Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Salalyq ǵylymnyń alǵa órleýin súıemeldeıtin ozyq tehnologııaǵa, materıaldyq-tehnıkalyq bazaǵa muqtajdyq, kadrlyq, qurylymdyq problemalar eldegi árbir ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna etene tanys. Osy turǵyda «Aýyl» partııasynyń depýtattary Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna baryp, dańqty mekemeniń tynys-tirshiligin nazarǵa aldy. Ujymmen kezdesip, ǵalym-seleksıonerlerdiń usynys-tilekterine qulaq túrdi.
El aýzynda «KIZ» degen ataýǵa ıe bolyp, bıyl toqsan jyldyq tarıhyn túıindep otyrǵan otandyq agroǵylymnyń kóshbasshysy tek respýblıkada ǵana emes, odan tys jerlerde de keńinen tanymal bolǵan ósimdik sharýashylyǵyn, agronomııa ǵylymyn qalyptastyrý men damytýda salmaqty ról atqardy.
Toqsan jyl eginshilik, ósimdik, tuqym sharýashylyǵy, seleksııa, agrohımııa jáne agrotopyraqtaný salasyndaǵy ǵylymı mektepterdiń izdenisterine, tereń zertteýge, qalyptasý men damý maqsatyndaǵy talpynysqa toly kezeń boldy. «Adam aqylymen baı, jer daqylymen baı» dep halyq danalyǵy aıtqandaı, ǵıbratty ǵumyryn ǵylym jolyna arnaǵandar jasampaz jetistikterimen jerimizdi kórkeıtýge, el baılyǵyn eseleýge eren úles qosty. Akademık-ǵalymdar M.Erlepesov, Á.Ábýǵalıev, R.Orazalıev, A.Kúrishbaev, T.Meıirman, A.Ábýǵalıeva, S.Kenenbaev, M.Esimbekova jáne taǵy basqa kóptegen marqasqa mamannyń tabandy eńbeginiń arqasynda eginshilik pen ósimdik sharýashylyǵyn turaqty damytýǵa berik negiz qalandy.
Instıtýttaǵy kópqyrly seleksııalyq jumys bıotehnologııalyq ádisterdi, fızıologııalyq-bıohımııalyq synamalardy jáne ónim sapasyn tehnologııalyq baǵalaýdy paıdalanýmen joǵary sapaly, ónimdi, strestik faktorlarǵa, jańa ortalarǵa, aýrýlar men zııankesterge tózimdi astyq, dándi-burshaqty, tehnıkalyq, jemshóp, maıly, jarma daqyldarynyń sorttary men býdandaryn shyǵarý boıynsha júrgiziledi. Seleksıonerlerdiń qajyrly eńbeginiń arqasynda qazirgi kúni óndiriste aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 206 sorttary men býdandaryn paıdalanýǵa ruqsat etilgen. Sonymen qatar taıaý shetelder óndirisinde otandyq 48 sort qoldanylady. QazEО́ǴZI seleksııasynyń aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń sorttary men býdandary respýblıkamyz ben TMD elderinde shamamen 3 mıllıon gektardy alyp jatyr. Jetekshi seleksııalyq ortalyqtyń barlyq resýrsy men múmkindigi 3.0 seleksııasyna kóshýge jumyldyrylǵan. О́simdikterdiń tolyq genomdarynyń maǵynasyn ashý tehnologııalarynyń údemeli damýy, mıkrochıpterdegi genomdy taldaýdyń genetıkalyq tehnologııalaryn ázirleý, molekýlalyq markerlermen qanyqqan genetıkalyq kartalardy jobalaý seleksııanyń qaıta jaraqtandyrylýyna, ıaǵnı 3.0 seleksııasyna kóshýge ákeldi. Seleksıonerlerdiń, bıohımıkterdiń jáne bıotehnologtardyń birlesken kúsh-jigerimen qurǵaqshylyqqa tózimdi «Severnoe sııanıe», sińimdiligi joǵary «Mılka», respýblıkamyzdyń barlyq aımaǵynda ósirýge bolatyn biregeı fotokezeńdi, beıtarap soıa sorttary jasaldy. Alǵash ret ınstıtýt bazasynda 29 aýyl sharýashylyǵy daqylynyń 21 myńnan astam úlgisiniń gendik qory quryldy. Instıtýt bazasynda býdandastyrý ortalyǵy jumys isteıdi. Osy rette ósimdikterdiń genetıkalyq resýrstaryn keń kólemde paıdalaný negizinde ekonomıkalyq mańyzy bar aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn irikteýdiń tıimdiligin, dáldigin arttyryp, jedeldetý úshin jetekshi seleksııalyq ortalyqtardyń bazasynda sıfrlyq fenotıpteý, genomdyq jáne jedeldetilgen seleksııa sııaqty zamanaýı platformalar qurý qajet.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Serik Kenenbaevtyń aıtýynsha, búginde agrarlyq ǵylym qarqyndy damyp keledi, kóptegen jańa ıdeıa ǵylymı dáleldenip, óndiriste óz ornyn taýyp jatyr. Degenmen salada qordalanǵan másele kóp. «Álemdik tájirıbege júginsek, shet elderde agrarlyq ǵylymdy memlekettik qarjylandyrý salanyń ishki jalpy ónimi (IJО́) kóleminiń keminde 1 paıyzyn quraıdy. Bizde bul kórsetkish 2022 jyly 0,17 paıyz ǵana boldy. Sonymen qatar otandyq jáne sheteldik ǵylymı uıymdar arasyndaǵy yntymaqtastyqty jedel damytý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandar arasyndaǵy birlesken zertteýler men bilim berý jobalaryn qoldaıtyn baǵdarlamalaryn qarjylandyrý quraly kózdelýge tıis», deıdi ǵalym.
Seleksııa men tuqym sharýashylyǵyn damytý úshin elimiz úlken múmkindikterge ıe. Qolaıly tabıǵı klımattyq jaǵdaı, sýarmaly jerler, aýyl sharýashylyǵy daqyldary tuqymdarynyń eksporttyq naryqtarynyń jaqyndyǵy elimizdiń tabıǵı básekelestik artyqshylyqtaryn aına-qatersiz usynyp otyr. Alaıda ǵalymdar búginde tuqym sharýashylyǵy júıesiniń buzylýy, osy salada jumys isteıtin kásiporyndardyń bytyrańqylyǵy baıqalatynyn aıtady. Osyǵan baılanysty aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń keıbir tuqymdary boıynsha ımportqa táýeldiligimiz joǵary jáne bul fakt eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine teris áser etedi. Júgeri, jemis-jıdek, jańǵaq, kúzdik qara bıdaı, kókónis, baqsha, kartop tuqymy jáne qant qyzylshasy sııaqty daqyldar boıynsha otandyq seleksııanyń tuqymymen qamtamasyz etilýi 10 paıyzǵa jetpeıdi.
Jyl boıy júıeli sıpat alǵan problemalardy aıryqsha nazarǵa ala otyryp, Memleket basshysy bastapqy tuqym sharýashylyǵyn damytý, seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy sýbektileriniń jabdyqtaryn jańartý jáne agrarlyq ǵylymdy yntalandyrý jóninde sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Osyǵan baılanysty Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń 2028 jylǵa deıingi keshendi jospary ázirlendi. Ony iske asyrý seleksııa men tuqym sharýashylyǵynyń zańnamalyq jáne normatıvtik bazasyn odan ári jetildirýge, sýbektilerdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa, salaǵa jas kadrlardyń kelýi úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa, tuqym sharýashylyǵynyń úılesimdi júıesin qurýǵa, sondaı-aq tuqymdardy qadaǵalaýdyń sıfrlyq júıesin ázirlep, engizýge múmkindik beredi.
Qazirde elimizde agroónerkásiptik keshendi turaqty damytý máselelerimen aınalysatyn kóptegen beıindi ınstıtýt jumys isteıdi. Solardyń qatarynda QazEО́ǴZI eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy salasyndaǵy barlyq ǵylymı-zertteý jumysyn úılestiretin eń iri respýblıkalyq ǵylymı ortalyq sanalady. «Aýyl» partııasynyń depýtattary Almaty oblysyndaǵy Almalybaq eldi mekenine arnaıy at basyn buryp, 340 adam eńbek etetin ınstıtýttyń búgingi jaı-kúıine tereńirek úńildi. Partııa tóraǵasy S.Egizbaev, tóraǵa orynbasary J.Daırabaev, partııa múshesi E.Saýryqov ınstıtýt ǵalymdarynyń býdandastyrý jolymen alynǵan ósimdik sorttarynyń tuqymdaryn saqtaýǵa arnalǵan Gendik bankpen tanysyp, bankke ulttyq mártebe berý máselesin talqylady. Instıtýt mamandary zerthanalyq jeli jumysy, organıkalyq egin sharýashylyǵy, sý únemdeý tehnologııalary týraly baıandap berdi. Sondaı-aq depýtattar tájirıbe alańynda bolyp, egindik jáne basqa da ósimdikterdiń ósý úderisin kórdi. Maıburshaq, kúzdik, mal azyqtyq daqyldardyń otandyq jańa sorttary, qant qyzylshasynyń, júgeri jáne qumaı daqyldarynyń jańa sorttary men býdandary tanystyryldy.
Kezdesý barysynda ınstıtýt qyzmetkerleri ózderin tolǵandyratyn birqatar máseleni kóterip, ony sheshý joldaryn qarastyrýǵa kómektesýdi surady. QazEО́ǴZI basqarma tóraǵasy Sholpan Bastaýbaeva ósimdikterdiń gendik qory qyzmetiniń barlyq aspektisi boıynsha zańnamalyq bazany jetildirý, jınaqtar men kolleksııany, onyń ıeleriniń quqyqtyq mártebesin zańdastyrý, genetıkalyq resýrstardy saqtaýǵa negizgi qarjylandyrý jóninde másele qozǵady. Sonymen qatar Jarǵylyq kapıtaldy ulǵaıtý esebinen seleksııalyq-bıotehnologııalyq zertteýler úshin shaǵyn kólemdi mamandandyrylǵan seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy tehnıkasymen, fıtotrondarmen, zamanaýı aspaptarmen qamtamasyz etýdiń ózektiligin atap kórsetti. Jas ǵylymı kadrlar men mamandardyń tapshylyǵyn joıý úshin beıindi joǵary oqý oryndarynyń stýdentterimen jáne túlekterimen jumysty jandandyrý qajettigi aıtyldy. Bul oraıda ınstıtýt basshysy jas ǵalymdardyń biliktiligin arttyrý, olarǵa arnalǵan turǵyn úı, jataqhana, áleýmettik qoldaý sharalaryn qarastyrý máselelerine toqtaldy. Sondaı-aq tuqym sharýashylyǵy júıesiniń buzylýyn boldyrmaý úshin orıgınatorlar men elıtalyq sharýashylyqtardyń otandyq seleksııa sortynyń naqty óndirilgen biregeı jáne elıtalyq tuqymdaryna shyǵyndaryn óteýge sýbsıdııalar kerek. Agrarlyq ǵylym men bilimniń bıznespen ózara is-qımylyn, senimdi seriktestigin arttyrýǵa yqpal etetin tıimdi marketıngtik kúsh-jigerdi damytý da mańyzdy. Seleksııalyq zertteýler boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn jetkiliksiz qarjylandyrý problemasynyń bir sheshimi – jas ǵalymdardy daıarlaýdy (genetıka, bıoınformatıka IT boıynsha) uıymdastyra otyryp, jetekshi sheteldik seleksıonerlerdiń qatysýymen uzaqmerzimdi megajobany iske asyrý, dep esepteıdi mamandar.
Depýtattar ınstıtýt qyzmetkerleriniń ótinish-tilekterin den qoıa tyńdap, kóterilgen máselelerdiń bári Parlament qabyrǵasynda jan-jaqty talqylanatynyn jetkizdi.
