Kelisimshartsyz jumystyń kemshin tusy

Birshama kemshin tustaryna qaramastan, eńbek sharty óz fýnksııasyn, mindetin oryndaıtyn, eńbek tártibi erejelerine baǵynyp, kelisilgen turaqty aılyq jalaqy alatyn ortasha qyzmetkerge belgili bir ke­pil­dik beredi. Jumys berýshi tıisti qorlar men uıymdarǵa salyqtyq, áleýmettik jáne me­dısınalyq aýdarymdar ja­saýǵa tıis. Qoldanystaǵy eń­bek zańnamasymen qyzmetker­ge túrli jeńildik, ótemaqy qarastyrylsa, kelisimshartsyz onyń moınynda tek mindet­temeler qalady.

Keıbir jumys berýshilerdiń jumys ereksheligin syltaýratyp, eńbek shartyn jasasýdan bas tartatyny, sol sekildi merzimsiz shart jasaýdy kóp­sinip, bir jyl nemese odan da az ýaqytpen shekteletini esh abyroı ápermesi anyq. О́ki­nishke qaraı, jumysshy óz qu­qyq­taryna júrdim-bardym qaraıtyn, al jumys berýshi ózine jaýapkershilik artýǵa asyq­paıtyn jaıttar az emes.

Ony elimizde 1,2 mln adam­nyń beı­resmı nemese tu­raqsyz jaǵdaıda ju­mys istep jatqanynan ańǵarýǵa bolady. Olardyń barlyǵy ke­lisim­shartsyz jumys isteı­di jáne jalpy eńbek zań­nama­symen nashar qorǵalǵan. Negi­zinen tabysy az, ónimdiligi tómen beıresmı sektorda nan taýyp júrgenderdiń 40%-y zaýyt­tar men fabrıkalarǵa, 37%-y sheberhanalarǵa jáne 36%-y jeke qosalqy sharýa­shylyqtarǵa shoǵyr­lanǵan.

Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

Sondaı-aq olardyń azdaǵan úlesi qurylys alańdarynda, ashyq bazar­larda, jekemenshik avtokólik qural­darynda baıqalady. Osy sanat­­taǵylardyń basym bóligi aýyl, orman jáne balyq sharýashy­ly­ǵy, saýda, avto­jóndeý salasynda tirlik etip júr.

Eńbek kodeksinde kózdelgen eńbek sharty boıynsha nemese onsyz eńbek qaty­nastary shynynda kúrdeli. My­saly, uıym usyna alatyn aza­mat­tyq-quqyqtyq ke­lisim­shart eńbek zańna­ma­synda kózdelgen barlyq kepil­dik­ti qamtamasyz ete almaıdy. Kóp jaǵ­daı­da bul shart boıynsha jumys qural­da­ryn (kompıýter, prınter, arnaıy baǵdarlamalar) satyp alý shy­ǵynyn tapsyrýshynyń oryndaýshyǵa júkteıtini de qyzyq. Sondaı-aq jalaqy tek jumys normasyn pysyqtaý faktisi boıynsha tólenetin eńbek shartynan aıyrmashylyǵy, aza­mattyq-quqyqtyq qatynasta ár joly oryndalǵan jumys aktisi rásimdeledi. Qatynastyń qaı túri qolaıly ekeni naqty jaǵdaıǵa baılanysty. Máselen, jumysty kez kelgen ýaqytta oryndaý múmkindigi sııaqty artyqshylyqqa ıe azamattyq-quqyqtyq shartpen bir mekemege kúzetshi bolyp ornalasý qısynǵa kelmeıtini aıqyn.

Eńbek sharty aı saıynǵy kiris kepili retinde, ásirese asyraýynda eńbekke jaramsyz otba­sy músheleri bar azamattarǵa – múgedektigi bar, densaýlyǵy shekteýli adamdarǵa, qarttarǵa, júkti áıelderge, quqyqtar men kepildikterdi saqtaý, ón­di­ristik jaraqattanýdyń jáne den­saý­­lyqqa zııan keltirýdiń aldyn alý maqsatynda alǵash ret ju­mys­qa orna­la­­satyndarǵa, oqý oryndarynyń túlek­terine qajet. Qoǵamnyń osyndaı túıt­kil­deri kelisimshart jasasýǵa nıet te, qulyq ta tanytpaıtyn tulǵalardy tol­ǵandyryp jatpasy belgili. О́mirlik tájirıbeni sarapqa salsaq, bul sa­nat­qa krımınaldyq polısııa men pro­­­kýratýranyń nazaryna suranyp turǵan ashyq qylmystyq kásip ıelerin jat­qyzýǵa bolady. Sol sekildi qaraý­syz qalǵan shahtalar men kenish­ter­de, taý ózen­deriniń arnasynda altyn óndirýge memlekettik monopolııany buzatyn altyn qazǵyshtar beleń aldy. Ien dalada arheologııalyq eskertkishterdi qıratyp, ejelgi zergerlik bu­ıym­dardy izdeý jáne olardy keıin­nen elden áketý ne satý úshin zańsyz qazba jumystaryn júrgizetin kóleńkeli kásip jandandy. Sondaı-aq keńestik kezeńnen qalǵan ólsheý quraldarynyń radıo­bólshekterinen baǵaly metal­dardyń zańsyz affınajyn qylmyssyzdandyrý bir­ne­she on­jyldyq boıy memleket emes, uıym­dasqan toptardyń turǵyndardan qura­­mynda qymbat metaldar bar radıo­­kom­po­nent­ter­di satyp alýyna ákeldi.

Edáýir tabys taýyp, salyqtan jaltaratyndar tizimin zańsyz jeke júk tasýmen, jyljymaıtyn múlikti tirkeýmen, salý jáne jóndeý qyzmetterin kórsetýmen, tirkeýsiz, úı jaǵdaıynda kosmetı­ka­lyq jáne medısınalyq qyz­­metpen, sáýegeılikpen, óz betinshe qoǵamdyq sý aıdyn­da­ry­nyń akvatorııa­sy men jaǵalaýyn basyp alýmen jáne azamattar úshin zańsyz aqyly balyq aýlaýdy, demalysty uıymdastyrýmen aınalysatyn adamdar «tolyqtyrady». Olardyń is-áreketiniń sebebi kóbine jasyryn jumyssyzdyq ekenin de moıyndaý qajet. Sol sekildi blogerler men basqa da jańa mamandardyń qyzmeti eńbek zańnamasymen tolyq rettelmegen. Eldegi kóp kásipker men olardyń balalary kem degende 2-3 jyl boıy Instagram, YouTube hostıngterinde avtorlyq beıne-rolıkterdi ornalastyrǵany úshin sheteldik kózderden qomaq­ty qarajat alatyn kúmándi dástúr qalyptasty. Keıbir máli­met­ter boıynsha  Biliktilik anyq­ta­ma­ly­ǵyna birneshe ondaǵan jańa mamandyqty engizý josparlanyp otyr. Demek osy ýaqytqa deıin shetelden taýar satyp alyp, ózimizde qaıta ótkizý arqyly paıda kóretin ınternettegi satýshylardyń qyz­meti de bir júıege kelip qalar.

Zańdy syılasa da eńbek sharty sheńberinen tys jumys isteýge májbúr tulǵalar – shyǵar­mashylyq qyz­metpen aınalysatyn azamattar (jazý­shylar, aqyndar, sýretshiler, músinshiler). Ulttyń ar-ujdany sanalatyn shyǵarmashyl toptardyń qyz­metin retteýge qaı kezeńde de tal­pynys jasalǵan. Biraq sýret­shi shy­ǵar­mashylyǵynyń erek­shelikterin eskeretin jumys berýshi uıymnyń eńbek rejimi men ishki tártip erejelerin oılap tabý múmkin bolmady. Mysa­ly, sýret­shiniń eńbegi erkin oıǵa, ushqyr qııalǵa negizdelip, shabyttyń sharyqtaýymen, nus­qalardy, eskızderdi talaı márte izdeýmen, kóptegen synaq, qatelikterdi eńserýmen sıpat­talady. Sol sekildi aqyn-jazý­shylar kóbine kesh bata, el aıaǵy saıabyrsyǵanda qalam ustap, kún­diz demalýǵa daǵdylanǵan. Osylaısha, shyǵarmashylyq ıeleriniń turmysy eńbek sharty aıasynan shyǵyp, tabıǵı túrde suryptalatynyn ómirdiń ózi dáleldep otyr.

Qazirgi ýaqytta elimizde kompıý­­ter baǵdarlamashylary, sıfr­lyq baǵdar­lamalyq basqarý (SBB) stanoktaryn retteýshiler tapshy. At tóbelindeı top kóbine eńbek sharttaryn qajet etpeıdi jáne joǵary jalaqymen tolyq qamtamasyz etilgen. Zaman úderisi áýesqoı daryndy elektronshynyń eńbegin de keń tanymal etti. Kez kelgen daıyn elektrondy qu­ryl­ǵy­ny jasaý úshin radıokomponentter ornatylyp, dánekerlenetin joǵary sapaly mórlik taqsha (PCB – printed circuit board) qajet. Eń qıyny – mys baılanystyrýshy ótkizgishter iziniń syzbasyn jasap, gerber sym faıldary men tesik burǵylaý faılyn alý. Mundaı jumysty birneshe tanymal shartty-aqysyz kompıýterlik baǵdarlamalarda mórlik taqsha symdarynyń mamandary nemese qurylǵy avtorlary óz betinshe oryndaıdy. PCB jasaýǵa arnalǵan faıldar paketi negizinde Qytaı, Taıvan, taǵy basqa elderdiń ondaǵan kásiporny aqyly qyz­metterin usynady. Mundaı tólemderdi zaýyt-óndirýshi kez kelgen adamǵa qolaıly baǵamen belgileıdi. Tanymal PCB avto­ryna zaýyt jappaı tapsyrys berý­shilerdiń tólemderiniń bel­gi­lengen paıyzyn tóleıdi. Áýes­qoı elektronıkanyń bul qyz­meti múldem jańa jáne eńbek zańnamasymen ret­telmeıdi.

Sonymen, biz eńbek qaty­nas­ta­ryn jáne onymen baılanysty jumyskerler men tulǵalardyń ártúrli sanatyn retteýdegi aǵym­daǵy jaǵdaı men jańa úrdisterge toqtaldyq. Budan jasa­latyn tu­jyrym – eńbek sharty qa­ty­nastardyń mánine, eńbek zańna­ma­syn­daǵy olqylyqtarǵa jáne keıbir adam­dardyń qalaýyna baılanysty ár­daıym qoldanyla bermeıdi. Al ke­lisim­shart jasaý­dan qashatyn kópshilik quqyq buzýshylyqpen betpe-bet keletini beseneden belgili.