Pestısıd: Qajettilik pen qaýipsizdik arasy

Halyqtyń únemi ósip kele jatqan suranysyn qana­ǵat­tandyrý úshin aýyl sharýa­shy­lyǵynda ósimdikterdi qor­ǵaýdyń hımııalyq qural­da­ryn qoldaný eń ońtaıly jol bol­ǵany aıqyn. Azyq-túlik tap­­shylyǵyna ushyramaýdyń qa­mymen adam uzaq ýaqyt boıy onyń zalalynan góri paıdasyn birinshi orynǵa qoıyp keldi. Biraq adam aǵzasyna tikeleı nemese janama jolmen – ónimdi tutyný, aýa, sý jáne topyraq arqyly engen ýly hımıkattar túrli aýrýlar týdyrýy múmkin. Olardyń shamadan tys kóp bolýy jasýshalyq deńgeıde meta­bolıkalyq úderisterdiń bu­zylýyna, qaterli isik, qant dıabeti, glaýkoma, sal aýrý­larynyń paıda bolýyna ákele­di. Alaıda densaýlyqqa, qor­shaǵan ortaǵa keri áser etetin faktor men jahandyq joq­shylyq qaýpin salmaqtaı kele, adam únemi ekeýiniń ara­syn­daǵy teńgerimdi izdeýge máj­búr. Mysaly, jyl saıyn fermerlerimiz jemis-jıdek daqyldarynyń bakterııalyq zaqymdanýynan eleýli shyǵynǵa ushyraıdy. Túrkistan oblysynda 50 myń gektar aýmaqtaǵy jemis daqyldary bakterııalyq kúıikten aıtarlyqtaı zardap shekkeni belgili. Sondaı-aq ósimdikterge qyzanaq kúıesinen, qońyr-mármár qandalasynan keler qaýip kóp. О́nimdiliktiń kúrt tómendeýi azyq-túlik tapshylyǵyna ákeledi. Osy kúrdeli másele aınala men adam densaýlyǵyna keri áseri az balamalardy ázirleýge mo­ıyn burǵyzyp, qorshaǵan orta­daǵy, daqyldar men tamaq ónim­derindegi pestısıdterdiń qal­dyqtaryn baqylaýdyń ózek­tiligin tanytyp otyr.

Agroazyq-túlik saıasatyna «jasyl» kún tártibin engi­zýdi kózdeıtin FAO bastamasy otandyq fermerlerdiń za­ma­naýı oqý-daǵdylardy meń­gerip, jańa deńgeıge kóshýine kómektesedi. Uıym je­tek­shi­ligimen elimizde turaqty or­ga­nıkalyq lastaǵysh­tar (TOL) men aýyr metaldar deń­­­geıin tómendetýge yq­pal ete­tin ekonomıkalyq qolje­tim­di, ekologııalyq taza jáne qol­danýǵa ońaı bıo jáne fıtoremedısııa tehnologııa­sy synaqtan ótkizilip jatyr. FAO qaýipti preparattardy qol­danýdy 60%-ǵa deıin tó­men­­detýge jáne keıbir kezeń­der­de tyńaıtqyshtardan bas tar­týǵa múmkindik bere­tin ádis­terdi qoldanýdy usyna­dy. Halyq densaýlyǵyn, bıo­a­lýa­ndylyqty jáne topy­raq­­tyń sapasyn saqtaý úshin álemde qaýipti jáne karan­tın­dik zııankesterdiń taralýyn baqylaıtyn jáne pes­tı­sıdterdi paıdalanýdy azaıtatyn keshendi qural – biriktirilgen qorǵaý tásili (Integrated Pest Management, IPM) keń qoldanys tapqan. IPM tıimdiligin kórsetý úshin FAO byltyr elimizdiń alma baqtarynda, qyzanaq alqaptarynda jáne qyryq­qabat fermalarynda synaqtar júr­gizdi. Olar pestısıdterdi qol­danýdy aıtarlyqtaı tómen­de­tip, dástúrli ádistermen salys­­tyrǵanda joǵary nátıje bergen. Dástúrli ádis bir maýsymda 20-ǵa deıin óńdeýdi qajet etse, IPM bul kórsetkishti 6-ǵa deıin qysqartyp, 80%-dan asa ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizdi. Bul rette toksı­kologııalyq saraptama topyraq pen jemisterde hımııalyq zat­tardyń izi joqtyǵyn, jınalǵan ónimniń tazalyǵyn kórsetti. Shildede Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń qol­daýymen Túrkistan, Almaty, Pavlodar jáne Aqmola oblys­tarynda trenıngter ótkizildi. Sessııalarǵa jergilikti fermerler men baǵbandar ǵana emes, sonymen birge atqarýshy organdar men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, sondaı-aq ÚEU ókilderi qatysty.

«Pestısıd táýekelderin azaıtý úshin úsh ret jýý ádisi men búrký júıelerin durys paıdalaný qajet. Qazir kóptegen el ósimdikterdi qorǵaýdyń eko­logııalyq taza tehnologııalaryna belsendi túrde kóshken kezde Qazaqstanda bul baǵyt tek joǵary ýytty ýly hımıkattarmen óńdeýge negizdelgen deý – qate. Agrarlyq salada pestısıdterdi baqylaýsyz qoldanýdyń artýy ǵalymdardy qatty alańdatady. Topyraqtyń saýlyǵy men ekologııalyq te­pe-teńdigin qamtamasyz etý jáne qaýipsiz aýyl sharýa­shylyǵy tájirıbesin damytýda tyńaıtqyshtar men óńdeý kestelerin paıdalaný­dy ońtaılandyrý zor ról atqarady. Sondaı-aq qaýip­tiliktiń 3 nemese 4-sanatyna jatatyn pestısıdterdiń ba­lamalaryn zerdeleý jáne bıofýngısıdter men bıoın­sektısıdterdi paıdalaný múmkindigin qarastyrý óte mańyzdy», dedi J.Jıembaev atyndaǵy Qazaq ósimdikterdi qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Janna Isına.

Taǵy bir problema pestısıdterden qalǵan bos ydystarmen baılanysty. О́kinishke qaraı, kóp óńirlerimizde mundaı qaldyqtardy jınaý jáne qaıta óńdeý júıesi áli qurylmaǵan. О́rtelgen ne kómilgen qaldyq topyraq pen sý nysandaryna sińip, qorshaǵan ortany lastaıdy. Fermerler konteınerlerdi kúndelikti ómirde, ásirese, azyq-túlik maqsatynda paıdalanǵan kezde jaǵdaı odan da qaýipti bola túsedi. FAO pestısıdter konteınerlerin basqarý júıesi jónindegi ulttyq keńesshisi Ásel Shahanovanyń aıtýynsha, tájirıbe bos kanıstrler jýý tehnologııasy saqtalmaı, kóbine pestısıdterdiń qal­dyqtarymen birge kádege jara­týǵa jiberiletinin kórsetip otyr. Zertteýlerge sáıkes úsh ret jýý qaýipti zattardyń mól­sherin edáýir azaıtady.

Mamandardyń aıtýynsha, ıntegrasııalanǵan kúres synaqtary pestısıdterdi zııan­kesterdi joıýdyń bıolo­gııalyq ádisterimen úıle­simde áldeqaı­da az qoldanýǵa bolatynyn aı­ǵaq­taı otyryp, tolymdy nátı­je ber­di. Endi sharýalar bul tásil­diń ekologııalyq jáne ekono­mıkalyq artyqshylyǵyn is júzinde baǵalaı alady.