Reseıdegi qazaq batyrlary

2.Qatardaǵy qaharmandar Ertesinde oblystyq kitaphanaǵa kelip, Uly Otan soǵysyna Omby óńirinen attanǵan qazaqtardy izdeý jumysyn odan ári jalǵastyrdyq. Sırek qorǵa bul jolǵy tapsyrys bergen dúnıelerimiz Omby oblystyq soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesi shyǵarǵan «Soldaty Pobedy», «Knıga Pamıatı» jınaqtary men «Omskaıa pravda» gazetiniń 1941-1945 jyldardaǵy tigindileri boldy. Muqabasy qyzyl tústi alǵashqy eńbek úlken-úlken 7 tomnan turady eken. Bularǵa maıdan dalasynan aman kelgen Otan soldattary óz aýdandary boıynsha ornalas­tyrylypty. Al túsi qara ekinshi jı­naq 11 tomdy qurap tur. Oǵan 1418 kún men túnge sozylǵan ot keshýde opat bol­ǵan bozdaqtardyń aty-jónderi tizilgen. Aldymen «Soldaty Pobedy» kóptom­dyǵyn qolǵa aldyq. Kitaptyń qurylymy alfavıttik tizimnen, fotosýretterden, sosyn maıdangerler týraly maqalalar men estelikterden turady eken. 7 tomnyń ishinen kúni boıy otyryp tapqanymyz 3200-ge jýyq qazaq famılııasy men olardyń keıbireýleri týraly jazylǵan 14 maqala jáne 28 fotosýret boldy. Al «Knıga Pamıatı» jınaǵynyń 11 tomynda kileń qaza tapqan kisilerdiń aty-jónderi tizilgen. Ony paraqtap sholyp kórgenimizben, qaıtys bolǵan áke-aǵalarymyzdy sanap, esebin shyǵarýǵa júregimiz daýalamady. Alǵashqy kitapty asyqpaı qarap otyr­myz. Olardaǵy maıdannan tiri oral­ǵan aǵalarymyzdyń tizimderi arasyn­daǵy shaǵyn túsiniktemeler men anyq­tamalyqtarda nendeı erlik túrleri, nendeı taǵdyr ıeleri joq deseńizshi. Bári bar. Batyr ataǵyn almasa da 5 jaýyngerlik ordeni bar qazaq, 20 kún ashtyqqa shydap, áskerı bólimine kelip qosylǵan qazaq, tutqynǵa túsip qashyp shyqsa da NKVD-niń qatygez sheshimimen Kolymaǵa aıdalǵan qazaq. Erlik kórsetkenderge óte sırek beriletin marapat – Aleksandr Nevskıı ordenin ıelengen qazaq... Aıta berse tolyp jatyr. Sózimiz qurǵaq bolmas úshin endi biz ózimiz sóz etip otyrǵan jınaqtaǵy jaýynger qandastarymyz týraly jazylǵan shaǵyn maqalalardy mysalǵa keltirelik. «Ahmet Álqaıdarov aldymen 5-shi atty ásker polky quramynda Máskeý túbindegi shaıqasqa qatysyp, Kalının qalasyn azat etýge atsalysqan, – dep jazypty «Soldaty Pobedy» kitabynyń 5-shi tomyndaǵy materıalda. – Birde kezekti shabýyl sátsizdikke ushyrap, kavalerıster qarsylastarynyń pýlemeti oǵynyń astynda qalady. Úlken shyǵynǵa ushyraıdy. Sonda Ahmet Ýaqulynyń aty omaqasa qulap, ózi qatty jaralanady. Jaýyngerdi sanbatta emdegen soń 108-shi atqyshtar polkyna jiberedi. Ol munda 1942 jyldyń mamyryna deıin barlaýshy bolyp qyzmet etedi. Budan soń maıdannyń buralań ómiri Ahmet Ýaqulyn 69-shy atqyshtar polkynyń kólik júrgizýshisi etedi. Vıtebsk túbindegi jan alyp, jan berisip jatqan shaıqasta alǵy sheptegi áskerlerge oq-dári men azyq-túlikti toqtaýsyz tasyp, munymen qosa jaralanǵandardy qaýipsiz jerge jetkizip, kózsiz erlik kórsetkeni úshin qatardaǵy jaýynger ol «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Odan soń Ahmet Álqaıdarovtyń uqyptylyǵy men tyndyrylymdylyǵy eskerilip, oǵan serjant ataǵy beriledi de barlaý bólimshesiniń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Áskerı tapsyrmalardy oryndaý kezinde ol óz jigitterimen talaı erlikter kórsetedi. Sondaı batyl áreketteri eskerilip, Vıtebsk óńirindegi shaıqasta kórsetken erlikterine baıla­nysty ol III dárejeli Dańq ordenimen marapattalady. Sodan biraz ýaqyt ótkennen keıin Belorýssııadaǵy Pogre­benka jáne Shılovka selolaryn jaý­dan azat etýge qatysqan jáne keńes ásker­lerine asa qajet №1700-shi bıiktikti baǵyndyrǵan erligine oraı aǵa serjant Ahmet Álqaıdarov I dárejeli Otan soǵysy ordenine ıe bolady. 1945 jyldyń 26 qańtarynda Qyzyl Armııa bólimderi Kenıgsberg qalasyn alý jónindegi shabýylǵa daıyndalady. Osy shaıqasqa 65-shi atqyshtar korpýsynyń jasaǵy quramyndaǵy aǵa serjant Ahmet Ýaquly basqaratyn bólimsheniń barlaýshylary da qatysady. Shabýyl kezinde ol ózin barynsha bilikti de alǵyr qabilet ıesi retinde kórsete biledi. Oǵan erjúrek qazaqtyń sodan kóp keshikpeı Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalýy anyq dálel bola alady. Ahmet Ýaquly fashıstik Germanııa jeńilip, tize búkkennen keıin 1945 jylǵy tamyzda Qıyr Shyǵystaǵy Japonııanyń Kvantýn armııasymen bolǵan urysta da batyrlyǵymen tanylady. Ondaǵy janqııarlyq erligi úshin oǵan ekinshi márte Qyzyl Juldyz ordeni beriledi. Ásker qatarynan bosarda ony taǵy bir nagrada izdep kelip tabady. Sóıtse ol 1944 jylǵy urystarda kórsetken erligi úshin berilgen II dárejeli Otan soǵysy ordeni eken. Osylaısha qaısar qazaq Omby óńirindegi ózi týǵan Tavrııa aýdanyna 5 birdeı jaýyngerlik orden­men oralady. Ol elge kelgen soń da óziniń ustamdy, bııazy jáne eńbektegi tabandy qasıetimen aıryqshalanyp, qurmetke bólenedi. Eki ul, eki qyz ósirip tárbıeleıdi. Sóıtip, ol balalary úshin, aýyldastary úshin úlgili áke, abyroıy bıik el aǵasy boldy». ...Osy arada mynadaı jaǵdaıdy baıan­daı ketelik. Tús qaıta kitaphanaǵa bizdi izdep Omby úkimetiniń jaýapty qyzmetkeri Nurbol Áljanov keldi. Ol aldymyzda jatqan jınaqtaǵy Ahmet Álqaıdarov týraly jazylǵan «Jaýyngerlik 5 ordenniń ıesi» atty maqalanyń kseroǵa túsirilgen nusqa­syn kórip turyp, qatty oıǵa ketti. Bir mezette: «Osyndaı nárseni óz kezinde bilsek, eskersek qoı. «Jazyp, jınas­tyryp júrińder», – degen de eshkim bolmady-aý... Endi, mine, qarashy» – dep kúrsindi. «Ne boldy? Olaı deýińizge ne sebep?» – dep suradyq eshteńege túsinbegen biz. «Osydan biraz jyl buryn, – dedi Nurbol, – biz aýylymyzdaǵy 8 jaýyngerlik ordeni bar aǵaıdy jerlegen edik. Ol kezde men keńshar dırektory bolatynmyn. Marqumnyń aty-jónin umytyp tur­ǵanymdy qarańyzshy... Esime túsi­remin. Túsirýge tıispin. Sol kezde sizge mindetti túrde habarlasamyn. Jaraı ma?». «8 ordeni bolǵan deısiz be? Znachok, medal emes... 8 jaýyngerlik orden! Keremet qoı bul?! – dedik áńgime ıesine. – Qazaq pa edi ózi?» «Iá, qazaq. Sodan soń ǵoı aıtyp turǵanym». Mine, munda, Omby óńirinde osyndaı marqasqa aǵalarymyz bolǵan. Erlik jasadym, osyndaı marapattardyń ıesi­min demeı, qarapaıym tirlikpen ǵumyr keshken. Sóıtip aspaı-taspaı, bárine de shúkir, táýbe dep úndemeı ómirden ótken. Já-á... Endi basqa bir taǵdyr ıesi týraly tapqan deregimizdi baıandaıyq. Sóz etip otyrǵan jınaqtyń 6-shy tomyn­daǵy qatardaǵy jaýynger Toqjigit Seı­senbaevtyń basynan keshkeni soǵys­tyń ne ekenin kóz aldyńa elestetip, esh boıamasyz kórsetedi. Ol áskerge Omby óńirindegi Baıdaly aýylynan 1942 jyly shaqy­rylady. Aldymen ony birneshe aı boıy úrlemeli rezına kameralarynan qurastyrylatyn  ponton kópir jumysshysyna daıyndaıdy. Sosyn oq-dári shyǵaratyn áskerı zaýyt­qa jiberedi. Bir kúni kútpegen jer­den aýylyna qaıtarady. Biraq 1943 jyly ony qaıtadan maıdanǵa shaqyrady. Bul joly ol mingen poıyz Kýrsk ıini ma­ńyndaǵy Elesk qalashyǵyna qaraı bet alady. Olar ofıserler men jaýyngerlerdi qosa eseptegende barlyǵy 800 adam edi. Keshke jaqyn eshelondy nemis avıasııasy bombalap, qyzyl áskerlerdiń jan-jaqqa bytyraı qashýyna týra keledi. Aman qalǵandary qas qaraıa bir jerge jınalady da Elesk qalashyǵyn jaıaý-jalpy betke alady. Osylaısha jaýyngerler ashtyq pen sýyqqa moıymaı, 20 kúndeı batysqa qaraı jyljýmen bolady. Nebári úsh kúnge ǵana shaqtalǵan paek baıaǵyda taýsylǵan-tyn. Azyq-túlik alatyn jer joq. Jol boıy kezikken derevnıalardyń barlyǵy órtenip ketken. Solaı bolsa da ashyqqan jaýyngerler álgi jerlerdiń tóńireginen tamaq izdeıdi. «О́lmegenge óli balyq», degendeı keıde ondaǵy jertólelerden tamaqqa talǵajý eterlik birdeńeler tabylyp qalatyn. Alaıda kóp uzamaı mundaı eldi mekender de kezikpeıtin boldy. Ashtyq bastaldy. Sol kezde amalsyzdan mysyq etin jegender de kezdesip qalyp júrdi. Adamdar aryp-ashqanda, eń birinshi jaý – jaý emes, kádimgi bıt bolady eken. Ústerine kıim ataýlydan tek gımnasterka ǵana ilgen soldattar azyp, aryqtaǵan saıyn, bıt-sirke kóbeıip, úlkeıe berdi. Aldyńǵy shepke jetken kúni olarǵa úsh kún demalys berilip, jıi-jıi tamaq­tandyryldy. Jańa kıimder úlesti­rilip, monshaǵa túsirildi. Osydan keıin Toqjigit Seısenbaevty ekinshi Bela­rýs maıdanyndaǵy marshal K.K.Rokossovskııdiń qaramaǵyndaǵy 65-shi armııanyń 115-shi atqyshtar batalonyna jóneltti. «Bul maýsym aıy bolatyn. Biz shabýyl bastalǵan kezde nemis transheıalaryna basyp kirip, fashısterdi tuqyrtyp tastadyq. Jaý top-tobymen berilip jatty. Osy shaı­qasta oń ıyǵymnan jaralandym. Bólimshe komandıri meni medsanbatqa jiberdi. Onda úsh aı jattym», – deıdi maıdanger óz esteliginde. Keıin ol qaıtadan qatarǵa qosylyp, kóp­tegen shaıqastarǵa qatysa­dy. Gomelge deıin jetip, Dneprden ótý shaı­qasyna qatysatyn áskerler sapy­nyń qatarynda bolady. Qazannyń qara sýyǵynda  muz endi ǵana qata bastaǵan edi. Shaıqas bastalǵanda qabyrshyq muzdar adam­dar­dy kótere almady. Sondyqtan jaýyn­gerler ózderine tıesili granattar men avtomattaryn tóbelerine qoıyp, sýyq sýdy jaldap ótýge májbúr boldy. Qarsy betke jetkennen keıin jaǵalaýdaǵy jyralarǵa tas bekinip aldy. Tańǵa jýyq nemis tankileri Qyzyl Armııa bólimderine qaraı bettedi. Qolda artyq oq-dári joq. Sodan bular jaý 100 metr jerge jaqyndaǵanda ǵana atýǵa májbúr boldy. Nátıjesinde 60-qa jýyq fashısti jaıratyp, 5-6 tankiniń kúlin kókke ushyrady. Osy shaıqasta Toqjigit Seısenbaev sol aıaǵynyń tizeden tómen jerinen jaralanady. Eki aptaǵa jýyq medsanbatta bolyp, keıin jaranyń orny jazylǵansha shtabty kúzetedi. «Bizde Batanov esimdi noǵaı kapıtan boldy. Ol aǵa dáriger edi. Birde menen: «Qazaqsyń ba?» dep surady. Men: «Iá», dep jaýap berdim. Osydan keıin ol maǵan ish tarta qarap, gospıtalǵa sanıtar etip qoıdy. 1945 jyly Polsha men Germanııanyń soltústik jaǵyna jettik. Gdansk jáne Dansıg qalalaryn qorshaýǵa aldyq. Vıslanyń oń jaǵynda turǵan edik. Sol jaǵymyzda úlken zaýyt bar-tyn. Bir kúni sol jerden oq atyla bastady. Qasymda otyrǵan jaýynger mert boldy, al men tiri qaldym. Kóp uzamaı soǵys aıaqtaldy. 1945 jyly ekinshi kezekpen úıge qaıttym» – dep aıaqtaıdy óziniń esteligin II dárejeli Otan soǵysy ordeni men «Erligi úshin» medaliniń ıegeri Toqjigit Seısenbaev. Jınaqtaǵy qazaqtarǵa qatysty osyn­daı maqala, estelik, anyqtama habar­lar onsha kóp te emes, az da emes. Biraq áıteýir bar. Bul jerde olardy tirnektep otyryp jınaıtyn tabandylyq qana kerek. Izdegen nársemizdiń sonda ǵana molaıyp, mazmuny artatyny anyq. Osyndaı ustanymmen ózimizdi ózimiz qamshylap jumys istep otyrǵanymyzda, qasymyzǵa jasy jetpistiń mol ishine kirgen aqsaqal kelip til qatty. – Úsh kún boldy. Oqý zalynda ornyń­nan tapjylmaı otyrasyń da qoıasyń. Aldyńdaǵy kileń soǵys taqyrybyna qatys­ty kitaptar. Ne izdep otyrsyń qaraǵym? Biz jónimizdi aıttyq. Aqsaqal mán-jaıdy uqqannan keıin ózin tanystyryp, joǵarydaǵy taqyrypqa baılanysty kórgen-bilgenin ortaǵa sala bastady. – Esimim Amangeldi, – dedi qarııa. – Ákem Balta 1941 jyly soǵysqa attanǵan­da alty aılyq ishtegi bala ekenmin. Men dúnıege kelgende úlkender: «Kókesi maı­dannan esen-saý kelsin», – dep atym­dy Amangeldi qoıypty. Biraq qaıran áke batystaǵy qan qasaptan qaıtpady. Jetim ósip júrip, jetilgen jaıymyz bar. – Sonda ózińiz Ombynyń qaı jerinen bolasyz? – Azov aýdanynan. – Ondaǵy soǵysqa ketken qazaqtar týraly estip-bilgenińiz bar ma? – Bar. Sebebi, men jas kezimnen sondaǵy qazaq aýyldarynyń bas kóterer jigitter­iniń biri boldym. Eseıe kele aqsa­qal­dardyń ótinishimen keshegi qan maı­danda habarsyz ketken áke-aǵalary­myzdyń aty-jónin anyqtaýmen shuǵyldandym. Ol Jeńistiń 20, 30, 40 jyldyq merekeleriniń kezi edi. Mura­ǵattaǵy qujattardan sondaǵy bilgenim, 1941-1945 jyldarǵy Uly Otan soǵysyna Azov aýdanynan 990 qazaq attanǵan. Solardyń ishinen elge tek 388 qandasymyz ǵana qaıtyp kelgen. Qalǵan 602 bozdaqtyń súıegi maıdan dalasynda qalǵan. – Ol kezderi ózińiz aıtyp otyrǵan aýdanda bizdiń qandastarymyz sonsha­lyqty kóp bolǵan ba edi? – Iá, soǵysqa deıin Azov aýdanyndaǵy 3 okrýg: №4 Kırov, №5 Qyzyljar, №7 Býdennyı selolyq keńesteri taza qazaq eldi mekenderi bolatyn. 1941 jylǵy kúz­de ǵoı, Edil boıynan kóshirilgen ne­mis­ter­di munda ákelip qaptatyp jibergeni. Amangeldi Toqsanbaev aqsaqalmen áńgimelesip oty­ryp, ol kisige aldy­myzdaǵy ózimiz oqyp, tanysyp otyrǵan «Aýyl Baıtuıaq (Baı­daly): proshloe ı nastoıashee» degen kitap­ty kórsettik. Osy eńbektiń 62-shi betin­de kileń qazaqtar turatyn shaǵyn eldi meken­nen Uly Otan soǵysyna 126 qan­dasy­myz attanǵan eken. Solardan týǵan aýylyna tek 44 adam ǵana tiri kelgen. Qalǵan 84-i oqqa ushqan nemese habarsyz ketken. Kitaphanadaǵy tapsyrys bergen eń­bek­ter men anyqtamalyqtardy qarap bol­ǵannan keıin «Omskaıa pravda» gaze­tiniń 1941-1945 jyldardaǵy tigindi­sin aqtarýǵa kiristik. Ol ýaqyttaǵy Uly Otan soǵysyna qatysty dúnıeler maı­dan­daǵy jańalyqtar men tyldaǵy ju­mys­tarǵa baılanysty berilip turǵan eken. Solardan biz ózimiz izdegen taqyry­bymyz­ǵa qajet-aý degen onshaqty materıal taýyp, kseroǵa túsirip aldyq. Endi sonyń bir-ekeýin oqyrmandar nazaryna usynaıyq. Gazettiń soǵys jyldaryndaǵy nómir­lerinde «Ombylyqtar – maıdanda» atty aıdar oryn teýipti. Birinshi betke beriletin onda fotosýret pen shaǵyn mátin ornalastyrylatyn bolǵan. Mine, 1943 jylǵy 11 shildedegi jaryq kórgen sondaı toptamanyń birinde eki qyzyl ásker sýreti tur. Onyń astyndaǵy sóı­lemderde: «Jaýynger dostar. Ekeýi de Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalǵan. Olar (soldan ońǵa qaraı) – qazaq, gvardııa qyzyl áskeri S.Tólebaev, kommýnıst, Omby oblysynyń Sargat aýdanyndaǵy «Krasnyı kazah» kolhozynyń burynǵy kolhozshysy (10 nemistiń kózin joıǵan) jáne gvardııa serjanty D.Soldatenko, ýkraın, kommýnıst, Omby oblysynyń Poltava aýdanyndaǵy «Ýkraına» aýyl­sharýashylyq arteliniń burynǵy kolhoz­shysy (13 nemistiń kózin joıǵan). Sýretti túsirgen P.Melentev», – dep jazyl­ǵan. Fotony qarap tursaq, sol kezde bul jaýyn­gerler 19-20-daǵy jas jigitter sııaq­­ty. «Soǵystan aman qaıtty ma eken? El­­derine kelse, qazir bar ma?» – deısiń ishteı. Endi gazettiń tyldaǵy tirshilik týra­ly bergen toptamalarynyń arasy­nan ózimizdiń qandastarymyzdyń eńbegin baǵalap, óńir jurtshylyǵyna úlgi etken «Sharbaqkól aýdanynyń kol­hozdaryndaǵy patrıottyq umtylys» atty maqalaǵa toqtalaıyq. 1943 jyldyń 8 qańtarynda jaryq kórgen bul materıal: «Aýdan eńbekshileri «Omby kolhozshysy» tank kolonnasyna qarajat jınaýǵa zor yntamen kirisýde, – dep bastalady. – Máselen memlekettik banktiń bólimshesine 7 qańtarda 1 mıl­lıon 200 myń som aqsha tústi. Qarjy jınaý jalǵasýda. Bul bastamaǵa kolhoz basshylary erekshe úlgililik tanytýda. Qaratal selolyq keńesi (tóraǵasy Isın joldas) 300 myńnan astam som jınady. Osy tank kolonnasyn jasaýǵa 9 kolhoz tóraǵasy 107 myń som qosty. Aıta­lyq, «Ekpindi» kolhozynyń tóraǵasy Súleımenov joldas 15 myń som, «Serp ı molot» kolhozynyń tóraǵasy Myrzabolatov joldas 16 myń som, «Nasmen, vpered!» kolhozynyń tóraǵasy Smaıylov joldas 12 myń som berdi. Birinshi maı selolyq keńesi (tóraǵasy Ýrýzmaev joldas) tank kolonnasyna 400 myń som jınaǵan. «Qyzyl jol» aýyl sharýashylyǵy artelinde uly maıdanǵa ketken 80 jastaǵy kolhozshy Satanov joldas tank qurylysyna 3.000 somdy aqshalaı tapsyrdy. Al maı­danǵa qos birdeı ulyn attandyrǵan Bek­zanov joldas 5.000 som, Kalının atyn­daǵy kolhozdyń malshysy Sársenov jol­das 10.000 som qosty. Samar selolyq keńe­siniń kolhoz tóraǵalary 100 myń som jınady. «Jańa turmys» jáne «Kishi Bo­ra­n­kól» kolhozdarynyń tóraǵalary Áý­tálipov pen Raısov joldastar 16,5 myń som, «Úlken Borankól» kolhozynyń tór­aǵasy Ultaqov joldas 15 myń som berdi». Osy maqalanyń ór jaǵynda «Kóbe­genov joldas tank qurylysyna 206.000 som qosty» degen taqyryppen tele­graftyq stıldegi júgirtpe jol tur. Onda: «Odessa selosy, 7 qańtar. (Telefonmen). L.M.Kaganovıch atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy Qojahmet Kóbegenov óziniń jeke jınaǵan qarjy­synan «Omby kolhozshysy» tank kolonnasy qurylysyna 206.000 som jáne 50 put un qosty», – dep jazylǵan. Joǵarydaǵy habarlardyń ishinen kóptegen qazaq famılııalaryn kórip otyr­ǵ­an shyǵarsyzdar qurmetti, oqyr­man­dar. «Bul adamdar kimder, qaı jerde jumys istegen, keıingi taǵ­dyrlary qalaı bolǵan?» – degen oımen olardyń ómirbaıandaryn tabýǵa da áreket jasadyq. Osyndaı talpynystyń nátıjesinde «Omskıı kraevedcheskıı spravochnık» jınaǵynan Qojahmet Kóbegenov pen Imanmálik Súleımenovti taptyq. Qojahmet atamyz 1890 jyldar­dyń aıaǵyn­da ómirge kelgen eken. 1930 jyldary artel sharýashylyǵy qurylǵanda soǵan múshelikke ótip, keıin tóraǵa bolyp, 1943 jylǵy joǵarydaǵy bastamasynan keıin Stalınnen alǵys hat alady. Onda Bas qolbasshy: «Joldas Kóbegenov, men sizge qyzyl áskerge degen qamqorlyǵyńyz úshin alǵysymdy joldaımyn», – depti. Ol kisi soǵys aıaqtalǵannan keıin eliniń syıly aq­saqalyna aınalyp, 1963 jyly qaıtys bolypty. Al Imanmálik aǵamyz bolsa, 1902 jyly Baraba aýylynda ómirge kelgen eken. 1932 jyly Sharbaqkól aýdanyndaǵy qurylǵan alǵashqy arteldik sharýashylyqtyń tuńǵysh tóraǵasy K.Jumabaevtyń ornyna kelip, 1940 jylǵa deıin túrli bastamalardyń izashary atanady. 1943 jylǵy «Omskıı kol­hoznık» tank kolonnasyna qosqan úlesi oblys kóleminde joǵary baǵalana­dy. 1946 jyldan Qaratal selolyq keńesiniń tóraǵasy bolyp júrip, 1955 jyly ómirden ozady. ...Aıta bersek, ózimiz tapqan joǵary­daǵy­daı derekter kóp. Biz solardyń ishi­nen bir-bir mysaldy ǵana jurtshy­lyq­­qa jetkizip otyrmyz. Maqsat – Omby óńi­rin­degi qandastarymyzdyń Uly Otan so­ǵysy kezindegi erliginiń qazaq bas­pa­sózin­­de osy ýaqytqa deıin kóp sóz bol­ma­­­ǵan, jazylmaǵan tus­taryn qysqasha aı­­typ ótý. Osy arqyly zertteýshilerge oı salý, olar­dy tyń taqyryptan habardar etý. Sýretterde: «Omskaıa pravda» gazetiniń 1943 jylǵy 11 shildedegi nómirinde jarııalanǵan mergen qazaq S.Tólebaevtyń sýreti; soǵystan 5 jaýyn­gerlik ordenmen oralǵan A.Álqaıdarov; «Omskaıa pravda» gazeti­niń soǵys jyldaryndaǵy nómir­lerinde tyldaǵy qazaq eńbekshileriniń bastamalary týraly jarııalanǵan habarlar. P.S. Avtor osy maqalalar sıkly­na qajetti derekter men máli­met­terdi tabýǵa kómektesip, muraǵattardaǵy izdeý jumystaryn júrgizýge qol ushyn bergen Omby oblystyq úkimetindegi Ishki saıasat bas basqarmasynyń basshysy M.M.Karakoz ben osy basqar­manyń bas mamany N.Q.Áljanovqa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Omby qalasyndaǵy konsýly E.A.Qonaevqa, «Móldir qazaq mádenı Sibir ortalyǵy» óńirlik qoǵamdyq uıymynyń dırektory A.Júnisova men  «Qazaq salt-dástúrlerin jańǵyrtýdaǵy «Shoqan joly» Omby aımaqtyq qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy E.Jumabaevqa óziniń alǵysyn bildiredi. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». Astana – Omby – Astana.