Túıtkildi máseleniń túıini tarqamaǵaly biraz boldy. Statıstıkalyq derekter de kóńil kónshitpeıdi. Alıment tólemegenderdiń 281 myńy – er azamat bolsa, 11 myńnan astamy – áıelder. Tentekti tezge salǵandaı jyl basynan beri sot oryndaýshylar bala aldyndaǵy qaryzyn óteýden jaltarǵan shamamen 7 myń boryshkerge elden shyǵýǵa ýaqytsha tyıym saldy.
«Alıment óndirip alý týraly atqarýshylyq is júrgizý áleýmettik mańyzdy máselege jatady. Osyǵan baılanysty aýmaqtyq ádilet organdary men sot oryndaýshylarynyń jumysy Ádilet mınıstrliginiń baqylaýynda. Ortasha alǵanda alıment óndirisiniń 95%-dan astamy sot oryndaýshylarynyń talaptaryn esh qıyndyqsyz oryndaıtyn jumys berýshilerdiń býhgalterlik qyzmetteri arqyly óndiriledi. Qazirgi ýaqytta problemalyq alımentter 21%-ǵa deıin tómendedi. Iаǵnı 12 883 óndiris bar. Alıment boıynsha mindettemelerdi oryndamaǵany úshin boryshkerler ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Bıyl 1 875 boryshker ákimshilik jaýapkershilik arqalady. Boryshkerdi qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin QK-niń 139-baby boıynsha Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminde 304 is tirkeldi. Onyń ishinde 115 is sotqa jiberildi, 55 boryshker sottaldy», dedi Ádilet mınıstrliginiń resmı ókili Talǵat Ýálı.
Demek boryshkerlerdiń basym bóligi – er azamattar. Olardyń arasynda maskúnemder men jumyssyz júrgenderden bólek, paryzyn oryndaǵysy kelmeı, jalǵan qujat jasatyp, jalaqy mólsherin azaıtyp kórsetetinderi áli bar. Alıment tólemeýdegi taǵy bir másele – burynǵy jary ákesiniń balany kórip, aralasyp turýyna úzildi-kesildi qarsy bolýy. Psıhologter áleýmettik jelide osy sekildi birneshe sebepti alǵa tartady.
«Elimizde ajyrasý derekteriniń kóp ekenin moıyndaýymyz qajet. Alaıda otbasy oırandalǵanymen, eki ortada bala zardap shekpeýi kerek. Árıne, jaǵdaıy jaqsy bolsa, balany asyraýǵa shamasy jetip tursa, analardyń kóbi alıment qýyp, sot esigin tozdyrmaıtyny anyq. Biraq kóp jaǵdaıda er azamattar áıelden ajyrasqany bir bólek, balasynan da ajyrap jatady. Budan ákelerge «ákelik» mindetin oryndaý úıretilmeı qalyp jatqanyn baıqaımyz. Asylynda, ákelik mindet ana men bala máselelerimen qatar aıtylýǵa tıis», dedi psıholog Roza Áshirbaeva.
Bul da oryndy. Endi myna bir aqparatqa zer salsaq: Almaty oblysynda alıment tólemeı júrgender qumar oıynǵa 426 mln teńge jumsaǵan. Bıyl aqpan aıyndaǵy О́ńirdiń qadaǵalaý vedomstvosynyń habarlaýynsha, 150-den astam otandasymyz «óz balalaryna degen nemquraılylyǵynan» alıment tóleý jónindegi óz mindettemelerin elemeı, býkmekerlik keńselerde qumar oıynǵa kirgen.
Aızada esimdi almatylyq turǵyn burynǵy joldasynyń ashy sýsyndy simirip, qumar oıyndy serik etkenine 10 jylǵa jýyqtaǵanyn aıtady. Aqyry turmystyq zorlyq-zombylyqtan, maskúnem kúıeýinen sharshaǵan kelinshek osydan 8 jyl buryn balasyn qamqorlyǵyna alyp, ajyrasyp ketken. Biraq perzenti úshin alıment mindettemegen.
«Turmys qurǵannan keıin 1,5 jyldaı ózgeredi dep sendim. Oǵan sebep te boldy. Jaldamaly jumysta jaqsy aqsha taýyp, ulymnyń bar qajettiligin ótep júrdi. Biraq artylǵan aqshaǵa syra iship, keıin úıge kelip mazamdy alyp, odan qaldy oıyn avtomattaryna aılyǵyn salyp jiberýdi shyǵardy. Balam ol kezde kishkentaı edi, dekrettik demalysta boldym. Ata-enemniń zeınetaqysyna ǵana kún kóretinbiz. Úıdegi sol úlkenderdiń yqpalymen bárine shydadym. Keıin qol kótere bastaǵan soń, ajyrasýǵa bel býdym. Tipti ókpe-renishten balamdy kórsetkim de kelmedi. Alaıda ýaqyt ótken soń, ata-eneme ózim aparyp, júzdestirip turdym. Kúni búginge deıin olardan bir tıyn da aqsha almadym. О́zim jetkizip, qajettiligin tolyq ótep kelemin», dedi Aızada.
Árıne, qoǵamda bir ózi áke de, sheshe de rólin arqalaǵan Aızada sekildi ójet áıel kóp-aq. Biraq baýyr eti balasyn joqshylyq pen tarshylyq kórýge májbúrleýge barǵan bezbúırekter taırańdaı bere me? Osy saýaldy arqaý etip, bir jaǵynan tólenbeıtin alıment aýyrtpalyǵynyń jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn aıtyp, depýtattar Parlamentte memlekettik alıment qoryn qurý ıdeıasyn kóterdi. Shyndyǵynda, bul bastama 2017 jyldan beri talqylanyp keledi. Onyń negizgi maqsaty – úsh aıdan astam ákesinen materıaldyq kómek almaǵan balalarǵa alıment tóleý. Halyq qalaýlylary balasy úshin materıaldyq jaýapkershilikti jalǵyz ózi kóterýge májbúr bolǵan analarǵa janashyrlyq tanytýǵa shaqyrady.
О́z kezeginde Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova jýyrda Memlekettik alıment qoryn (MAQ) qurýdy qarastyryp jatqandaryn habarlady. Onyń aıtýynsha, qazirgi kezde Ádilet mınıstrliginde qurylǵan top mundaı qordan neshe adam qansha kólemde qarjy alýǵa muqtaj bolatynyn qarap, esep-qısabyn júrgizip jatyr.
«Áıelderdiń qanshasy ákelerdiń jaltarýy kesirinen alıment almaıtyny, taǵy qanshasy alımentti tolyq kólemde almaıtyny, sondaı-aq ákelerdiń jumyssyz qalýy ne shetelge jumys izdep ketýi saldarynan qanshasyna alıment tóleý toqtatylǵany eseptelip jatyr. Mundaı ózekti aqparat Memlekettik alıment qoryn qurý úshin qajet. Ol qor qansha adamǵa, qansha mólsherde kómek kórsetýge tıis? Búginde kerekti qarajat somasyn anyqtap alý mańyzdy», dedi Tamara Dúısenova.
Kúrmeýi qıyn kúrdeli máseleniń taǵy bir sheshimi retinde jasandy ıntellekt kómegine júginbek. Endi tabysyn jasyryp, alımentten jaltarǵandardy jasandy ıntellekt anyqtaıdy. Joba sot oryndaýshylarynyń quzyrynda joq aqparatty alýǵa jol ashady.
«Boryshker bolyp tanylǵannan keıin boryshker alımenttik óndiris paıda bolǵan kezde tap-tamasha jumys istep júrgen jerinen shartty túrde aıtqanda jalaqysy 500 myń bolsa, ol sot oryndaýshysynan qaýly alǵannan keıin onyń jalaqysy 80 myń bolyp qalady. Ony ańdý, ýaqytymen anyqtaý qıyndaý bolady. Alıment keısi arqyly biz osyndaı jaǵdaılardy ýaqtyly bilip, der kezinde buǵan shara qoldanýǵa múmkindik beretin jańaǵy jasandy ıntellekttiń kómegimen shara qoldanyp jatyrmyz», deıdi Májbúrlep oryndatý departamentiniń sot oryndaýshylaryn baqylaý basqarmasynyń basshysy Gaýhar Dosjanova.
Bul – ýaqyt enshisindegi dúnıe. Ázirge Ádilet mınıstrligi dástúrli ádispen boryshkerlerdi jumysqa ornalastyrýdy júıeli túrde júrgizip keledi. Qazirgi ýaqytta ilkimdi is ıgiligimen 13 022 boryshker eńbekke aralasqan. Sondaı-aq alıment boıynsha bereshekti odan ári óndirip alý úshin «Otbasynyń sıfrlyq kartasy» derekterin paıdalaný jumystary jalǵasyp jatyr. Otbasynyń sıfrlyq kartasy «Smart Data Ukimet» analıtıkalyq júıesimen ıntegrasııalanǵan. Júıe arqyly memlekettik organdardyń derekqorlary qoljetimdi. Ári qosymsha tabys deńgeıi, jyljymaly jáne jyljymaıtyn múliktiń bolýy, otbasy quramy, kredıtterdiń bar bolýy, t.b. sııaqty túrli aqparatpen qamtylǵan.
«Osyǵan baılanysty Ádilet mınıstrliginiń jáne Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparattyq júıesimen ıntegrasııalaý máselesi pysyqtalýda. Reıdtik is-sharalar da turaqty ótkizilip turady. Mysal retinde osy jyldyń 24 maýsymynda Pavlodar qalasynda reıdtik is-shara ótkizý kezinde «Kıber sherıf» mobıldik kesheni JSO-men birlesip, memleket pen jeke tulǵanyń paıdasyna shamamen 52 mln teńgeden astam somada bereshegi bar boryshkerge tıesili «Mıtsýbısı Aýtlender» markaly avtomashınany ustady jáne qamaýǵa aldy», dedi Talǵat Ýálı.
