KELEShEGI KEMEL KEREKÝ

Ertistegi Kereký – respýb­lı­kadaǵy ekono­mıkalyq áleýeti jaǵynan aldyńǵy oryndar­dyń birindegi qýatty ındýstrııalyq ortalyq. Mundaǵy kómir, munaı óńdeý, hımııa, máshıne jasaý jáne energetıkalyq salalar egemen elimizdiń órkenine salmaqty úlesin qosýda. Pavlodar oblysynda Qazaqstan kómiriniń 60 paıyzdan astamy, eldegi búkil alıýmınıı jáne elektr qýatynyń 40 paıyzy óndiriledi. 2009 jyldyń qyrkúıeginde Ekibastuzda Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń qatysýymen Sol­tústik-Ońtústik elektr jelisiniń ekinshi kezegi paıdalanýǵa berildi. Bul asa iri ınfraqurylymdyq jobany “KEGOC” AQ merziminen buryn iske qosty. Uzyndyǵy 1097 kılometr bolatyn Ekibastuz-Shý jańa joǵary voltty magıstrali soltústikten Qazaqstan­nyń ońtústigine baratyn qýat aǵynyn eki esege, ıaǵnı, 1350 megavatqa deıin arttyrdy. Ulttyq elektr jelilerin damytý jobasy “Qazaq­stannyń 30 korporatıvtik kóshbasshysy” baǵdarlamasy negizinde júzege asyryldy. Bul qadam eldiń ońtústik aımaqtaryn energııamen qamtamasyz etý senimdiligin arttyrý jáne osy óńirdegi elektr qýatynyń jetispeýshiligin jabý úshin jasaldy. Jaqyn jyldarda Qazaq­stan­nyń strate­gııalyq jospa­rynda júzdegen kásiporyndar salý meje­lense, onyń 42 nysany Pavlodar oblysynda iske qosylady. Bul ınnovasııalyq jobalar metal­lýrgııada, munaı jáne metall óńdeý salalarynda jáne qurylys ındýstrııasy men energetıkada júzege aspaq. Olardyń oryn­dalýy oblys ákimi Baqyt­jan Saǵyntaevtyń turaqty qadaǵa­laýynda. – Indýstrııalandyrý karta­sy respýblıka­lyq jáne oblys­tyq bolyp bólingen. Respýb­lıkalyq tizimde quny bir mıllıon teńge bolatyn 13 joba, oblystyq tizimde 30 mıllıard teńgelik 22 joba bar. Asa mańyzdy jobalar qatarynan elektrolız zaýytyn ataǵanymyz jón. Respýblıkalyq serpindi jobalar sapynda kalsı­len­dirilgen soda men hlor óndiretin Kaýstık zaýytynyń jobasy tur. KSP bazasynyń negizinde Qazaqstanda alǵash ret túrli dıametrdegi qubyrlar shyǵarýdy ıgermekpiz. Temir jolda­rymyzdy óz bolat taban­darymyzben qamtamasyz etetin óndiris te qurmaqshymyz. Ekibastuzdaǵy “Taman” JShS júk vagondaryn jasamaqshy. Olardyń al­ǵashqy úlgileri sy­naqtan ótti jáne ústimizdegi jyly óndiristen shyǵaryla bastaıtyn bolady. Bozshykól ken ornyndaǵy polımetall rýdasyn óndirýdi bastaý ónerkásibimizdiń jańa baǵyty. Endigi kezekte mys rýdasy alynbaq. Joba 1 mıllıard dollardan asatyn quny qymbat is. GRES-2 Reseı energetıkterimen birlesken jumys arqyly keńeı­tilmek. Qazir 3-shi blokty mon­taj­daýǵa daıyndyq aıaqtaldy. Ústi­mizdegi jyly blokty salý bas­talady. Oblysta bilikti mamandar jetkilikti bolǵandyqtan, belgilegen isterdi oryndaýǵa múmkindik bar, – deıdi Pav­lodar oblysynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev. 2009 jyldyń qyrkúıeginde Reseı Prezı­denti D.Medvedevpen kezdesýi kezinde Memleket basshysy N.Nazarbaev úshinshi bloktyń qurylysyn Reseımen birlesip salý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Stansada qazir da­ıyn­dyq jumystary aıaqtaldy. Blokty montajdaý bıyl qolǵa alynady. Respýblıka­lyq mańyz­daǵy bul serpindi joba 2013 jyly bit­pekshi. Stansanyń óndiristik qýatyn arttyrý jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne energetıkterdiń Sol­nechnyı qalashyǵynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵynan odan ári damýyna múmkindikter beredi. “Kazhrom” AQ-tyń fılıaly bolat qorytatyn zaýyttardyń joǵary sapaly metall óndirisi úshin jumys isteıtin álemdegi jetekshi metallýrgııa kásipor­yn­darynyń biri. Kásip­oryn­nyń álemdik rynoktaǵy básekeles­tikke tótep berýine ónimderdiń asa sapa­ly shyǵarylýyna kepildik beretin óndiristiń joǵary tehnologııalary kómektesýde. Zaýytta sapaly ınte­grasııalanǵan menedjment, qorsha­ǵan ortany, eńbek pen ónerkásiptik qaýipsiz­dikti qorǵaý júıeleri jumys isteıdi. Inje­nerlik-ınnovasııalyq ortalyqta mamandar ferroqorytpa ón­dirisiniń jańa tehnologııalaryn ázirlep, jańa shıkizat materıal­daryn ıgerýde. Ishki rezervterdiń arqasynda ENRC korporasııasy óndiristiń tehnıkalyq jaǵynan qaıta jaraq­tanýy men modernıza­sııalanýy, pesh agregattaryna, negizgi jáne qosalqy jabdyqtarǵa josparly kúrdeli jóndeýler jasaýǵa turaqty ınvestısııalar bólýdi jalǵas­tyrýda. Mysalǵa, zaýyttyń kele­shegi mol jańa nysany – álemde tuńǵysh ret hrom men marganes sekildi eki birdeı aglomerat shyǵara bastaıtyn aglomerasııalyq se­hyn ataǵanymyz jón. Munda sapaly fer­roqorytpa shyǵarýǵa arnalǵan kúkirt mól­sheri tómen túıirshik materıal óndirilmek. Gaz tazalaý qondyr­ǵylarynyń súzgileri tutyp qalǵan tozańdar da aldyn-ala daıyn­dyqtarsyz óńdeletin bolady. “Kazhrom” kom­panııasy ón­di­risti jańartý men av­tomat­tandyrýǵa da úlken kóńil bólýde. Tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý baǵdarlamasy aıasynda kásiporynda qoldanystaǵy búkil qon­dyrǵylar jańartylýda. О́tken jyly fer­rohrom shyǵara­tyn úsh elektr peshi qatarynan kúrdeli jóndeýden ótti. Olarǵa zııandy qaldyqtardy júz paıyzǵa deıin tutyp qalatyn zamanaýı gaz tazalaý súzgileri ornatyldy. Metaldar rynogyndaǵy qul­dy­raý ýaǵynda zaýyt basshylyǵy Qazaqstan Prezıdentiniń daǵdarys arqyly damýǵa jetý formýlasyn bas­shylyqqa alyp, qorytý agre­gattaryn jańart­ty. Metal­lýrgter jóndeýshiler brıga­dasyna aýysyp, kásiporynnan birde-bir jumysshy qysqartylǵan joq. Qazir zaýyttaǵy búkil 26 pesh túgelimen jumys istep tur. Kásiporynda ekologııa, eńbek pen densaýlyq qorǵaý, óndiris qaýipsizdigi, jumys­shylardyń áleýmettik qor­ǵalýy máselelerine udaıy nazar aýdarylyp keledi. Pavlodardyń elektrolız zaýy­ty Qazaqstan táýelsizdigi jyl­darynda boı kótergen alǵashqy metallýrgııa kásiporyny. Osynda respýb­lıkada tuńǵysh ret qanatty metall – alıýmınıı balqytyldy. 2005 jyldyń mamyrynda irgetasy qalanǵan zaýyttyń 2007 jyldyń 12 jeltoqsanynda jylyna eki jarym myń tonna alǵashqy alıýmınıı beretin qýaty bar birinshi kesheniniń tusaýyn Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi kesti. Qurylysy tolyq bitken soń 120 gektar alańy bar keshen eki elektrolız ben quıý sehyn, anodtar óndirisi zaýyty men kómekshi bólimsheni biriktiretin bolady. Jergilikti sazbalshyq pen Aqsý jylý-elektr stansasynyń elek­tr qýatyn paıdalanatyn zaýyt jylyna 250 myń tonna alıýmınıı óndiredi. Álemdik rynoktaǵy kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, paıdalanýǵa dep merzimi 2010 jyl retinde belgilenip otyrǵan, qýaty jylyna 125 myń tonnalyq zaýyttyń ekinshi kezeginiń qur­lysy da júrýde. Onyń qury­lysyna quıylatyn ınvestısııa kólemi 305 mıllıon dollar shamasynda. Ekinshi kezegi iske qosylǵan soń zaýyt jylyna 250 myń tonnalyq jobalyq ón­diristik qýatyna enetin bolady. 2009 jyldyń 17 qyrkúıeginde Elbasy Nursultan Nazarbaev efır men polıpropılen shy­ǵaratyn jańa zaýyttyń da óndirisin iske qosty. Quny 5,5 mıllıard teńgelik bul kásiporyn Pavlodar munaı-hımııa zaýy­tynyń buǵan deıin kommýnaldyq-turmystyq gaz retinde satylyp kelgen shıkizatymen jumys isteıdi. Kásiporyn eýro­stan­dartqa saı joǵary oktandy benzın óndirisine qajetti qyshqyl­quramdy qosymsha-metıl-tret-býtıldi efırdiń jylyna 20 myń tonnasyn, hımııa ónerkásibine kerek tússiz gazp­ro­pı­lenniń 35 tonnasyn, plas­t­massa men hımııalyq talshyq óndirisiniń shıkizaty polıp­ro­pılenniń 30 myń tonnasyn shyǵaratyn bolady. Zaýyt ónimi suranysqa ıe. Qazirdiń ózinde ony Belorýssııa satyp alýda. Qazaqstannyń polıpropılenine alys shetelder de qyzyǵýshylyq bildirýde. Qosymsha quny joǵary eksporttyq ónim – Qazaqstan ekonomıkasynyń shıkizattyq táýeldilikten arylýǵa bet alǵan taǵy da bir qutty qadamy. Maqalamyzdyń basynda aıtqanymyzdaı, búgingi zamanda Qazaqstannyń sapaly damýy­nyń asa mańyzdy joldarynyń biri – eldi ındýstrııalandyrý. Bul baǵyt Qazaqstannyń daǵdarystan keıingi damýyna orasan zor múmkindikter beredi. “Nur Otan” partııasynyń HII sezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtyp ótkendeı, eldi ındýs­trııalandyrý álemdik ekono­mıkanyń qazirgi damý tabıǵatyna sáıkes bolýy tıis. Osynaý maqsattyń táýelsiz elimizdiń berekeli búgini men kemel kele­shegi úshin bilek túre jasam­paz eńbekke kirisken Kereký óńiri halqynyń da baǵdar etip ustar temirqazyǵyna aınalǵany qýantady. Smaǵul RAHYMBEK, jýrnalıst.