Adam quqy – basty kórsetkish

Árıne, memlekettegi jańǵyrý úderisi kezeń-kezeńimen, birtindep júzege asyrylatyny belgili. Baıqap qarasaq, eldegi aýqymdy saıası ózgerister osydan eki jyl buryn bastaý aldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memle­ket­tiń basqarý tetigin ekonomıkadan birtindep saıası baǵytqa ıkemdedi. Osy oraıda negizgi reformalardy úshke jiktep qarastyrýǵa bolady. Atap aıtsaq, demokratııaǵa atsalysý, quqyq qorǵaý tetikteri men adam quqyqtary jáne zań ústemdigi.

Adam quqyqtaryn qorǵaý ıns­tıtýtyn nyǵaıtý maq­satyn­da 2022 jyly «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi ýákil týraly» zań qa­byl­dandy. Memleket basshysy Adam quqyqtary jónindegi ýá­kil­diń mártebesin, quzyretin jáne derbestik kepildigin Konstıtý­sııa­lyq zań deńgeıinde alǵash ret bekitip berdi. Izinshe 2023 jyly Prezıdent Qazaqstannyń halyq­aralyq standarttarǵa tolyq saı keletin «Adam quqyq­tary men zań ústemdigi salasyndaǵy is-qımyl jospary týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Qujat esebinen atqa­ry­lý­­ǵa tıis naqty sharalar bek­i­ti­­lip, adam jáne onyń ómiri, bos­­tan­­dyǵy men quqyǵy degen qaǵı­dany berik ustaný qajettigi aıqyndaldy.

Buǵan qosa Adam quqyqtary jáne zań ústemdigi tetigi boıynsha ólim jazasy joıyldy jáne sottalǵandardyń densaýlyǵyn saqtaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi azamattyq fýnksııa­lardy Ishki ister mınıstrliginen alyp, Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligine berdi. Elimiz balalar men múgedekterdiń quqyqtary týraly BUU-nyń fakýltatıvtik hattamalaryn ratıfıkasııalady.

Búginde taǵaıyndalǵan Adam quqyqtary, Bala quqyq­tary, Erek­she qajettilikteri bar adam­dar­dyń quqyqtary jónin­degi om­býds­menderge túsip jatqan sha­ǵym-óti­nishterdiń artýy – adam qu­qyq­taryn qorǵaý baǵy­tyn­daǵy naqty qadamdardyń anyq nátıjesi.

Máselen, byltyr Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákildiń, onyń ókilderiniń atyna, Adam quqyq­tary jónindegi ulttyq orta­lyqqa 6 myńǵa jýyq shaǵym men ótin­ish túsken. Kórsetkishti 2021 jyl­men salystyrsaq, 3,1 ese, al 2022 jylmen salystyrsaq, 1,5 ese kóp. Oǵan qosa óńirlerde 2 405 jeke qabyldaý ótkizilgen. Shaǵymdardy qaraý nátıjesinde aza­mattardyń buzylǵan quqyq­tary men bostandyqtaryn qalpy­na keltirýge járdemdesý úshin qabyldanýǵa tıis sharalar týraly 2023 jyly 705 usynys jibe­ri­lip, onyń 585-i qoldaý tapqan.

Elimizde adam quqyqtaryn qamtamasyz etýdiń tıimdiligin art­tyrý salasyndaǵy memleket­tik saıasattyń mańyzdy baǵyt­ta­ry­nyń biri – Ulttyq aldyn alý tetigi. Bul rette azapta­ǵa­ny úshin qylmys­tyq jaýap­ker­­­shilik qatańdatylyp, azap­­taý­larǵa qarsy kúrestiń ult­tyq preventıvti mehanızmi kú­sheı­tildi. Azaptaýlarǵa jáne qaty­­gez is-áreketterge qatysty zańna­ma­lyq anyqtama engizildi. Búginde Ult­tyq aldyn alý tetigi quramyn­da 146 múshe bar. Olar – quqyq qor­ǵaýshylar, dárigerler, muǵa­­lim­der, áleýmettik qyzmet­ker­­­ler jáne úkimettik emes uıym­dar­dyń ókilderi. Olardyń mıs­sııasy Adam quqyqtary jónindegi ýákil­diń, Ýákil ja­nyn­daǵy Úılestirý keńe­siniń jáne ulttyq aldyn alý tetigi qatysý­shylarynyń ózara is-qımylyn bildiretin «Ombýdsmen+» qaǵıda­tyna negizdelgen.

Sondaı-aq jabyq mekemelerde ustalatyn adamdardyń quqyq­tary men bostandyqtaryn saqtaý úshin birqatar is-shara qolǵa alyndy. Byltyr mekemelerge 461 ret monıtorıng júrgizilip, nátı­jesinde memlekettik organ­dardyń 188 qyzmetkeri tártiptik jaýapkershilik arqalaǵan. Al azaptaý jáne basqa da qatygez, ar-namysty qorlaıtyn qarym-qatynas pen jaza túrleri týraly 160 ótinish qaralypty.

Adam quqyqtary jáne zań ús­temdigi tetigindegi mańyzdysy – tur­mystyq zorlyq-zombylyq úshin ákim­shilik jáne qylmystyq jaýap­ker­shilik edáýir kúsheıti­lip, mun­daı jaǵdaılarda tarap­tardyń qaı­ta tatýlasý múmkindigi zań jú­zin­de alynyp tastaldy. Osy oraı­da Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ult­tyq quryltaıda azamattar úı­de de, túzde de ózin qaýipsiz sezinýge tıis ekenine basa nazar aýdardy.

«Turmystyq zorlyq-zomby­lyq, býllıng pen agressııa da – qazir­­gi ýaqyttaǵy qaterli úrdis. Ashyǵyn aıtsaq, qoǵamda qaty­gezdik kúsheıip barady. Bireýge til tıgizip, ar-namysyn taptap, tipti uryp-soǵýǵa daıyn turatyn­dar az emes. Jedel járdem jáne qoǵam­­dyq kólik júrgizýshilerine sha­býyl jasalǵanyn bilesizder. Adam­­ǵa álimjettik kórsetý, qor­laý durys emes. Mundaı teris áreketterge kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. «Aýrýyn jasyrǵan óledi». Son­dyqtan biz osy qoǵam­dyq dertti jasyrmaı, ashyq aıtýymyz kerek. Azamattarymyz úıde de, túz­de de ózin qaýipsiz sezinýge tıis. Bir sózben aıtqanda, qaýipsiz orta­da ómir súrýi kerek. Zań men tár­tip qatań saqtalýǵa tıis, ıaǵnı qoǵam­da Zań ústemdigi bolýy qajet», dedi Prezıdent.

Aıta keterligi, elimizdiń adam quqyqtaryn qorǵaýdaǵy jetis­­tikteri Jenevada joǵary baǵa­­landy. Bul týraly taıaýda Jene­va­daǵy BUU janyndaǵy QR Turaq­ty ókili Erlan Álimbaevtyń BUU Adam quqyqtary jónindegi Jo­ǵar­ǵy komıssary Folker Tıýrk­pen kezdesý barysynda aıtyldy.

Júzdesýde Erlan Álimbaev turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınalızasııalaý dep atalyp ketken áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, sondaı-aq jýrnalıster úshin qosymsha quqyqtyq kepildikter belgileıtin BAQ máseleleri boıynsha elimizde qabyldanǵan zańdarǵa toqtal­dy. Taraptar Adam quqyqtary jónin­degi keńestiń 56-sessııasy barysynda jahandyq quqyq qorǵaý alańynda alǵash ret usynylǵan Qazaq­stannyń turmystyq zor­lyq-zombylyqpen kúres jónin­degi birlesken málimdemesin talqy­lady. Qujat BUU-ǵa múshe 62 memleketten qoldaý tapty.

Joǵarǵy komıssar Folker Tıýrk elimizdiń adam quqyqtary máselelerin ilgeriletý boıynsha kúsh-jigerin, sondaı-aq Adam quqyq­tary jónindegi keńestiń ju­mysyna qosqan úlesin quptady.

«Áıelder men balalardy zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý sala­syn­daǵy progressıvti zańdy tolyq jáne tıimdi júzege asyrý­dyń mańyzy erekshe. Birikken Ulttar Uıymynyń Adam quqyq­tary jónindegi keńesi (BUU AQK) Bas Assambleıanyń 2006 jylǵy 15 naýryzdaǵy 60/251 rezolıýsııasyna sáıkes qurylyp, búkil álemdegi adam quqyqtaryn jalpyǵa birdeı qurmetteýge jáne qorǵaýǵa, adam quqyqtarynyń buzylýyna baılanysty jaǵdaılardy qaraýǵa, sondaı-aq tıisti usynystar da­ıyndaýǵa jaýapty BUU jú­ıesiniń úkimetaralyq organy bolyp tabylady. BUU AQK onyń aldynda jumys istegen BUU Adam quqyqtary jónindegi komıssııasyn almastyrdy. Keńes quramyna 47 múshe memleket kiredi, olar tikeleı jasyryn daýys berý arqyly kópshilik daýyspen úsh jylǵa saılanady», dedi ol.

Sonymen qatar Senat maýsymda adam saýdasy qurbandary­nyń quqyǵyn qorǵaý tıimdiligin arttyratyn «Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» zańdy maquldady. Bul «Adam quqyq­tary salasyndaǵy odan ári sharalary týraly» Jarlyqta kózdel­gen Memleket basshysynyń tap­syr­masyn iske asyrýǵa baǵyt­talǵan. Negizgi maqsat – adam, onyń ishinde kámeletke tolmaǵan­dar saýdasynyń aldyn alý jáne jolyn kesý jónindegi zańna­ma­ny jetildirý. Adam quqyqtary jó­nin­degi ýákil Artýr Lastaev zań­nyń mańyzdylyǵy men prog­res­sıvtiligine toqtaldy.

«Ombýdsmen retinde men Qazaqstannyń adam saýdasynan azat bolýǵa umtylysyn rastaıtyn jáne adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa beıildiligin kórsetetin osy zań­nyń mańyzdylyǵy men pro­gres­sıvtiligin atap ótkim keledi. Osy qylmystyń jıi qurba­ny bolyp qalatyn kámelet­ke tolmaǵandardyń Zańda kózdel­gen quqyqtaryn qorǵaý erekshe mańyzǵa ıe, bul elimizdiń halyq­aralyq mindettemelerine tolyq sáıkes keledi. Bul zań qylmys úshin jaýapkershilikti arttyryp qana qoımaı, jábirlenýshilerdi qorǵaý sharalaryn engizetin, osy qylmyspen kúrestiń mańyzdy aspektisi bolyp esepteledi. BUU-nyń Bala quqyqtary týraly konvensııasy jáne Qazaqstan ratıfıkasııalaǵan adam, ásirese áıelder men balalardyń saýda­sy­nyń aldyn alý jáne jolyn kesý týraly Palermo hattamasy kez kelgen maqsatta jáne kez kelgen nysanda balalardy urlaýdyń, bala saýdasynyń nemese olardyń kontrabandasynyń aldyn alý úshin ulttyq, ekijaqty jáne kópjaqty deńgeılerde qajetti sharalardy qabyldaýǵa mindetteıdi», dedi Artýr Lastaev.

Jalpy, adam saýdasy – qur­ban­dar úshin qaıtymsyz zardaptarǵa, sonyń ishinde psıho­logııalyq jáne fızıkalyq azapqa ákeletin keń taralǵan qylmys­tyń túri. Keı málimetterge arqa súıesek, halyq­aralyq tájirı­bede dúnıe júzinde esirtki jáne kontra­faktilik ónimderden keıingi úshinshi orynda tur.

Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda saıası júıeni jańǵyrtýdan bastap azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, mem­lekettik basqarýdyń tıimdi­ligin arttyrý Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qolǵa alǵan batyl bastamalarynyń bir parasy ǵana. Desek te munyń bári ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýda aıryqsha mańyzdy.