Tóregeldini sol sekseninshi jyldardyń basynan bermen qarata bilemin. О́zi quralyptas órim jastardyń arasynda eń aldymen aqjarmalyǵymen, sosyn oılylyǵymen unaǵany esimde. Qadalyp kóp oqıdy eken. Keıbir qurdastary sekildi kókezýlenip kóp sóılemeıdi, ótirik kólgirsimeıdi, ótirik bilgishsinbeıdi, eń bastysy, ósek aıtyp, bireýdi syrtynan jamandamaıdy. Aıtsa, ashyǵyn aıtady. Ol kezde «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń mádenıet, ádebıet jáne óner bóliminiń tıtimdeı ǵana bólmesindegi kónetoz, qyzǵyltym kresloǵa kelip otyratyndar az emes-ti. Kelgendermen ońtústikshe sálemdesýdiń ózine jóndep ýaqyt taba almaı, jópshendi yqylas bóle almaı, aldymyzdaǵy qaǵazǵa shúıilgen kúıimizden tanbaıtynbyz. Oblystyq gazet ol kezderi aptasyna bes ret shyǵatyn. Kúıip-janyp bara jatqan tapsyrmalar taýsylmas. О́zgelerdi bylaı qoıǵanda, tipti Táken aǵamyz ocherkin bergeli kele qalǵanda da áńgimelesýge ýaqytymyz bolmaı, ol kisi de kónetoz, qyzǵyltym kresloda uzaǵyraq otyryp qalatyn. «Otyra berem, – deıtin edi Táken aǵa, jótkirinip qoıyp. – Mende ýaqyt barshylyq. Qara maqalanyń betin bir qaıyryp tastańdar, sosyn sóıleseıik». Osyny aıtqan ol kisi oılanǵan kúıi Sozaqtyń uzaq sonarlaryna túsip ketkendeı, keıde qalǵyp ta alatyn edi.
Tóregeldi de sol Táken kókemiz otyrǵan kresloǵa jaıǵasyp, bizge kóz tastaıdy ǵoı baıaǵy. Aldyndaǵy sómkesin birese jerge túsiredi, birese bizdiń ústeldiń jıegine qoıady. О́zinshe onsha nazar aýdaryńqyramaı, nómirge shuǵyl ketetin maqalany qıqalaı kesip jatqan bizge qanshama túsinýshilikpen qaraǵysy kelgenimen, shydamnyń shegi taýsylyp: «Qashan keleıin, Maqa?» – deıdi reńi sál bozǵyldanyp. «Toqtaı tur, qazir», deımiz biz sol qaǵazdan kóz almaǵan kúıimizde. Sabyrly, baıypty kórinetin Baıtasov atty «balańyzdyń», sóıtip, sabyry taýsyla taǵatsyzdanyp, túregele bergeninde: «Birdeńeń bar ma edi bizge beretin?» – deýge áreń álimiz jeter. Shoqan Ýálıhanovtyń sýretshiligi týraly nemese ol kezde talaılardyń batyldary bara bermeıtin, bilim-biligi boılaı qoımaıtyn etnomádenı taqyryptaǵy «birdeńesin» usynady. Oqyp shyǵyp, ornyńnan turasyń. Reńi sál bozǵylt tartqanymen, eki betiniń ushynda qyzǵylt araı shyraılanyp, janarlarynda uıańdyq uıalaǵan balań jigitke rızalyqpen tańyrqaı qarap, qolyn qysasyń. Qyzara yńǵaısyzdanyp, yrjııady.
Tóregeldi Baıtasov deıtin «bala» jymııa kúlip, jyly qoshtasyp shyǵyp keter. Álgi dúnıesin alyp-ushyp, tezirek gazetke saldyryp jibermek bolyp, joǵaryǵa kóterilesiń. «Myna bir dúnıe keremet eken, gazettiń kórkin kirgizip, mazmunyn tereńdetedi, tezirek salyp jibereıik», – deısiń. Ondaǵylar: «Osy sender jerden jeti qoıan tapqandaı, gazetke keshe keshkisin kelgendeı sóıleısińder. Aldymen redaktor oqıdy, sosyn biz qaraımyz, reti, kezegi kelse, shyǵýy múmkin. Shyqpaýy da ǵajap emes», – dep, qobyrap jatatyn kóp qaǵazdardyń qataryna tastaı salady. «Qatardaǵy materıal emes edi bul. Basqasha baılyq edi. Sondyqtan aıtyp jatqanymyz ǵoı», – dep lajsyzdan shyǵyp ketesiń.
Alyp-ushyp aparǵan materıalymyz partııa turmysyna, aýyl, mal sharýashylyǵyna, maqta terimine, komsomol jáne kásipodaq turmysyna, ateıstik taqyrypqa jolamaıtyndyqtan, biraz apta jatyp qalady. Ár kúni tańerteń tapsyrys beresiń. Jazyp alady. Maket jasalyp jatqanda Álmaqanǵa bir, Qaıymǵa eki aıtasyń. Tyńdap alady. Alaıda, altylar shamasynda ótetin keshki basqosýda álgi etnomádenı maqala taǵy da salynbaı qalady. Aqyrynda, arada aılar ótkende shyǵady-aý... Biraq, bul shaqta avtordyń da, bólimniń de kóńil-kúıi báseńdep, maqalanyń da máni ketińkirep, oqyrmannyń da qyzyǵýshylyǵy álsirep qalǵandaı seziletin. Baıtasovtyń bir kórkem áńgimesi de solaı boldy.
Keıinirek Tóregeldi «Ońtústik Qazaqstanǵa» jumysqa alyndy. Redaksııadaǵy eń qarapaıym, qatardaǵy qyzmetke keldi. Sonyń ózine qatty qýandyq. Sirespe seńderdi sál de bolsa qozǵaýǵa septigi tıetinin sezinip, ishteı mázbiz. Az ýaqyttyń ishinde kózge túsip, gazettiń bir pushpaǵyna sáýlesin túsirip úlgerdi. О́ziniń únin tanytyp, jańa da tosyn tynys ashyp, oqyrman qaýymdy eleń etkizdi. Ýnıversıtettegi bes jyldy beker-bosqa ótkizbegenin, oǵan deıin de týǵan tórinde, ósken jerinde oıy men boıyna qanshama qazynany sińirgenin dáleldeı bastady.
Keıbireýler jas jigittiń oza shaýyp, órge júzgenin kóre almaı, kúndeıtin halge jetti. Átteń, densaýlyǵy syr berip, biraz ýaqyt jumystan shetteńkiredi. Talaı azaptar men qıyndyqtardy bastan ótkerdi. Biraq, basyn tómen tuqyrtyp, maıysyp, moıyǵan kezderin kórmeppin.
Tóregeldiniń qalamgerlik qadamdaryn qadaǵalap, jazǵandaryn qalt jibermeı qarap, tushyna oqyp júretinderdiń birimin. «Ońtústik Qazaqstanda» qyzmet istegenimizge on jyl, on aı ýaqyt ótkende obkomǵa shaqyrylyp, onsha qulqymyz soqpaı júrgende de: «Osy bir orynda on jyl otyrý az emes qoı, keıbireýler otyz jyl ótse de miz baqpaıdy-aý... Tóregeldi, Tórehan sekildi talantty jastar ósip keledi, jol bosatqan da jón shyǵar», – dep oılanǵanym, bazbir áriptesterime osylaı aıtqanym da esimde.
...Kóp aıtyp ne kerek, Tóregeldini tanydym degenim bergi jaǵy eken. Onyń kim ekendigin bertinirekte, «Jibek joly» jýrnalynda bildik qoı. Asyryp aıtqandyq emes, qazaq baspasóziniń tarıhynda «Jibek joly» jýrnaly jarqyn bir bet bolyp qaldy. Al sol «Jibek jolynyń» juldyzyn jarqyratqan azamat kim desek, ol – Tóregeldi. Meıli, bes jyldaı úzbeı shyǵyp, úsh jyldaı tıip-qashyp jaryq kórgen jýrnal bolsa-daǵy, bul basylym qazaqtyń oı-sanasynda ózine tán izgilik izin, nurly sáýle qaldyrdy. Tóregeldi «Jibek joly» baspa fırmasyn da uıymdastyryp, neshe alýan taqyrypta, parasat baǵdarlamasynan tanbastan, júzdegen kitaptar shyǵardy. Biraq, men onyń eń basty eńbegi «Jibek joly» jýrnaly dep bilemin. Tóregeldiniń jýrnalıst-jazýshy, qalamger-qaıratker, baspager, azamat retindegi bolmys-bitimi, deńgeıi-dárejesi, bilim-biligi, qaırat-qajyry, bar-barshasy «Jibek joly» jýrnaly arqyly kórindi. Ashyldy. Tanyldy. Bıiktedi. Tereńdedi. Maǵlumdaldy. Moıyndaldy.
«Jibek joly» jýrnaly, aty-jóni aıtyp turǵandaı-aq, naǵyz, shyn mánindegi qoǵamdyq, ádebı-kórkem, ǵylymı-tanymdyq jýrnal bola bildi. Áleýmettiń sýsap otyrǵan máselelerin mán-mánisti mánermen qozǵaı bildi. Tarıh pen mádenıet, til men dil, ádebıet pen óner, salt pen dástúr, aqıqat pen adaldyq, din men ıman, taǵy basqalary tóńireginde ózgelerge eliktep-solyqtamaı, múlde uqsamaı, ózinshe ǵana tebirenip-tolǵana bildi. Árıne, jýrnaldyń árbir nómiri týrasynda talaı-talaı syr tolǵap, áńgime aıtýǵa bolady. Biraq oǵan múmkindik te, ýaqyt ta, basqa jaǵdaıattar da jete bermes. «Jibek joly» jýrnalynyń ár nómiri – rýhanııat áleminiń jaýhar japyraǵyndaı bir-bir kitap. Ol jáne anaý-mynaý kitap emes-dúr. Buǵan bir ǵana dálel retinde birqatar aıdarlardy aıtsaq ta jetip-artylar: «О́rkenıet ózegi», «Tolǵan el tarıhyn taspen jazar», «Atadan mıras – tarıhym», «Ákimder qandaı bolý kerek», «Júrekten qozǵaıyn», «Til men dil», «Adal ul er bop týsa – el tiregi», «Alla degen ar bolmas, Qudaı degen qor bolmas», «Ázireti Qarataý áýlıeniń keni edi», «Turannyń erlerine er jetken be?», «Tý tigilgen jerlerim», «Eriksiz Er Túrikti oıǵa alarsyń», «Biz qazaq, ejelden erkindik ańsaǵan»...
Mine, osynaý aıdarlardyń aınalasynda az-kem ǵana aıaldap, sál-pál oılanyńqyraǵannyń ózinde kóp nársege kóz jetkizýge bolar. Al endi osy aıdarlardyń aıasynda qanshama materıaldar jaryq kórip, halqymyzdyń rýhyn kóterdi, ultymyzdyń namysyn oıatty.
Áý basta «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq basqarmasynyń tuńǵysh tóraǵasy, kórnekti ǵalym, professor Kerimbek Syzdyqov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy oblysaralyq bólimshesinen – biz, sol «Qazaq tili» qoǵamy oblystyq uıymy tóraǵasynyń orynbasarlary Tóregeldi Baıtasov, Hanbıbi Esenqaraeva, taǵy basqalar bolyp «Aq nıet» degen atpen jýrnal shyǵarý jóninde bastama kótergenbiz. Bul iske kúıip-janyp, qulshynyp kirisip ketken Tóregeldi boldy. Qarjy-qarajatsyz, qaǵazsyz, taqyr jerde respýblıkadaǵy tuńǵysh táýelsiz jýrnal uıymdastyrýǵa naǵyz kózsiz erlik kerek-ti. Oblys aýmaǵynda «Jibek jolyndaı» jýrnal shyǵarýǵa qol artý, ony talǵamǵa jaýap bererlikteı, tańdaıǵa tatıtyndaı etý, ár nómirinde ár aıdarǵa sáıkes materıaldar ázirleý, baspahanadaǵy beınet, azapty mehnat artta qalǵan soń moıynǵa sómke salyp, satýmen jáne taratýmen aınalysý – tek erlikti ǵana talap etetin is. Osynyń bárine Tóregeldi baıyptylyǵymen basshylyq jasady, júregimen jol saldy, bar aýyrtpalyqqa arqasyn tosty. «Jibek joly» jýrnaly alǵashqyda Ońtústik Qazaqstan oblysyna tarady. Áleýmet á degennen-aq unatyp, tez qabyldady. Kóp keshikpeı, sol Tóregeldiniń tabandylyǵy arqasynda Jambyl jáne Qyzylorda óńirlerine tasyp jetkizildi. Taǵy biraz ýaqyt ótkende «Jibek joly» jýrnalyn Almaty, Semeı, Aqmola suratyp aldyra bastady. Qytaı jaǵyna, Túrkııaǵa, Mońǵolııaǵa, basqa da birqatar shet jurttarǵa alyp ketetinder kóbeıdi. Germanııadaǵy qazaqtar suraý saldy.
Tóregeldimen birge jýrnaldyń ystyq-sýyǵyna kóngen, jan aıamaı júgirgen, kúndiz-túni tynym tappaǵan taǵy bir beınetqorymyz – jazýshy ári jýrnalıst Shoıbek Orynbaev edi. Baıtasov bas redaktor, Orynbaev onyń orynbasary ári jaýapty hatshy boldy. Sol kezde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Shymkent oblysaralyq bólimshesi joǵarǵy jaq tarapynan resmı túrde jabyldy da, «óz kúnińdi óziń kór» ahýalyna tap boldyq. Jambyl, Shymkent, Qyzylorda oblystary qalamgerleriniń basqosýlaryn uıymdastyryp, jańa shyǵarmalardy talapshyldyqpen talqylap, ádebı jyl qorytyndylaryn ótkizip, kún qurǵatpaı Almatydan at izin salatyn aqyn-jazýshylardy kórshiles úsh oblystyń ómirine etene aralastyryp, oqyrmandarmen qaýyshtyryp, tynym tappaıtyn bólimsheniń basyna qaýip tóndi. Qazaqstannyń barlyq jerinde derlik bólimsheler jabyldy. Olar burynnan-aq qojyrap, qaýqarsyzdana bastaǵan-dy. Almatydaǵylardyń moıyndaýynsha, bólimshe tek Shymkentte ǵana jumys istep turǵan. Astanamyzdan: «Jabylyńdar, sharýalaryń támam, qamdaryńdy qarastyryp, ashtan ólmeýdi oılańdar», – degen resmı hat jetti. Buryn da ashqursaqtaý júretin bólimshe tap osy kúnderde «Jibek joly» jýrnalymen birigip, qalamgerlerdiń qarapaıym shańyraǵyn qalaıda aman saqtap qalmaqqa qam jasady. Aılyqsyz jumys isteýdi alǵashqylardyń biri bolyp bastadyq. Ol kezde jáne qazirgideı demeýshiler, jebeýshiler, taǵysyn-taǵysy emge taptyrmaıtyn. Báribir «Jibek joly» jýrnaly men Jazýshylar odaǵy bólimshesiniń bir ujymǵa birigip, yntymaqtasa, jarysa ári jarasa jumys júrgizgen jyldary keremet kezder eken ǵoı. Sol bir aılar men kúnderdi, úlgi-ónegesi mol úsh jyldy saǵyna eske alatynymyz ras.
«Jibek joly» jýrnalyn kitaphanalardan, álde kitap palatasynan, álde kitapqumarlardan taýyp alyp, paraqtap kórseńiz, bárine de kóz jetkizesiz.
Átteń, Tóregeldide tıisti jaǵdaı bolmady, densaýlyq shirkin jıi-jıi syr berip qala berdi. «Jibek joly» jýrnalyn áli kúnge deıin izdeıtinder az emes. О́zimizdiń Ońtústikte, Almaty men Astanada, Qostanaı men Qyzylordada, Atyraý men Semeıde de, Tarazda da...
Marhabat BAIǴUT, jazýshy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.
