Ǵulamanyń 125 jyldyq mereıtoıy Pavlodar qalasyndaǵy eskertkishine gúl shoqtaryn qoıý rásimimen bastaldy. Ataqty ǵalymǵa qurmet kórsetýge elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, ardagerler men jastar jınaldy.
Al Baıanaýyldyń Moıyldy shatqalynda ótken negizgi saltanatta Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn Májilis spıkeri Erlan Qoshanov oqyp berdi.
«Qanysh Sátbaev – qazirgi zamanǵy qazaq ǵylymynyń atasy. Ol Ulttyq ǵylym akademııasynyń negizin qalady, bilikti ǵalymdardyń tutas býynyn tárbıelep shyǵardy, jańa zertteý júıesin qalyptastyrdy. Sondyqtan Ǵylym qyzmetkerleri kúni onyń týǵan kúnine oraılastyrylǵan. Halqymyzdyń birtýar perzenti kóptegen ken ornyn ashyp, óndiristiń damýyna ólsheýsiz úles qosty. Elimiz áli kúnge deıin onyń eńbekteriniń ıgiligin kórip otyr. Sátbaev murasy ultymyzdyń teńdessiz qazynasy sanalady. Onyń eńbegin jan-jaqty dáripteý – ortaq paryz. Bolashaqta Sátbaev salǵan sara jol jalǵasyp, qazaq ǵylymy qarqyndy damı beredi dep senemin», delingen Memleket basshysynyń quttyqtaýynda.
Sonymen qatar Erlan Qoshanov bıyl qasıetti Ertis-Baıan óńiri merekege toly ekenin atap ótti.
– Qanysh Sátbaevtan bólek, qazaqtyń kórnekti jazýshysy, Alash qaıratkeri Júsipbek Aımaýytulynyń týǵanyna 135 jyl tolyp otyr. Sondaı-aq qazaq arheologııasynyń atasy, kórnekti qaıratker Əlkeı Marǵulannyń týǵanyna 120 jyl. Qazaq kınosynyń sańlaǵy Sháken Aımanovtyń 110 jyldyǵy. Al búgingi Sátbaev toıy – eldiktiń toıy, birliktiń toıy. Ilim men ǵylymnyń merekesi, – dedi Májilis tóraǵasy.
Ǵalymnyń mereıtoıyna oraılastyrylǵan is-sharalardyń eń mańyzdysy oblys ortalyǵynda ótken «Akademık Q.I.Sátbaev fenomeni: keshe men búgin» respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy deýge bolady. Sebebi asta-tók toıdan góri, ulynyń mol qazynasyn ulyqtaı túsetin mundaı aýqymdy is-sharany Kereký tóri kópten beri qajetsingen.
Qatysýshylar ǵalymnyń murasyn, sondaı-aq qazirgi otandyq ǵylymnyń jetistikteri men damý keleshegin talqylady. Konferensııaǵa Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Darhan Ahmed-Zakı, hımııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Sátbaevtyń nemeresi Álıma Jarmaǵambetova, Parlament Senatynyń depýtaty, «Q.I.Sátbaev halyqaralyq qory» QQ qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Altynbek Nuhuly, t.b. tanymal tulǵalar men ǵalymdar qatysty.
– Uly tulǵanyń esimi qazaq halqynyń tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qaldy. Áıgili jerlesimizdiń asyl murasy elimizdiń ǵylymı damýyna jarqyn jol ashty. Sondyqtan Qanysh Imantaıulynyń eńbegin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Jerlesimizdi ulyqtaý maqsatynda Ertis-Baıan óńiri boıynsha 51 nysanǵa Qanekeńniń esimi berilip, 9 eskertkish qoıyldy, – dep atap ótti Pavlodar oblysynyń ákimi Asaıyn Baıhanov.
Ǵalymdar taý tulǵanyń týǵan halqy úshin jasap ketken eńbegine toqtalyp, búgingi zaman turǵysynan baǵa berdi. Senat depýtaty Altynbek Nuhuly atap ótkendeı, Qanysh – bul júzjyldyqtyń ǵalymy emes, myńjyldyqtyń adamy.
«Ýaqyt ótken saıyn, Qanyshty zerttegen saıyn onyń tereń tuńǵıyq teńiz ekenine kózimiz jetip otyr. Ol kisiniń jasap ketken eńbekteriniń ózi myńǵa jýyq, 800-den asa maqalasy jaryq kórgen. Onyń árbir eńbegin jeke zertteıtin bolsańyz, ol myńjyldyqtarǵa ulasatyny sózsiz. Sebebi árbir zerttegen saıyn jańa qyry ashyla beredi. Sondyqtan da Qanyshtyń qubylysy aıryqsha, óz zamanynyń erekshe adamy. Al búgingi urpaq úshin salyp ketken joly – úlken úlgi-ónege. Sonaý Tomskide oqyp júrgen shaǵynan-aq ulttyq dúnıelerge, rýhanııatqa qumartqan. Olaı bolmasa 1927 jyly Máskeýde Edige týraly kitapty basyp shyǵarar ma edi! Bul kitap sol ýaqytta 3 myń tırajben taraǵan. Qanaǵań – qazaqtar arasynan shyqqan tuńǵysh kásibı ınjener, alǵashqy ǵylym doktory, al Orta Azııa elderi arasynda shyqqan alǵashqy akademık. Saryarqa, Ulytaý, Jezqazǵan óńirlerin zerttep, jer qoınaýyndaǵy ushan-teńiz ken baılyǵyn anyqtaǵan soń , jez ben mys qorlaryn ıgerý úshin óndiris oryndaryn turǵyzý qajettigin tujyrymdady. Soǵystan keıingi jyldary Ortalyq Qazaqstanda alyp qurylystar boı kóterýge tıis edi. Qaraǵandy metall qorytý kombınaty, Úlken Jezqazǵan jez kombınaty, Pavlodardaǵy alıýmınıı men Aqsýdaǵy ferroqorytpa zaýyttary jáne Ekibastuzdaǵy kómir basseıni negizinde iri-iri elektr stansalar salynýy qajet-tin. Bul iri jobalardy júzege asyrý qulazyǵan sary daladaǵy sý tapshylyǵy máselesine kelip tireldi. Bul aýqymdy máseleni túbegeıli sheshý maqsatynda Qanysh aǵamyz jyldar boıy kóp jumys atqardy. О́ndiriske sý jetkizý jolynda ol kóp qıyndyqqa kezikti. Aqyr sońy akademık Shapyq Shókınmen tize qosa júrip, Ertistiń sýyn buryp, Ertis-Qaraǵandy kanalyn saldy. Muny ǵasyr qurylysy deýge bolady. Sebebi búginde sol kanal arqyly Ertistiń sýy Ekibastuz, Qaraǵandy, Temirtaýǵa deıin baryp, tipti Astanaǵa jetip tur. Al qazaq dalasyndaǵy óndiristiń bolashaǵyn boljaı bilgen Qanaǵańdy teńdessiz ǵalym desek jarasady», dep tolǵandy ǵalym.
Ult muraty jolynda úzdik uıymdastyrýshylyq, tótenshe qaıratkerlik, joıqyn alapat qaharmandyq eńbegimen, syı-qurmetimen, izgilik-iltıpatymen búkil qaýymdy moıyndatqan tarlanboz Q.Sátbaev ózi qurǵan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti boldy. Osy oraıda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, ádebıettanýshy, L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń professory Serik Negımov áıgili ǵulama Ulyqbektiń: «Kimde-kim barlyq ǵylymǵa jetik bolsa, medreseni sol basqarady» degen sózin jınalǵandardyń esine saldy.
«Ǵaryshta Sátbaev planetasy bar. Qazaqtan shyqqan uly tulǵany álemdik ǵylymı ortanyń moıyndaýy – ábden zańdylyq. Jalpy, Qanysh Imantaıulynyń boıynda kentanýshylyq qasıeti jastaıynan qalyptasqan. Jerdiń topyraq túsine, ósimdigine, jaratylysyna qarap-aq jer qyrtysynda shógip jatqan mıneraldy kenderdi birden dóp basyp aıtqanyn kóptegen ǵalymnyń esteliginen oqydyq. Jas ǵalym 1923 jyly M.Ýsovtyń aqylymen Rýsakov basqarǵan Betpaqdaladaǵy geologııalyq ekspedısııa jumysyna qatysyp, óńirdiń beımálim syrlaryna qanyǵady. Ortalyq Qazaqstannyń geologııalyq qurylymyndaǵy metamorfıkalyq jynystarynyń jaıyn meńgerdi», deıdi Serik Nyǵmetollauly.
Al fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ulyqpan Sydyqov Sátbaev fenomenine ınjenerlik oı-júıe jáne ulttyq rýh negiz bolǵan degen pikir bildirse, ádebıettanýshy Tursyn Jurtbaı táýelsiz Qazaqstandaǵy ulttyq ǵylymnyń damý máselelerine oı júgirtti. «Qanaǵańnyń týǵan jerinde ótip jatqan 125 jyldyq mereıtoı otandyq ǵylymnyń qaıta jańǵyrýynyń basy bolsyn, qazaq ǵylymyna burynǵy baǵy qaıta oralsyn», degen tilegin jetkizdi.
Sátbaev geolog qana emes, ınjener, tarıhshy, ádebıetshi, qazaq mýzyka ónerin jańǵyrtýshy bola bildi. Qazaq dalasynyń uly perzentiniń urpaǵy da ǵylymnan kenje qalmaǵan. Nemere-jıenderi geologııa, hımııa salasynda tanymal ǵalymdarǵa aınaldy. Osy rette nemeresi Álıma Jarmaǵambetova da estelikterimen bólisti. «Qanysh Imantaıuly 64 jyldaı ǵana ómir súrdi. Ol árqashan jumysta júretin. Bizge, nemerelerine árkez ýaqyt bóldi dep aıta almaımyn. Ata men nemere degen sııaqty kezdesýler az bolatyn. Keıde keshqurym jınalyp otyratyn edik. Sondaıda basymyzdan sıpap, qolymyzǵa kitap ustatyp qoıady da, ózi jumysyn jalǵastyra beredi. Bos otyratyn kezin kórmeıtin edik. Tipti sol kezden qalǵan sapaly fotosýretter de joq. Atamyz óte qarapaıym adam edi», dep eske aldy nemeresi.
Atap óterligi, is-sharada Kereký óńirinde izdenisterimen elden erekshelengen 7 jas ǵalymǵa Qanysh Sátbaev atyndaǵy grant tabys etildi. Mundaı qurmetke Álkeı Marǵulan atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtettiń ǵalymdary Aıtolqyn Dúzelbaeva, Qymbatsha Muhamedıeva, Dınara Shákenova, S.Toraıǵyrov ýnıversıtetinen Mádı Rahymov, Ivan Radelıýk, Rımma Ýálıeva, Q.Sátbaev atyndaǵy Ekibastuz ınjenerlik-tehnıkalyq ınstıtýtynyń rektory Dalıda Sıvaraksha ıe boldy.
Eńbegi elenip, tuǵyrdan kóringenderdiń biri – S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń postdoktoranty, PhD Mádı Rahymov. Mádı Ilıaluly – keıingi jyldary Ertis-Baıan óńirindegi kıeli jerlerge tarıhı turǵydan baǵa berýge eńbek sińirip júrgen jas ǵalymdardyń biri. Ol kıeli oryndardy damytý jáne nasıhattaýmen aınalysady. Otarlyq, keńestik jáne táýelsiz Qazaqstandaǵy estelik oryndar tarıhyn zertteýmen shuǵyldanyp, jaqyn ýaqytta monografııalyq eńbek shyǵarmaq nıette.
Merekelik is-sharalar kelesi kúni Qanysh Sátbaevtyń týǵan jeri Baıanaýyl aýdanynda jalǵasty. Taý tulǵanyń týǵan jeri – Baıanaýylda etnoaýyl qurylyp, sán-saltanaty jarasqan kıiz úıler sap túzedi. Munda respýblıkalyq aqyndar aıtysy, ulttyq jáne at sporty túrleri boıynsha jarystar, qolónershiler men sýretshiler kórmeleri, konsert jáne taǵy basqa is-sharalar ótti.
Baıanaýyl tórindegi toıda tulǵalardyń esimderi ardaqtaldy. Aýdan ortalyǵynda Halyqaralyq Sátbaev qory shyǵarǵan «Estelikter kitaby», qalamger Tursyn Jurtbaı men S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń professory Amantaı Qudabaevtyń Álkeı Marǵulan týraly kitaptarynyń, jazýshy Saılaý Baıbosyn qurastyrǵan Júsipbek Aımaýytuly týraly jınaqtyń, sondaı-aq A.Qudabaevtyń Sháken aǵa jaıynda «Suńǵyla» estelikter jınaǵynyń tusaýy kesildi.
Álkeı Haqanulynyń ómiri men ǵalym retinde qalyptasý belesterin zerdeleıtin «Darhan daryn» estelikter kitaby 400 betten turady. Munda kezinde akademıkpen úzeńgiles bolǵan áıgili tulǵalar men áriptesteriniń estelikteri, maqala-eńbekteri keńinen qamtylǵan.
– Bul kitapty Á.Marǵulannyń ómirine áser etken orta jaıynan bastadym. Taǵdyr qazaq arheologııasynyń atasyna bala shaǵynda Máshhúr Júsipti, Sátbaı áýletiniń narqasqalaryn, Sultanmahmutty, t.b. óz zamanynyń belgili qaıratkerlerin kórýge jazǵan. Olardyń batasyn alyp, tálimin tergen. Odan soń Lenıngradta oqyǵan shaǵyndaǵy zamandastary, áriptesteri ǵalym jóninde jaqsy pikir aıtqan maqalalar óte kóp. О́z zamanynyń kórnekti ókilderi Oldenbýrg, Marr, Samoılovskıı, Strýve jáne ózgeleriniń estelikteri bar. Ári ǵalymnyń Shoqan týraly jazýyna ne túrtki bolǵany týraly jazbalary da kezdesedi. Odan beride Raqmanqul Berdibaevtyń, Hamza Abdýllınniń (Maǵjan Jumabaevtyń jıeni), Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Ǵabıden Mustafın, akademık Shókın, Beısembaev, Samat О́tenııazov maqalalary toptasqan. Jalpy, 1964 jyldan bergi ǵalym jaıynda jaryq kórgen maqalalar men estelikterdiń barlyǵyn jınap júrgenmin. Sátin salyp, búgin mine úlken bir kitapqa júk bolyp otyr. Bul jerde Orta Azııa dalasynan shyqqan qazaqtyń qarapaıym balasy qalaısha dala danasyna aınaldy degen suraqqa jaýap izdeý edi. Sol maqsatym oryndaldy, izdegen suraqtaryma jaýap aldym, – deıdi kitap avtory Amantaı Qudabaev.
Ǵalym bıyl qarasha aıynda Álkeı Haqanulynyń eńbegine arnalǵan úlken ensıklopedııa jaryq kóretinin de jetkizdi. Aıtýynsha, ol eki nemese úsh tomdyq bolyp shyǵýy múmkin. Maqala sany 2 myńǵa jýyq, 200-den asa fotosýret qamtylady. Akademıktiń eńbegine arnalyp erterekte shyqqan 14 tomdyqtan kóptegen materıal uǵym retinde beriledi.
Atap óterligi, Baıanaýylda ótken respýblıkalyq aqyndar aıtysyna Aspanbek Shuǵataev, Raýan Qaıdar, Nurqanat Qaırat syndy jergilikti aıtyskerlerden bólek, qaraǵandylyq Tilegen Ádilov, Aıtbaı Jumaǵulov, tarazdyq Aıtbek Tursynbaı, elordalyq Erkebulan Qaınazarov, shymkenttik Nurlan Esenqulov, shyǵysqazaqstandyq Nárııa Aqbabaqyzy, atyraýlyq Batyrjan Kádirbaı, mańǵystaýlyq Abaı Jolmaǵanbet qatysty. Bas júlde men tigilgen avtokólikti Aspanbek Shuǵataev jeńip alsa, birinshi oryn Abaı Jolmaǵanbetke, ekinshi oryndy Tilegen Ádilov, úshinshi oryndy Nurlan Esenqulov pen Raýan Qaıdarov qanjyǵalady. Sondaı-aq Máshhúr Júsip júldesine Erkebulan Qaınazarov ıe boldy.
Osylaısha, zamanynda Abylaıdy aq kıizge salyp, han kótergen Sabyndykól jaǵasynda, talaı ulylardyń kindik qany tamǵan Baıan jerinde talaı urpaq aıta júrer toı ótti. Álem ǵylymǵa arqa súıegen dáýirde Sátbaev salǵan sara joldy jalǵastyrar laıyqty urpaq túleı bersin degimiz keledi.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Moıyldy shatqaly
