýden ústem bolsam degendi oıla­maı­dy. Kerisinshe, keıingilerge járdem­desip, adamzattyń barshasy birdeı ómir súrse eken, deıdi. Sondyqtan da bolar, ol jer beti tarıhynda tuńǵysh ret álem­dik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń bastaryn bir mámile dastarhany basyna jınap, “Jaratýshymyz bir, sondyqtan da birlesip ómir súreıik” degendi osy ýaqytqa deıin bir-birimen dinı negizde qyrqysyp kelgenderdiń barshasyna aıtqyzǵan Memleket basshysy bolyp tur. Mundaı parasattylyq nıet onyń árbir qadamyna járdemdesýshi qýatty kúsh bolǵandaı. Alla parasatty bas­shy­myzdyń árbir qadamyn oń qylǵaı! Edil ERǴOJIN, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, “Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” AQ prezıdenti. Sýrette: Alysta qalǵan jyldardan bir eskertkish, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy N.Á.Nazarbaev, KSRO Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri A.P.Aleksandrov, B.A.Jubanov E.E.Erǵojınniń baıandamasyn tyńdaý kezinde.