Taǵylymdama ne beredi?

Klımattyń ózgerýi jáne ósimdikter

Farıza Muqanova – Soltústik Qazaqstan oblysy Mamlıýt aýdany Bekseıit aýylynyń týmasy. Atalǵan aýyldaǵy mektepte bilim alǵan soń, Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversı­tetin­de «Agronomııa» mamandyǵyna oqý­ǵa tústi. Bakalavrıatty aıaqtap, osy baǵyt boıynsha Omby memlekettik agrar­lyq ýnıversıtetinde magıstratýrada oqýyn jalǵastyrdy. Keıipkeri­miz eńbek jolyn M.Qozybaev ýnı­ver­sıtetine Agronomııa jáne orman sharýashylyǵy kafedrasynyń oqytýshysy bolyp bastady, keıin kafedra meńgerý­shisi qyzmetine taǵaıyn­dal­dy.Bilikti­li­gin arttyrý maqsatynda Amerı­ka­ǵa atta­­nyp, qarqyndy ǵylymı zert­teý júr­­giziletin joǵary oqý orny retin­­de tanymal Arızona ýnıversı­tetin­­­de taǵylymdamadan ótip keldi. F.Muqanovanyń «Klımattyń ózgerýi ósimdik aýrýlaryna qalaı áser ete­di?» taqy­ry­byndaǵy zertteý jumy­sy ósimdik aýrýl­ary jáne ony anyq­taý­men, fıto­pa­tologııalyq ádisterdi dıag­nostıkalaý daǵdylaryn qalyptas­tyrý jáne klımattyń ózgerýi ósimdik aýrýlaryna qalaı áser etetinin, jaıylymdar men tanaptardy qalpyna keltirýdi zertteýge baǵyttalǵan.

Ádisteme zerthanalyq jáne dalalyq derekterdi, fıtopatologııany dıagnos­tıkalaý ádisterin jáne epıdemııalyq boljamdardy paıdalanýdy, sodan ke­ıin alǵan nátıjelerdi taldaýdy jáne aımaqtyń uqsas derekter jıyndarymen, úlgilerimen salystyrýdy qamtıdy. Arızona ýnıversıtetiniń ǵalymdary qorshaǵan ortany utymdy basqarýdyń barlyq aspektisin qamtıtyn problema boıynsha zertteýlermen aınalysady. Bul óz kezeginde ǵalymnyń óz zertteýin nátıjeli júrgizýine járdemdesti.

«Taǵylymdamaǵa barýdaǵy maqsa­tym osy kúngi ozyq tehnologııalardy úıre­nip, aldaǵy ýaqytta Qazaqstan jaǵ­daıynda ósimdikterdi zertteý barysynda qoldaný boldy. «500 ǵalym» baǵdarlamasy adamǵa ózin jaqsy maman retinde tanýǵa múmkindik beredi, sebebi taǵylymdama barysynda stıpendıattyń jeke, sondaı-aq iskerlik qasıetteri, oqý qabileti, qarym-qatynas ornata bilýi, tapsyrylǵan jumysqa jaýapkershiligi jaqsy kórinedi. Bul taǵylymdama, son­daı-aq ǵalymǵa óziniń zertteý jumysy jóninde ozyq tájirıbe alýǵa, belgili bir salada alǵan tájirıbesin jańartýǵa daıyn jáne qabiletti, kásibı maman bolýyna jol ashady. Jalpy alǵanda, taǵylymdama sııaqty kadrlardy daıarlaý men biliktiligin arttyratyn jobalar – mamandardyń kásibı damýynyń ajyramas elementi. Al qazirgideı kezeńde óz qyzmetkerleriniń biliktili­gin udaıy arttyryp otyrý uıymnyń tabysty bolýyna yqpal etedi», dedi F.Muqanova.

Taǵylymdamadan túıgeni kóp stıpen­dıattyń oıynsha, jańa nárselerdi úıre­nýden qoryqpaý kerek. О́ıtkeni ózge eldiń mádenıetin ǵana emes, barlyq salasyn zerdeleý ómirge degen kózqarasyńdy ózgertedi. Keıipkerimiz taǵylymdama barysynda úırengen daǵdylardy óz qyzmetinde qoldanýǵa tyrysyp keledi. Orasan zor ınnovasııalyq áleýeti bar salada eńbek etip, zertteý jasap júrgen ǵalym óz zamandastary men otandastaryn elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin birge damytýǵa shaqyrady.

О́nerkásip tarıhy

Sábıra Júnisova Qostanaı obly­synda týǵan, Rýdnyı qalasyndaǵy mek­tepti bitirgen soń, Ahmet Baıtur­sy­nov atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnı­versıtetine «Tarıh» mamandyǵy boıyn­sha oqýǵa túsip, bakalavr, artynsha magıstr dárejesin alyp shyqty. Qazirgi tańda ol Rýdnyı ındýstrıaldy ınstıtýtynda zamanaýı Qazaqstan tarıhy men áleýmettik pánderden sabaq beredi, sonymen qatar metallýrgııa jáne taý-ken joǵary mektebi dekanynyń orynbasary bolyp eńbek etip júr. Byltyr keıipkerimiz «500 ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda Reseıdiń birinshi prezıdenti Borıs Elsın atyndaǵy Oral federal­­dy ýnıversıtetinde (ÝrFÝ) taǵylymda­ma­dan ótip keldi. Stıpendıat atalǵan reseılik oqý ornyn geografııalyq ja­ǵy­nan Qazaqstanmen tyǵyz baılanysta bo­lǵan­dyqtan tańdaǵanyn aıtty.

«Bul ýnıversıtet – Reseıdegi eń iri federaldy ýnıversıtetterdiń biri, onda eń kóne tarıh kafedralarynyń biri ornalasqan. Osyǵan qosa bul joǵary oqý orny geografııalyq jaǵynan Qa­zaq­stanmen tyǵyz baılanysta. О́ner­­kásiptik tarıh baǵytynda zertteý júrgi­zemin, sol sebepti Sverdlov jáne Chelıabi oblystarynyń arhıvterimen tanysqym keldi ári doktorantýradaǵy zertteýlerdiń taqyrybyn tabýdy kóz­dedim. Taǵylymdamada tanysqan shetel­dik áriptestermen qazirge deıin birge jumys istep kelemin, keıbir ǵylymı jumystardy birlesip oryndaımyz. Ǵy­ly­mı zertteýimniń taqyryby – «Reseı Federasııasynyń Sverdlov, Chelıabi oblystary, sondaı-aq Qostanaı oblysy kásiporyndarynyń halyqaralyq ónerkásiptik áriptestiginiń evolıýsııasy». Bolashaqta áriptestermen osy taqyryp boıynsha jumysty jalǵastyrý josparymyzda bar. Maǵan taǵylymdamanyń bergeni kóp boldy. Mysaly, bilimimdi jetildirý kezinde sıfrlyq tarıh pánin oqý arqyly sıfrlyq derektermen jumys isteýdi úırendim, Sverdlov oblysyndaǵy eń iri kitaphanalardyń biri sanalatyn Belınskıı atyndaǵy kitaphanasymen tanystym, Búkilreseılik forýmǵa, Ekaterınbýrg pen Permniń 300 jyldyǵyna baılanysty iri tarıhı konferensııalardyń birine, Reseı ǵylym akademııasynyń Oral fılıalynda ótken forýmyna qatystym», dedi S.Júnisova.

Onyń aıtýynsha, mundaı ǵylymı jıyndarǵa qatysý ǵalymnyń áleýetin arttyrady. Al taǵylymdamaǵa birden ótý qıyndyq týǵyzǵan, sebebi talaptary ońaı emes. Bul baǵdarlama bo­ıynsha stıpendıat ataný úshin ǵylymı jarııalanymdar, úzdiksiz eńbek ótili, zeınetaqy jarnalary sekildi ǵylymı qyzmetke baılanysty qujattar paketi talap etiledi. S.Júnisova birinshi ret tapsyrǵanda óte almaı, ekinshi ret tap­syrǵan. Barlyq kezeńnen ótip, áńgimele­sý formatyndaǵy sońǵy satyda odan bul taǵylymdamanyń ǵylymı damýy­­na qandaı qajeti baryn surapty. Son­da ol Rýdnyıdyń ónerkásiptik qalaǵa jata­tynyn, ondaǵy ınstıtýtta ózi oqy­typ jatqan bolashaq ónerkásip maman­da­rynyń mamandyǵyn ǵana emes, Qazaq­standaǵy mamandyǵynyń tarıhyn, jalpy ónerkásip tarıhyn da bilýge tıis ekenin, bul turǵyda Reseıdegi arhıvter men murajaılarda Ekaterınbýrg, Chelıabi qalalarynda Qostanaı oblysy, Rýdnyı qalasy boıynsha qyzyq materıaldar, tarıhı derekterdi dáristerinde qoldaný kóp kómektesetinin aıtyp, jaýap bergen eken. Osy oılaǵany qazirgi qyzmetinde iske asyp, taǵylymdamanyń jemisin kórip otyr.

Qarataýdyń jotalary

Qarataýdyń jotalary da – ǵylym, ǵylymı zertteýdiń nysany. Osyndaı oıǵa jetelegen kezekti keıipkerimiz Sezim Mustapaeva «500 ǵalym» baǵdarlamasy boıynsha taǵylymdamadan ótý úshin muhıt asyp, sonaý AQSh-taǵy eń alǵashqy zertteý ýnıversıtetteriniń biri sanalatyn Johns Hopkins ýnıversıtetiniń zerthanasynda Qazaqstandaǵy (Qara­taýdyń úlken jáne kishi jotalary) qımalardyń synamalaryna zertteý júr­gizdi. Sonyń nátıjesinde ol Qazaqstan aýmaǵynda krıogendik muzdaný shógin­dileriniń absolıýtti jasyn aıqyndaǵan.

«Men keıingi jyldary tómengi ­Edıa­kar­dan Qarataý jotalarynyń Devon-Karbonyna deıingi geologııa­lyq ke­sin­­di­lerdiń organıkalyq qaldyqta­ry evo­­lıý­sııasynyń erekshelikterin zert­teýmen, sondaı-aq bıosenozdy paleo­geo­grafııalyq qaıta qurýmen aınalys­tym. 2022-2023 jyldary Johns Hopkins ýnıversıtetiniń Smithlab zertha­nasynda paleontologııa jáne stra­tıgrafııa boıynsha ǵylymı taǵy­lymdamadan óttim. Bul ýnıversıtetten 28 Nobel syılyǵynyń laý­reaty shyqqan. Ýnıversıtettiń ǵylymı zerthanalary Táýelsiz memleketter dos­tastyǵy keńistiginde teńdesi joq jańa jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Atal­ǵan taǵylymdama maǵan zerthanalarda hrono­stratıgrafııalyq zertteýler júrgizýge, birneshe jyldyq zertteýlerim boıynsha serpindi nátıjelerge qol jetkizýge jaǵdaı jasady. Osy shetel­degi zertteýlerim arqyly Jańaqorǵan bóli­nisinde vıze-Serpýhov shekaralyq shógindileriniń foramınıferi boıynsha aımaqtyq shkalany belgileýge, sonymen qatar modıfıkasııalanǵan ýran-qorǵasyn ádisi negizinde neoproterozoı geologııalyq túzilimderi boıynsha jańa derekter, qalyńdyqty bólshekteýge arnalǵan jańa bıostratıgrafııalyq derekter alýǵa múmkindik týdy», dedi PhD, Q.Sátbaev atyndaǵy qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti geologııa kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory S.Mustapaeva.

Onyń aıtýynsha, ǵylymı taǵy­lym­dama halyqaralyq deńgeıdegi ǵa­lym re­­tinde qalyptasýǵa, álem­dik al­paýyt ýnı­­versıtettiń ǵalym­dary­men bir­lesip zert­teýler júr­gizýge, bıo­­stra­tı­grafııa­lyq, hro­no­stra­tı­gra­fııa­lyq zertteýler­diń jańa ádisterin ıge­rýge jaǵdaı jasady. Sonymen qatar al­­ǵan tájirıbe­sin Qazaq­stan­nyń paleon­to­logııasy men stratıgrafııasyn damy­týǵa paıdalanyp keledi.