Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
– Bekjan Ábdýálıuly, áýeli til bilimindegi jer-sý ataýlaryn zertteıtin toponımıkanyń uǵymdyq sıpatyna toqtalsańyz.
– Jer-sý ataýlary desek, syrttaı qaraǵanda onyń aıasyna eldi mekender men aımaqtardaǵy geografııalyq nysandar ǵana qamtylatyn sııaqty kórinedi. Al toponımıkanyń zertteý nysanynyń aıasyna osyǵan qosa eldimekenishilik ataýlar da kiredi. Sondyqtan «jer-sý ataýlary» degen sóz ben «toponımııa» termıni uǵymdarynyń arasynda azdaǵan erekshelikter bar. Toponımııanyń aıasyna kiretin ataýlar qoryn jınaqtap júıeleýdiń ózi ushan-teńiz jumys. Qazaq toponımıkasynyń mamandary bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt osy máselemen aınalysyp keledi. О́ıtkeni toponımııa ýaqytpen birge únemi damyp jetilip otyrady. Bir jaǵynan jańa zaman suranysyna saı jańǵyryp jatsa, ekinshi jaǵynan kónerip, qoldanystan túsip qalatyndary da kóp. Mysaly, táýelsizdik alǵan jyldar ishindegi toponımııalyq ózgeristerdi alsaq ta kóp jaıtty ańǵaramyz. Bul ásirese eldimekenishilik ataýlardyń qazirgi zamanǵa saı damýynan erekshe kórinis berdi.
– Búgingi kúni toponımıster qandaı maqsatta jumys atqaryp jatyr?
– Jer-sý ataýlary ótken tarıhymyz, qazirgi áleýmettik-qoǵamdyq jaǵdaıymyz týraly kóp aqparat bere alady. Qazaq toponımııasy men toponımıkasy bizge deıin de bolǵan, bolashaqta da bola beredi. Biraq bolashaǵy onyń biz ómir súrip otyrǵan ýaqyt ótkelinen qalaı ótetindigine, ıaǵnı bizge baılanysty. Onomastıka búginde óz damýynyń jańa bir kezeńin basynan keshirip jatyr. Qyzmeti men mazmunynda qazirgi kezde mádenı, saıası, ákimshilik basqarý, halyqaralyq qatynastar, ekonomıka sekildi baǵyttardaǵy óziniń erekshe mańyzdy róli eskerilip, resmı basqarýǵa alynǵan. Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń jumysy toponımderdiń búginin aıqyndap, bolashaq damý baǵyttaryna boljam jasap otyrady. Osy jumystardyń durys baǵyt alyp, ári zaman talaptaryna sáıkesip otyrýy úshin kóp bolyp atsalysýymyz kerek.
– Osy tusty tarqatyp túsindirińizshi?
– Eń áýeli qala ishindegi nysandar ataýyn bir júıege keltirýimiz kerek. Qazir olar ekijaqty júzege asyrylady. Memlekettik nysandardy ataý resmı jolmen, taldaýlar men quptaýlardyń túrli satylarynan ótip baryp beriledi. Jergilikti turǵyndardyń usynysynan bastap, respýblıkalyq onomastıkalyq komıssııanyń qaraýyna deıingi aralyqta jan-jaqty qaralady. Bul baǵyttaǵy jumystar qazir jolǵa qoıylǵan.
Biraq jekemenshik nysandarǵa kelgen kezde másele kúrdelenedi. Oǵan bizde resmı baqylaý joq, sondyqtan qalaishilik nysandarǵa ataý berýdiń baqylaýǵa baǵynatyn da, baǵynbaıtyn da tustary bar. Biz osyǵan Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdentterimen jylda oqý tájirıbesinde taldaý jasap otyramyz. Mysaly, 2024 jylǵy oqý tájirıbesiniń kezinde Astana qalasynyń onomastıkalyq kelbetin aıqyndaý maqsatynda biraz jumys atqardyq. Atap aıtqanda, Astana qalasyndaǵy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter aıasyna toptasqan kásiporyndardyń tildik erekshelikterine taldaý jasadyq. Qala boıynsha maýsym aıyna deıin tirkelgen 8531 nysan bar eken, solardyń ataýlaryna qaraı lıngvostatıstıkalyq kelbeti mynandaı bolyp shyqty. Tildik quramy boıynsha alǵanda qazaqshasy – 1 389, oryssha – 3 966, aǵylshynshasy 1 876 ekenin anyqtadyq. Taldaýlar barysynda budan ózge arab, parsy, t.b. tilderde 402 ataý qoıylǵany belgili boldy. Sol sekildi aǵylshynsha-qazaqsha, oryssha-qazaqsha, aǵylshynsha-oryssha aralas 898 ataý kezdesti.
Saraptaý barysynda qazirgi Astana JShS ıeleriniń latyn álipbıimen jazýǵa degen qyzyǵýshylyǵyna da nazar aýdaryldy. Olardyń ishinde latyn álipbıimen qazaqsha jazylǵan ataýlardyń sany – 132 eken. «Til týraly» zańǵa sáıkes eki tilde jazylǵan nemese qazaqsha nusqasy bar ataýlardyń sany – 1 037. Osylaısha, memlekettik tildegi ataýlardan góri orys, aǵylshyn tilderiniń úles salmaǵy 82 paıyzǵa basym ekeni anyqtaldy. Endi oılanaıyqshy. Qalanyń tildik kelbetine ulttyq sıpat berýdiń asa qajettiligin kóbimiz bilemiz, qoldaımyz. Alaıda qoǵamdyq sana ózgeristeri men naryq talaptarynyń kórsetkishteri joǵaryda aıtqandaı, qýantarlyq jaǵdaıda emes.
Bul – tek Astana qalasy boıynsha alynǵan derek. Birdeı memlekettik saıasat, naryqtyq ekonomıkalyq sharttarmen ómir súrip jatqandyqtan, basqa aımaqtardaǵy jaǵdaı budan jaqsy dep aıta almaımyn. Buǵan arnaıy baqylaý bolýy kerek.
– Bul túıtkildi sheshýdiń tetikteri qandaı?
– Mınıstrlikter, ákimdikter janyndaǵy ishki saıasat, mádenıet, til mamandarymen, óndiriste júrgen eńbek adamdarymen aqyldasa otyryp, bul baǵyttaǵy ózge de kóptegen suraqtyń ońtaıly sheshimin usynýǵa tıis. Buǵan sonymen qatar fılologter, sonyń ishinde onomast mamandar, oraıyn taýyp naqty qajetti jerine paıdalansa, JOO fılologııa fakýltetteriniń stýdentteri de ushan-teńiz kómek kórsete alady.
– Baıyrǵy jer-sý attary neni bildiretin edi?
– Qazaq halqynyń uly dalany ıgerý ádisi bólek qoı. Kóshpelilik dástúri maldyń órisi jeter aýmaqtaǵy árbir nysandy belgi retinde paıdalanýǵa mindetteıdi. Sondyqtan keńistikti ıgerýdiń bir joly – jer-sýǵa ataý berýdiń qajettiligi týyndady. Osy qajettiliktiń negizinde halqymyzdyń tanymynda ýaqyt pen keńistikti ıgerý múmkindigi qalyptasty. Jer-sý ataýlary – adresat, halqymyz barar jerine osy ataýlar arqyly baǵyt túzedi, ár núkteni adaspaı tapty. Alańdatatyny, bizdiń zamanymyzda osy ataýlardy joǵaltyp alý qaýpi tur. Otyzynshy jyldardaǵy ujymdastyrý, jappaı otyryqshylyqqa kóshý kezinde úlken aımaqtardyń ár túkpirindegi ataýlar eshkim aıaq baspaǵan soń umytylyp qaldy. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde de jappaı qalaǵa kóshý barysynda kóptegen aýyl jabyldy, tozdy, mal sharýashylyǵy quldyrady. Aýyldyń aınalasynda saqtalǵan kóptegen ataý taǵy da jat bola bastady.
– Endi ne isteýimiz kerek?
– Onomast mamandar arasynda kópten beri aıtylyp kele jatqan daladaǵy ataýlardy kartaǵa túsirý jáne sol arqyly olardy saqtap qalý týraly pikir qoldaý taýyp, bıyl Arhıv qujattama jáne kitap isi komıteti arnaıy joba jarııalady. Joba tájirıbelik ári teorııalyq máselelerdi qatar qamtydy. Jobany júzege asyryp jatqan mekeme – «Onomastar odaǵy» qoǵamdyq birlestigi. «Tarıhı-dıahrondyq ádisti qoldaný arqyly onomastıkalyq ataýlardy júıelendirý qyzmeti» jobasy aıasynda osy máseleniń sheshimin taýyp, biraz jumys qolǵa alynyp jatyr. Maqsaty – kóne ataýlardy jańǵyrtý, arhıv materıaldary men halyq aýzynda saqtalǵan ataýlardy túrli sala mamandarymen, sonyń ishinde kartograf, mobılograftarmen birlese otyryp qaıta tiriltý. Bıyl Almaty, Jetisý, Abaı, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar óńirlerin aralap, birshama jospar oryndaldy. Kópshiligimizdiń kózimizge túse bermeıtin topografııalyq kartalardan alynyp, daıyndalǵan memlekettik katalogtegi jer-sý ataýlaryna zertteýler júrgizildi. Shamamen 50-jyldardan bastap arnaıy qolǵa alynǵan kartaǵa túsirý jumystarynyń nátıjesi qaıta qaraǵanda kórinip jatyr. Mysaly, jotanyń atymen taýdy ataý, eshkimnen suramaı qalaǵan ataýyn qoıa salý, orys tilinen kalka aýdarý, orys tiliniń zańdaryna beıimdeı jazý arqyly ulttyq sıpatyn ózgertken kóp kemshilik anyqtaldy.
Aıtalyq, Abaı oblysyndaǵy bir ǵana jaǵdaı – Barkov Klıých (Búkirtas), Vshıvka (Shılisaı), Golopýzovka (Qaraǵansaı), Elsy (Besqaraǵaı) sekildi Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty memlekettik kartotekada saqtalǵan ataýlardy jergilikti turǵynnyń barlyǵy birdeı bile bermeıdi. Osy aımaqtyń kónekóz aqsaqaldarymen sóıleskenimizde, olar birshamasynyń qazaqsha nusqalaryn eske túsirdi. Bul – osy óńirdegi ózen, tóbeshik, saı, t.b. geografııalyq nysandardyń ataýlary.
Qala, aýyl, kóshe jáne taǵy da basqa nysandardyń ataýyn túgendeý qazirgi kezde óz júıesin taýyp, jolǵa qoıyldy. Endigi másele – daladaǵy ataýlardy retke keltirý, karta betterinde uly keńistiktiń tilin qalyptastyrý. Qazaq árbir geografııalyq nysanǵa ataý bergen, sondyqtan uly dalany tanýdyń ádistemesi osy jerden bastalýy kerek.
– Bul ataýlardy jınap, kartaǵa túsirip qoıýmen is bite me?
– Kartaǵa da kúnde qarap otyrmaımyz. Sondyqtan osy baǵyttaǵy jumys aıasyn keńeıtip, ári qaraı jalǵasyn tabýǵa tıis. Bolashaǵy bar dep anyqtalǵan aýyldar men aýdandardyń aınalasyndaǵy ataýlar jınaqtalyp, umytylǵandaryn geografııalyq nysannyń sıpatyna qaraı qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Osy jańǵyrtylǵan ataýlar oqý baǵdarlamasyna engizilip, mektep oqýshylarynyń geografııa, dúnıetaný (ólketaný) sabaqtarynyń kem degende eki saǵaty bólinse deımiz. Sabaq kezinde oqýshylar syrtqa shyǵyp, aýylynyń aınalasyndaǵy ataýlarmen, onyń shyǵý ýájderi, etımologııasymen tanysady. Keıin eseıip, aýylynan, tipti elden alys ketip jatsa, ony osy elmen, jermen baılanystyratyn týǵan jerdiń aty bar tasy men topyraǵy bolady. Oqýshynyń bala jasynan tek aýylynyń emes, aınalasynyń ataýlary da sanasyna sińip, ómir boıyna saqtalady.
– Qazaq halqy buryn mekendegen aımaqtardaǵy jer-sý ataýlaryn jańasha zertteý máselesin kóterip júr ekensiz.
– Iá, shekaralyq aımaqtardaǵy, ıaǵnı Qazaqstan shekaralarynyń syrtynda da dástúrli úlgidegi qazaq ataýlary kóp kezdesedi. Bul óz kezeginde toponımderdi arealdyq ádis boıynsha zertteý qajettiligin týdyratyny belgili. Qazaq tarıhy túrli faktini negizge alýǵa múddeli, solardyń qatarynda jer-sý ataýlary da turady. Halyqtyń basynan keshirgen tarıhy men mekendegen aımaqtarynda saqtalǵan jer-sý ataýlary túrli derek beredi.
Kóshpeli qazaq halqy mekendegen aımaqtar qazirgi resmı bekitilgen memlekettik shekaranyń aýqymynan áldeqaıda keń. Júrgen jeriniń barlyǵynda ár nysanǵa ataý berip, keńistikti meńgergen, osylaısha myńdaǵan toponımdi dúnıege keltirgen. Murasynyń qomaqty bir bóligi shekaralyq aımaqtarda jatyr, sonyń ishinde syzyqtyń arǵy betinde qalǵany da az emes. Ol ataýlardyń bolashaqta saqtalý-saqtalmaýy belgisiz. Sebebi olardyń kópshiligi qazir resmı qoldanysta joq, tek el aýzynda aıtylady. Sondyqtan arǵy zamandaǵy túrki, bergi ýaqytta ornyqqan qazaq tilindegi ataýlar da tarıhymyzdyń ajyramas bóligi retinde qaralýǵa tıis. Shekara syzyǵynyń syrtynda qalǵan ol ataýlardy tarıhı qujat retinde tirkep, bolashaqqa amanattaý – qazaq toponımıkasynyń aldynda turǵan bir mindet.
– Al bul mindet qalaı júzege asyrylady?
– Jer-sý ataýlarynyń taralý aımaqtaryn anyqtaý jalǵyz lıngvıster men tarıhshylardyń qolynan kelmeıdi. Bul iske geograftar, sonyń ishinde kartograf mamandardyń da úlken kómegi kerek. Transshekaralyq aımaqtardaǵy geografııalyq jaǵdaılar, nysandardyń túrleri, tabıǵı nysandardyń erekshelikteri jáne olardyń ataýlarynyń shyǵý ýájderin anyqtaý keshendi izdenisterdi qajet etedi. Osy máselelerdiń negizinde biz «transshekaralyq toponımııa» termınin usyndyq. Ol ilgeridegideı keshendi máselelerdi kún tártibine qoıý jáne onyń sheshimderin izdeý barysynda týǵan bolatyn. Bastysy, uǵym dúnıege keldi. Biraz zertteý júrgizilip, alǵysharty jasaldy, endi ol til, tarıh, geografııa ǵylymdarynyń toǵysynda keshendi zertteýlerge aınalýǵa tıis.
Qazaq onomastıkasy – eldigimizdiń aıǵaǵy. Onyń aýqymy elimizdiń resmı shekarasymen aıqyndalmaıdy. Qarap otyrsaq, onyń taralý aımaǵy óte úlken keńistikti quraıdy. Sonymen qatar joǵaryda aıtqan máseleler de ońtaıly sheshimderdi kútedi. Ol teorııalyq, qoldanbalyq jáne tájirıbelik máselelerdi qamtıdy. Sondyqtan bul tek osy sala ǵalymdarynyń emes, barsha bilim, ǵylym, bılik júıesiniń mamandaryna da qatysty.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»
