Oısylqara

«Egemende»  31 qańtar, 2015 jyl  osy taqyrypp­en jarııalanǵan maqalaǵa kóptegen  avtorlar ún qosty. Túıe malynyń paıdasy, sútiniń emdik qasıeti týraly ǵalymdarymyz, áriptesterimiz, qarapaıym azamattar óz pikirlerin bildirgen eken. Búginde ǵasyrlyq dertke aınalǵan obyr aýrýyna shıpa túıe sútiniń aqýyzynan tabylǵanyn oqymystylarymyz  aıtýdaı aıtyp jatyr. Sonyń bir tobyn jurtshylyqqa  usynyp otyrmyz. Bul máselege memleketten qoldaý bolar  dep bilemiz. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betterinde keıingi kezderi adam aǵzasyna óte qajetti emdik qasıetterimen ejelden belgili qazaq dalasynda qandastarymyz paıdalanyp kele jatqan qymyz ben shubat týraly jarııalanyp júrgen maqalalar eriksiz osy taqyrypqa qaıta oralýǵa oı saldy. Gazet betinde jarııalanǵan «Sýsamyrdyń emi – shubat nemese ǵalym Musatilla Toqanov dıabetten qutqarýdyń ǵylymı negizin jasady» atty Baqtııar Taıjannyń maqalasynda kórsetilgen málimetter árıne álemdik deńgeıde bet alyp bara jatqan qant dıabeti aýrýyn emdeýdiń bir joly ǵana ekendigi sózsiz. Musatilla Toqanovpen kóp jyldar boıy qoıan-qoltyq ǵylym salasynda birge qyzmet atqardyq. Onyń kandıdattyq dıssertasııasyna ǵylymı jetekshilik jasadym. Musatilla Tohanuly – ǵylymǵa berilgen naǵyz ǵalym azamat. Jalpy, biz qymyz ben shubat jóninde áńgime qozǵaǵanda onyń bir-birinen artyqshylyǵy men kemshiligin izdeýimiz kerek. О́ıtkeni, atam qazaq qasıetti osy eki maldan alynatyn sút ónimderiniń adam úshin, adam aǵzasy úshin qajettiligin erte zamannan bilgen, ári olardy tıimdi paıdalanǵan. «Erte zamannan beri oısylqara tuqymyn tórt túlik maldyń qasıetti tóresi», dep kıe tutqan qazaq halqy, túıe malynda, odan alynatyn ónim túrlerin de tıimdi paıdalana bilgen. Túıe – minseń, kóshseń kólik. Saýsań sút, ony óńdeseń emdik qasıeti bar shubat, balqaımaq, qyryqsań – teńdesi joq túbit jún men shýda alasyń, soısań – aýzyń tolyp et jeısiń. Túıe maly – ǵasyrlar boıy taza aýada, dalada shyńdalǵan, tipti qora-jaıdy da kóp qajet etpeıtin, jyldyń tórt mezgilinde jaıylyp-aq júrip, ózine qajetti qorekti taýyp jeıtin janýar. Onyń basqa mal túrlerinen aıyrmashylyǵy, tabıǵı jaıylymda tez arada qońdylyǵyn kóterip, órkeshterine 100 kılogrammnan asa maı jınap – ony qatty qysta da, qurǵaqshylyq jyldarynda da, tipti sý tapshylyǵynda da tıimdi paıdalanýynda jatyr. Túıe eki jylda bir ret botalaıdy. Saýyn merzimi – 15-18 aıǵa sozylady. Túıe malynyń súti men sút ónimderi jan-jaqty zerttelgenimenen, et ónimdiligi, jún, teri quramy áli tolyq zerdelenbegen. Túıe súti men shubatynyń emdik qasıetteri atam zamannan belgili. Shubatty atam qazaq ókpe, asqazan aýrýlarymen qatar, túrli sozylmaly dertterge, jalpy aǵza álsiregende, ári ýlanǵanda emdik qasıeti joǵary mal ónimi retinde paıdalanǵan. Túıe súti men shubatynyń emdik qasıetterine keıingi kezderi Qytaı elinde qatty mán berýde. Tipti, Qytaıdyń Altaı óńirinde túıe sútinen untaq jasaıtyn, túıe sútin uzaq merzimde saqtaıtyn arnaıy zaýyt ashyp, onymen eldiń túıe ósirmeıtin aımaqtaryn, onyń ishinde Shanhaı qalasyn qamtamasyz etip otyr. Shyndyqqa kelsek, túıe sútiniń, shubattyń emdik qasıetterin bile tura, áli oǵan tııanaqty mán bermeı kelemiz. Shyǵys ǵulamasy Ábý Álı ıbn Sınanyń kóz jumar sátinde shákirtteri aınalasyn qaýmalap: «Uly ustaz! Siz ketseńiz qalyń halqymyzdyń syrqatyn kim emdeıdi» – dep qınalsa kerek. Sonda ǵulama: «Qınalmańdar, anaý júrgen túıe bar emes pe» – degen kórinedi. «Ony qaıtemiz dese: Sonyń sútin ishe berińder» – depti danyshpan (M.Omar, Túıe hám shubat kitaby, 2010 jyl, 43 bet). Al, osy túıe malynyń sút bólýi erekshe: onda iri qara malyndaǵydaı sút jınalatyn jelin qaltasy bolmaıdy. Túıe saýylmaı turǵanda, jelin qaltasy bos, emshekteriniń kólemi kishkene bolady. Bul qubylysty bilmegender «Ingende sút joq eken-aý» – dep qalýyda múmkin. Alaıda, túıeni saýý kezinde onyń jelin qaltasy sútke tolyp, emshekteri eki ese ósedi. Bul qubylysty ǵalymdar «Túıe jelininde sút jınalýyna jelin qaltasy emes, sút joldarynyń qyzmeti joǵary ról atqarady» dep dáleldegen. Joǵaryda kórsetilgen túıe ónimderiniń qanshama emdik qasıetterin, ony shóldi-shóleıtti aımaqta tıimdi ósirýge bolatynyn bile tura halqymyzdyń dástúrli mal sharýashylyǵynyń biri – túıe malyna kóp jyldar boıy kóńil bólinbeı keledi. Tórt túlik maldyń tóresi túıege de bet buratyn kez keldi. El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary túıe sany birshama (126 myń bas) kemigenimen qazir halqymyzdyń shubatqa degen suranysynyń ulǵaıýyna baılanysty onyń sany 160 myń basqa jetti. Respýblıkanyń túıe sharýashylyǵy negizinen Ońtústik-Batys aımaǵynda damyǵan, ári túıe sanynyń 94,5 paıyzy osy aımaqta. Qazaqstanda kóp taraǵan túıe tuqymy, ol qos órkeshti qazaq túıesi. Onyń úlesi jalpy túıe sanynyń 85-87 paıyzyn quraıdy. Keń-baıtaq qazaq jeriniń aýa raıynyń, jaıylymynyń ózgeshe ­bolýyna baılanysty qazaq túıesiniń geni de ártúrli. Qazaq baktrıandary túıelerdiń aborı­gendi tuqymyna jatady, eki órkeshti túıeler tuqymdarynyń ishinde teńdesi joq. Qazaq túıeleri – bul shaǵyn, dene quryly­my tepe-teń, aıaqtary qysqa, keń kókirekti keledi. Bul tuqymnyń ishinde dene bitimimen jáne ónimdilik sapalarymen erekshelenetin oral-bókeılik, qyzylordalyq jáne ońtústik qazaqstandyq túr­leri bar. Qazaqstanda qazaq baktrıandarynyń, túrkimen jáne qazaq dromedarlarynyń taza tuqymdary, 17 túraralyq gıbrıdteri ósiriledi. Degenmen, osy kúnge deıin ártúrli genotıpti túıelerdiń genetıkalyq áleýetiniń aqparattyq banki qurylmaǵan. Túıelerdiń aqparattyq banki oblystardaǵy asyl tuqymdy zaýyttar men fermalar arasyndaǵy janýarlar qozǵalysyn qadaǵalaýǵa múmkindik berer edi. Zertteýlerdiń bul baǵyty Qazaqstanda da jáne de shekaralas memleketterde de jańalyq bolyp tabylady. Túıe sharýashylyǵynyń baǵdarlamalyq damýynyń jeke salalyq konsepsııasyn qabyldaý qajet. О́ıtkeni, bul sala Qazaqstannyń keń kólemdi shól jáne shóleıtti aımaqtaryn ıgerýge múmkindik beredi jáne aımaqtyń bir qatar aýdandarynda sút óndirýdiń jalǵyz kózi bolyp tabylady. Túıe sharýashylyǵyn damytýdy qamtamasyz etý úshin, birinshiden memlekettik yntalandyrý júıesi men Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­li­gi­niń asyl tuqymdy sharýa­shy­lyq­taryn qarjylaı qoldaýy arqyly asyl tuqymdy qazaqtyń taza qandy qos órkeshti túıesi, túrikmen arýanalary, olardyń joǵary generasııaly býdandarynyń elıta jáne I klasty toptarynyń sanyn kóbeıtý; otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń patenttelgen jańa­lyqtaryn endirý arqyly túıeniń otandyq gendik qorynyń ónimdiligin arttyrý; Qazaqstandaǵy túıe sharýashylyǵynyń otandyq gendik qorynyń ónimdik jáne tuqymdyq sapasyn jaqsartý; túıe sharýashylyǵy ónimderin (sút, et, jún jáne olardy óńdeýden alynatyn ónimderi) óndirý, óńdeý, saqtaý jáne satýdyń ınnovasııalyq tehnologııalaryn tıimdi paıdalaný jáne Dúnıejúzilik saýda uıymy marketıngtik derekterin qoldaný arqyly ozyq tehnologııalaryn jasaý, jetildirý jáne endirý. Ekinshiden, túıe sharýashylyǵynyń sporttyq túrlerin, sol arqyly týrıstik klasterlerdi damytý; ISO 9001-2000 halyqaralyq sapa jáne menedjment standartyna sáıkes túıe sútin óndirý, olardy óńdeýdiń klasterin jasaý; túıe júnin óndirý, óńdeýdiń júnnen bastalyp daıyn ónimimen aıaqtalatyn (mata, kıim) sıkldi klasterin túzý; túıe sharýshylyǵynan óndiriletin ónimderdiń standarttary men sertıfıkattaryn jasaý, ónimderdi óndirý tehnologııasynyń halyqaralyq sapa standarttaryna ótý. Osy mindetterdi oryndaı alsaq, túıe sharýashylyǵyn qalpyna keltiremiz, onyń emdik súti túrli dertterden aıyǵýǵa járdemdesedi. Ábdirahman Ombaev, Qazaq mal sharýashylyǵy jáne mal azyǵy óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. ALMATY.