«Aty jaqsy eken», desken ultqa qatysty sharýaǵa búıregi buryp turatyndar.
Temirqazyq. Demek ýaqyt shymyldyǵy tumshalaǵan, keńestik temir sheńgelmen qursaýlanǵan keńistikten buzyp-jaryp shyqqan ult muratynyń temirdeı tegeýrindi, myq shegedeı myqty tiregi bolmaq qoı. Basshysy – sol ýaqytta aıtysker aqyn retinde támam jurtqa tanylyp qalǵan Qudaıberli Myrzabek. Stýdent, jumysshy jastar az ǵana ýaqyttyń ishinde bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin ortalyq tóńireginde toptasa bastady. Halyq bul kezde kóne murasyna, qasıetti murasyna shyn máninde sýsaýly edi. Qudash bastaǵan ortalyq negizinde Qudashtyń ózi alǵashqy sharýasyn Abylaı hannyń týǵanyna 280 jyl tolýyna oraı respýblıkalyq aıtys ótkizýden bastady.
Buryn mundaı irgeli sharýanyń ortasynda júrmegen soń bilmepti. Qııapat is eken. Dátke qýaty, sol kezdegi Kókshetaý qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Serikjan Qasymovtyń qoldaı ketkeni. 10 myń rýbl bólgizdi. Ol kezde kóp qarajat. Aqyndarǵa júlde qoryn jasaqtaý da ońaı-ospaq sharýa emes eken. Ilki zamannan beri sal-seriniń mekeni atanǵan Kókshe topyraǵynan laıyqty syı-qurmet kórmeı ketse, súıekke tańba-daǵy. Aıtysty uıymdastyrýdyń mashaqatymen jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı zyr júgirip júrgen Qudaıberli Serikjan aǵasynyń kabınetin bosatpaıdy. Sóıtip júrip úsh muzdatqysh, úsh teledıdar, on kilem, úsh kir jýý mashınasyn alǵan. Aqyn inisiniń bolashaǵynan úlken úmit kútetin qala basshysy qalaýyn oryndap, jomarttyq tanytty.
Bir kezde ózimiz kórgen, osyndaı deńgeıdegi tuńǵysh sóz saıysynyń kýási bolǵan sol bir mereıli shaq kúni búginge deıin kóz aldymyzda. Oblys ortalyǵyndaǵy eń úlken Lenın atyndaǵy mádenıet saraıy lyq tolǵan. 600 oryndyq saraıǵa 900 adam jınalǵan. Bálkim, odan da kóp. Oryn jetpegender qos qatar oryndyqtyń ortasyndaǵy baspaldaqtarǵa otyrýǵa májbúr bolǵan. Qalaı da aıtys degen qudirettiń sózben aıtyp jetkizgisiz keremetin kórmek, tamashalamaq.
Alǵashqy úlken aıtystyń ulaǵatyn, ádemi áserin tilmen aıtyp jetkizý – qıynnyń qıyny. Ult muratyna qatysty shymyr shýmaqtar, oryndy aıtylǵan aıshyqty pikirdi halyq qoldap, dý qol shapalaqtap, saraıdy basyna kóterdi. Eldikti oılaǵan, ultynyń bolashaǵyn kóksegen halyq úsh júzdiń basyn qosqan aıbarly han Abylaıdyń erligin urpaqqa úlgi eteıik dep sheshti. El Prezıdentine usynys hat jazyldy. Hatta bar ǵumyryn halqynyń birligine arnaǵan arýaqty hannyń eskertkishin turǵyzsaq, kóshege atyn bersek, respýblıka kóleminde mereıli mereıtoıyn ótkizsek degen usynystar jazyldy. Aıtys kórermenderi túp-túgel qol qoıdy. Halyq talaby tegeýrindi eken, alǵashynda tosyn dúnıege tiksine qaraǵan oblys basshylary raıynan qaıtyp, qoldaǵandaı boldy. Býrabaı baýraıynda respýblıkalyq kólemde Abylaı han toıynyń ótýine bastamashy bolǵan osy aıtys, aıtysqa jınalǵan halyqtyń qalaýy edi. Osy ıgi istiń basynda jalyndy jyrlarymen jalpaq jurtty tánti etken talantty aqyn Qudaıberli Myrzabek turǵan.
«Elý jylda el jańa» demekshi, naryqtyq qatynas bastalǵan kezde ámanda jaqsy jańalyqqa jany qumar aqyn qazaq jastaryn jańasha jumys isteýge úıretpekshi bolyp umtyldy. Sol jumysqa bastamashy bola otyryp, sharapaty eń aldymen altyn besik aýylǵa tıse eken dep ańsady. Qoshqarbaı taýynyń baýraıyndaǵy shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Qoshqarbaı aýlynda jumysyn bastamaq. Qudashtyń oıynsha, aýyl jastary kásip istep úırenýi kerek. «Alma pis, aýzyma tústiń» zamany ótken. Aýyl eńbekkerleriniń qordalanyp qalǵan qaryzy bar eken. «Temirqazyq» ortalyǵynyń esebinen tólep berdi. Eki traktor ákeldi. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti ózge de qyrýar tehnıka jetkizildi. Segiz páterdiń qurylysy bastalyp, aıaqtaýǵa qarajat tabylmaı jatyr eken, segiz úıge erkin jeterlik kirpish túsirildi. Ol kezde qol jete bermeıtin dúnıe. Endi-endi iske kiriserde aýdan basshylary alǵashqy oıynan aınyp, jolyn keskeni...
Esimi ısi qazaqqa tanymal Erik Asqarovty Almatydan Kókshege kóshirdi. Basyna baspana áperdi. Kóligin mingizdi. Oblys ortalyǵynda tuńǵysh ret Naýan haziret atyndaǵy baspahana ashýǵa qarajat bóldi. Ádebıet maıdanynda, aıtys sahnasynda jalańtós batyr atanyp júrgen erke aqyn Eriktiń Kókshege kelýi sóz ónerin syılaıtyn támam jurttyń kókeıinen shyǵyp, el taǵy da Qudashqa aq alǵysyn jaýdyrdy.
Rýhanı júdep, saly sýǵa ketýdiń az-aq aldynda turǵan eldiń eńsesin kóterý mindet edi. Aldymen aqyn úshin, el qamyn oılaıtyn azamat úshin paryz ispetti. Mektepte qatar oqyp júrgende Qudashtyń kókiregindegi armanynyń ushqynyn talaı sezingenbiz. Jasyl shalǵyny keýdeden keletin saıyn dala. Jelqýyq aqboz at, sońynda júırik tazy. Alashqa aq besik bolǵan aqseleýli dalany asqaq ánimen terbetip, jalyndy jyrymen jadyratyp aqyn kele jatyr. Qatar oqyǵan, oqı júrip eldi súıgen júreginiń dúrsilin tyńdaǵan zamandastyń janynan jaı tapqyzbaıtyn balaýsa armannyń bederli beınesi osy edi. Keıin Almatydaǵy estrada-sırk óner kolledjiniń túlegi, dástúrli ánshi Qajybaı Jahındi, ataǵy Alashqa tanylǵan Serik Qusaıynovty janyna toptastyryp, el aralady. Ilki zamandaǵy sal-serilerdiń dástúrimen. Qaıda barsa da, ulttyq ónerge sýsap otyrǵan támam jurt tóbesine kóterip qarsy alatyn, sózge júırik Qudash el esinde saqtalǵan eski estelikterdi tiriltip, baǵzy zamandaǵy bahadúr babalardyń eldik pen erlikti ańsaǵan keıingige ónege joldaryn sıpattaıtyn. Al Serik aqyn jyrmen órse, Qajybaı ánshi ánmen ádipteıtin. El eńsesin kóterýge qyzmet etti. Kóne kebejeniń qaqpaǵyn ashyp, asyl murany arshyp alyp, halqyna tabystady.
Birde oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qasym Táýkenov aǵasy shaqyrǵan. Mereıli mindet júktedi. Reseıdiń Omby, Túmen aımaǵyn jaılaǵan qalyń qazaqty aralap shyǵý kerek. El sálemin jetkizý paryz. Ondaǵy eldi atajurtqa shaqyrsa tipti jarasymdy. Sol kezdegi oblys ortalyǵyndaǵy kitap dúkeniniń dırektory Qasqyrbaı Seıdahmetovke tapsyrǵan. Irgedegi Reseıde rýhanı dúnıege shóldep otyrǵan aǵaıynǵa qurqol barmaı, el sálemdemesin ala barsa, jón bolar edi. Oblystyq partııa komıtetiniń úshinshi hatshysy, belgili jazýshy Janaıdar Mýsın kóp kómegin tıgizgen. Kólikke qazaq tilindegi ádebıetterdi tıep alyp, shet jaılap, shalǵaıda júrgen aǵaıynnyń ortasyna kúmp ete túsken. Qasynda áıgili ánshi Qajybaı Jahın bar. Ombydaǵy «Móldir» ulttyq mádenı ortalyǵynda bolyp, qazaǵy qalyń eldi mekenderdiń kartasyn jasap alyp, el aralady. Birinshi hatshy Qasym Táýkenovtiń sálemdemesin jetkizgen. Qazaq eli qashan kelseń de qushaq jaıyp qarsy alady. Bar turmystyq jaǵdaıyńdy jasaıdy desken. Taǵdyrdyń tálkegimen bir kezde údere kóshken jurt ata qonysqa at basyn tiktegen uly kóshtiń alǵashqy legi osyndaı sátti de súıinishti qadamnan bastalǵan.
Et júregi elim dep soqqan Qudaıberli Myrzabek oblys ortalyǵyndaǵy Málik Ǵabdýllın murajaıynyń dırektory bolyp biraz jyl qyzmet etti. «Málik Ǵabdýllın tulǵasyna ǵylymı betburys» dep atalatyn kópjyldyq baǵdarlamasyn ázirledi. Izgi muratyn ilgeri bastyrýdyń tetikterin dál taýyp otyrdy. Ǵalym tulǵasyn ardaqtap, murasyn qasterlep, bar eńbeginiń basyn biriktirip, keıingige úlgi-ónege etýdiń ońtaıly joldaryn qarastyrdy. Mýzeı qorynda uzaq jyldan beri jınaqtalyp qalǵan qyrýar materıaldy elektrondy formatqa kóshirip, ǵylymı keńes otyrystarynda muqııat júıelep, kóptomdyqtyń tujyrymdamasyn jasady. Tujyrymdamada Serik Negımov, Amanjol Ydyrysov, Sábıt Jámbek tárizdi ǵalymdar usynǵan birneshe nusqanyń negizderi talqylanyp, maquldandy. Almatydaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń saraptama keńesine tapsyrylyp, resenzııa alyndy. Kóptomdyqtyń alǵysózin akademık Ýálıhan Qalıjanov jazdy. Osy mýzeıde Málik Ǵabdýllın tulǵasyn zertteý jáne nasıhattaý maqsatynda «Málik batyr» atty kitap jaryqqa shyǵaryldy. «Aqyn halyqtyń batyr uly» atty jınaq jaryq kórdi.
Búginde oblys ortalyǵyndaǵy Tarıhı-ólketaný murajaıynyń dırektory bolyp qyzmet isteıtin aqyn Qudash ólkeniń órisin, ult muratyna talǵajaý bolatyn tustaryn muqııat zerttep júr. Alǵa qoıǵan maqsatyna jetpeı tynbaıtyn talapty da talantty, alǵyr aqynnyń halqyna berer sybaǵaly syıy az emes.
Birneshe halyqaralyq, respýblıkalyq aqyndar aıtysynda juldyzy jarqyraǵan Kóksheniń Qudaıberlisi týǵan halqyna óleńimen ǵana emes, bar ómirimen, jan-tánimen qyzmet etip keledi. Bizdiń biraýyz sózben aıtqymyz kelgeni de osy edi.
KО́KShETAÝ
