– Kóp adam páterin jalǵa berý maqsatynda mindetti túrde jeke kásipkerlik ashyp, tirkeý kerek dep oılaıdy. Biraq shyn máninde olaı emes. Qazaqstan zańnamasy azamattarǵa páterin jalǵa berip, tabys tabýǵa múmkindik beredi jáne oǵan mindetti túrde jeke kásipker retinde tirkelý talap etilmeıdi. Alaıda bul jerde bir mańyzdy shart bar. Eger jalǵa berýden túsetin tabys belgili bir mólsherden aspasa, adam ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamat retinde jumys isteı alady.
Mysaly, jalǵa berýden túsetin tabys 1,3 mln teńgeden aspaýy kerek. Eger tabys osy somadan joǵary bolmasa, azamat ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵa retinde tirkelip, páterin zańdy túrde jalǵa bere alady. Mundaı jaǵdaıda adamnyń basqa jumysy bar ma, joq pa – ol mańyzdy emes. Iаǵnı siz jeke kásipker bolmasańyz da, belgili bir kompanııada jumys isteseńiz de, tipti memlekettik qyzmette júrseńiz de, páterińizdi jalǵa berip, tabys tabýǵa quqyǵyńyz bar.
Zań páter sanyna da naqty shekteý qoımaıdy. Eń bastysy – jalǵa berýden túsetin tabys belgilengen shekten aspaýǵa tıis ári tabys resmı túrde rásimdelýi kerek. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar jalǵa alý tólemin qabyldaǵan kezde E-Salyq Business qosymshasy arqyly fıskaldy chek beredi. Sol chek berilgen sátten bastap adamnyń tabysy tirkeledi. Bul jerde taǵy bir jeńildik bar. Eger azamat ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵa retinde jumys istese, oǵan qosymsha deklarasııa tapsyrýdyń qajeti joq. Sebebi fıskaldy chek soǵylǵan kezde tabys avtomatty túrde esepke alynady.
Al tólenetin salyq mólsherine kelsek, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar tabysynyń 4%-yn tóleıdi. Mysaly, jalǵa alý aqshasy qańtar aıynda qabyldansa, sol tabystan eseptelgen 4% salyqty aqpannyń 25-ine deıin tóleý kerek. Bul 4% tólemniń ózi birneshe baǵytqa bólinedi. Onyń bir bóligi mindetti zeınetaqy jarnasyna, bir bóligi jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnasyna, sondaı-aq áleýmettik aýdarymdarǵa, mindetti medısınalyq saqtandyrýǵa jiberiledi. Al eger páter ıesi zeınetker bolsa, onda ol áleýmettik tólemderden bosatylady. Bul jaǵdaıda tek tabys mólsheri belgilengen shekten aspaǵany ǵana mańyzdy.
Aıta ketetin taǵy bir mańyzdy másele, páterdi jasyryn túrde jalǵa berý – zań buzý. Eger adam úıin tirkemeı, tabysyn kórsetpeı jalǵa berse, oǵan 43 myń teńgeden 65 myń teńgege deıin aıyppul salynýy múmkin. Sondyqtan turǵyn úıdi jalǵa berý kezinde barlyq rásimdi zań aıasynda júrgizgen durys.
Jalǵa berý kezinde taǵy bir mańyzdy jaıt – eki taraptyń arasynda kelisimshart jasalǵany durys. Bul qujat páter ıesi men jalǵa alýshynyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kómektesedi. Degenmen mundaı kelisimshartty mindetti túrde notarıýs arqyly rásimdeý talap etilmeıdi. Sonymen qatar páter ıesi jalǵa alýshyny óz úıine tirkeýi kerek. Bul – zań talaptarynyń biri. Osy arqyly jalǵa alýshynyń naqty sol mekenjaıda turatyny resmı túrde belgilenedi.
Qazir elimizde turǵyn úıdi jalǵa berý – keń taraǵan tabys kózderiniń biri. Resmı derek bo-ıynsha, elde páter jaldaýdyń ortasha baǵasy 1 sharshy metr úshin 3 417 teńgeni quraıdy. Qalalarda aıyrmashylyq aıtarlyqtaı. Mysaly, eń qymbat jalǵa berý naryǵy Almatyda tirkelgen. Bul qalada bir bólmeli páterdiń ortasha baǵasy shamamen 220 myń teńge. Astanada mundaı páterdi shamamen 200 myń teńgege jaldaýǵa bolady. Al eń tómen baǵalardyń biri – Taraz qalasynda, onda bir bólmeli páterdi shamamen 85 myń teńgege tabýǵa bolady.
Daıyndaǵan –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
