Ulttyq damý kartasynda eldiń ishki jalpy ónimi aldaǵy bes jylda 450 mıllıard dollarǵa jetip, naqty ekonomıkalyq ósý qarqyny 5,3-ten 6,7-ge deıin, ómir súrý uzaqtyǵy 77 jasqa jetýge tıis dep kórsetilgen. Osy jáne basqa da baǵdarly kórsetkishterdiń astarynda el damýyna serpilis jasaıtyn orasan zor áleýet jatyr. О́ıtkeni nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizý kelesi onjyldyqtyń basyna qaraı barlyq qazaqstandyqtyń ál-aýqatyn turaqty túrde arttyrýǵa múmkindik beredi.
Ult jospary óziniń mazmunymen, alǵa qoıylǵan mindetterdiń aıqyndyǵymen, áleýmettik baǵyttylyǵymen erekshe. Baǵdarlamalyq qujat ómir súrýdiń joǵary sapasyn qamtamasyz etý jáne densaýlyq máselelerin sheshý qajettiliginen bastalady. «Densaýlyq saqtaý» kórsetkishterinde halyqtyń salamatty ómir salty boıynsha saýattylyǵyn arttyrý, reprodýktıvti jáne psıhıkalyq densaýlyqty nyǵaıtý jappaı mindetteledi. Minez-qulyqtyq qaýip faktorlarynyń aldyn alý, vaksınasııalaý, profılaktıkalyq tekserý jáne skrınıngten ótý aldyńǵy kezekke qoıylǵan. Ana men bala ólimin azaıtý, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq salamattylyqty qamtamasyz etý, densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý júıesin jetildirý senip tapsyrylǵan. Sıfrlyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, medısınalyq kómek kórsetý sapasyn arttyrý boıynsha keshendi sharalardy qabyldaý qajettigine basymdyq berilgen. Onyń ishinde jasandy ıntellekt baǵdarlamalaryn paıdalaný, medısınalyq kadrlardyń biliktiligin arttyrý, joǵary medısınalyq bilim berý uıymdaryn halyqaralyq akkredıtteý, ýnıversıtettik aýrýhanalar men emhanalar qurý jáne olardy damytýǵa den qoıylǵan.
Jospardy iske asyrýdyń negizgi qaǵıdattarynyń qatarynda «sapaly bilim berý, kásipkerlik jáne shyǵarmashylyq bastamalardy qoldaý», sondaı-aq «ınnovasııalyq belsendilikti arttyrý, serpindi kásipkerlik orta qurý» qajettigi bar. Bul mindettemeler buljytpaı oryndalýǵa tıis, óıtkeni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev is júzinde bilim jáne ǵylym salasyndaǵy memlekettik saıasatqa basshylyq jasaıdy jáne baqylaýdy júzege asyrady.
Damý josparynda ǵylymnyń ulttyq modelin qaıta iske qosý, ǵylymdy qarjylandyrý, ǵylymı ınfraqurylymdy jańǵyrtý jáne sıfrlandyrý, ǵylymı kadrlardyń qataryn jasartý qajettigi aıtylǵan. Kommersııalanǵan jobalardyń úlesin arttyrý, ǵylymdy basqarý sapasyn jaqsartý, ýnıversıtet ǵylymyn damytý, ǵylymı qyzmetkerler sanyn kóbeıtý kútilip otyr. Ǵylymı zerthanalar men JOO janyndaǵy ǵylymı-tehnologııalyq parkterdi qoldaý baǵdarlamasyn ázirleý josparlanyp otyr.
Qazaqstandaǵy joǵary bilimniń aldynda zamanaýı syn-qaterlerge, sonyń ishinde onlaın jáne aralas oqytýdy belsendi engizý arqyly jańa suranystarǵa tıimdi beıimdelý mindeti tur. Oqytý úderisine ındıvıdýaldy jáne tıimdi bilim berý modeline kóshýdi qamtamasyz etetin JI tehnologııalaryn udaıy engizedi.
Generatıvti jasandy ıntellekt ıntegrasııasyna bilim berý úderisin beıimdeý boıynsha jumys Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da 2023 jyly bastaldy. Jumys berýshiler JI daǵdylaryn meńgergen túlekterdi joǵary baǵalaıdy. Sondyqtan ýnıversıtet bilim alýshy jastardyń «GenAI» baǵdarlamalaryn ıgerýine barynsha jaǵdaı jasap otyr.
Búgingi tańda bilim ordasy ǵylymı zertteý ýnıversıteti mártebesine sáıkes ýnıversıtettik ǵylymdy keshendi damytýǵa kúsh salyp jatyr. Ǵylymı zertteý bazasyn jaqsartyp, qajetti jabdyqtar men tehnologııalardy jańartý jáne ǵylymı jobalar esebinen ujymdyq paıdalanýdaǵy oqý zerthanalaryn zamanaýı jaraqtandyrý qolǵa alynýda. IT-ınfraqurylymǵa ınvestısııa salýdy, ýnıversıtet pen oqý orny janyndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń pasportyn sıfrlandyrýdy jolǵa qoıdy. Sonymen qatar «E-Labs» modýlin iske qosý, qujat aınalymyn 2025 jyldyń birinshi toqsanynyń sońyna deıin elektrondyq formatqa aýystyrýdy kózdep otyr.
QazUÝ budan bólek qazirgi sátte Shanhaı yntymaqtastyq uıymy memleket basshylary keńesiniń otyrysy aıasynda qol jetkizgen kelisimderdi júzege asyrýdy bastady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpınniń kezdesýi aıasynda sýperkompıýter ornatý boıynsha resmı qujatqa mór basylǵan bolatyn. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti sýperkompıýterdi QazUÝ qalashyǵyna tartý etpek. Ekijaqty jospar boıynsha sýperkompıýter QazUÝ-ǵa qyrkúıek aıynda jetkiziledi. Qýatty kompıýterlerdi ornalastyrý qosymsha ýaqyt talap etetindikten, jańa ortalyqty paıdalanýǵa berý jyl sońyna deıin jalǵasady. Bul ǵylymı zerthana jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldaný arqyly ǵalym-sarapshylarǵa derekterdiń úlken kólemimen jumys isteýge múmkindik beredi. Sýperkompıýterdiń eń joǵary ónimdiligi 1,94 PFLOPS quraıdy jáne Ortalyq Azııadaǵy eń qýatty qurylǵy bolmaq.
Taǵy bir úlken jańalyǵymyz, 2025 jyldan bastap QazUÝ ǵaryshqa nanospýtnık ushyrýǵa daıyndalyp jatyr. ShYU sammıtinde oqý ornymyz Qytaıdyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetimen mıkrospýtnıktik ǵylymı zertteý jobalaryn júzege asyrýǵa ýaǵdalasty.
QazUÝ-dyń Innovasııalyq tehnologııalar parki óndiristik robottehnıka jáne robottandyrý boıynsha ınjenerlik kompetensııa ortalyǵyn ashýdy qarastyrǵan. Osy maqsatta ýnıversıtet «Avtomatty qazandyqtar» JShS, «Qazaqstandyq avtomattandyrý jáne robottehnıka qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestigi jáne Ońtústik Danııa ýnıversıtetimen birlesken konsorsıým qurdy. Naýryz aıynda Qazaqstandaǵy «KUKA» kompanııasynyń dıstrıbıýtory «Quality Technologies» JShS-men robottardy jetkizý boıynsha shart jasaldy. Shartqa sáıkes óndiristik robottardy jetkizý merzimi alty aıdy quraıdy.
Bilim ordasynda «Samsung», «Huawei», «ZTE» jáne basqa da jetekshi kompanııalardyń ǵylymı jáne bilim berý ortalyqtary jumys isteıdi. «Huawei» kompanııasynyń qoldaýymen Qytaıdyń Soltústik-batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń fılıaly aýmaǵynda «5G/5.5G kommýnıkasııalyq tehnologııalar» zerthanasy quryldy. Ashylý saltanatyna Qytaı Halyq Respýblıkasy memlekettik keńesi premeriniń orynbasary Lıý Gochjýn qatysty. Ortalyqta telekommýnıkasııalyq baılanys júıeleriniń mamandaryn daıarlaý, jańa tehnologııalardy meńgerip, ınternet jyldamdyǵyn jetildirý, 6G jelisin engizý jumystary atqarylady.
Qazirgi mezette QazUÝ ǵalymdary quny 26 mlrd 240 mln 781 myń teńge turatyn 394 jobany júzege asyrýda. Geograf-ǵalymdarymyz utyp alǵan 3,8 mlrd teńgeniń megagranty aıasynda fakýltette «Turaqty damý jáne tabıǵatty utymdy paıdalaný» ǵylymı ortalyǵy ashylyp, alǵashqy nátıjelerin kórsete bastady. Ornyqty damý maqsattaryn iske asyratyn 10 ınnovasııalyq zerthana Ulttyq damý josparynyń negizgi kórsetkishterin tolyqtaı qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Buǵan qosymsha «Qashyqtan zondtaý tehnologııasy jáne qoldaný» qazaq-qytaı birlesken zerthanasy iske qosyldy. Jańa ortalyq Ortalyq Azııa óńirindegi klımattyń ózgerýinen bolatyn sý tapshylyǵy, qurǵaqshylyq, jerdiń qunarsyzdanýy, aımaqtaǵy sý tasqyny, jer silkinisi sııaqty tabıǵı qaýip-qaterlerge monıtorıng júrgizedi. Mamandar klımattyq ózgeristerdiń áserinen elimizde sý tapshylyǵy oryn alý qaýpi baryn boljap otyr. Syn-qaterlerdiń aldyn alý úshin QazUÝ-da bıyl «Sý dıplomatııasy» mamandyǵy ashyldy. Bilim berý baǵdarlamasy ózekti sý máselelerin sheshýge, sý resýrstary men ekologııalyq máselelerdi tereń túsinýge, sýdy paıdalaný salasyndaǵy kelissózderdiń ádisteri men tásilderin meńgerýge yqpal etedi.
Hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetinde ashylǵan zamanaýı «Farabi Chem Science» toǵyz ǵylymı zerthana klasteri men «Chemical Coating innovations» ǵylymı-óndiristik ortalyǵy bilim mekemesiniń kadrlyq áleýetin birshama nyǵaıtty. Sondaı-aq jańa ortalyqty granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý sheńberinde 1 mlrd teńgege materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýǵa múmkindik berdi. Oqytýshy-ǵalymdar men stýdentter klasterde munaı hımııasy salasynda tereńdetilgen zertteýler júrgizedi. Otandyq medısınalyq-bıologııalyq quraldar men bakterııaǵa qarsy qorǵanysh jabyndaryn alýdyń ońtaıly ádisterin de ázirleıdi. Máselen, ota kezinde paıdalanylatyn hırýrgııalyq jiptiń betine oılastyrylǵan antıbakterıaldy jabyn – medısına salasy úshin taptyrmaıtyn dúnıe. О́z kezeginde jarany tikken jipterdiń betine bakterııalar jınalyp, ınfeksııa týdyrmaýdyń aldyn alady. Bakterııamen kúresetin nanoólshemdegi jabyndylardyń jaramdylyǵy – bir aı, elimizde buryn-sońdy óndirilgen emes. Ýnıversıtet bazasynda shyǵarylyp jatqan galvanıkalyq qaptamalar da mashına jasaý óndirisi úshin óz septigin tıgizeri anyq.
Al sáýir aıynda tutynýshylar ıgiligine berilgen «Farabı» zamanaýı observatorııasy – ýnıversıtettik ǵylymdy damytýǵa jasalǵan taǵy bir mańyzdy qadam. Ǵarysh álemine qyzyǵýshylar munda derekterdi óńdeý, jınaý jáne taratý, qashyqtan basqarý, fotometrlerdi qoldaný, iri teleskoptarmen jumys isteý ádisterin úırenedi. Sońǵy úlgidegi teleskoptar ázirge basqa oqý oryndarynda kezdespeıdi. Buǵan qosymsha, QazUÝ-dyń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı, jańadan boı kótergen 4000 sharshy metrlik «Farabi HUB» ınnovasııalyq ortalyǵynyń qurylysy qarqyndy júrip jatyr. Innovasııalyq hab talantty kásipkerler men ınnovasııalyq startaptardy tartý alańyna aınalmaq.
«Strategııalyq áriptestik» modelin damytý baǵytynda QazUÝ AQSh-tyń Penn State ýnıversıtetimen IT baǵytynda birlesken ǵylymı ortalyq qurý, Fransııanyń Ekologııa jáne qorshaǵan orta ınstıtýtymen «Ortalyq Azııany zertteý jónindegi arheozoologııalyq ortalyq» zerthanasyn qurý, Japonııanyń Sýkýba ýnıversıtetimen birlesken Seısmıkalyq ortalyq qurý týraly kelisimge qol qoıdy.
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılıalyn Reseıdiń Omby qalasynda ashý kelisimderi jasalyp otyr. Bul Reseıdegi halyqaralyq quqyq, keden isi jáne fılologııa salasynda eki el úshin mamandar daıarlaıtyn alǵashqy qazaqstandyq fılıal bolmaq.
Ýnıversıtet halyqaralyq bedelin arttyrýǵa árdaıym aıryqsha mán beredi. Bıyl «QS World University Rankings – 2025» (QS WUR) halyqaralyq reıtınginde óz kórsetkishin 67 pozısııaǵa jaqsartty. Álemdegi Top-200 ýnıversıtet qataryna kirip, 163-orynǵa taban tiredi. Al «Times Higher Education University Impact Rankings – 2024» halyqaralyq reıtınginde Top 401- 600 orynǵa ıe boldy. Bilim ordasy birden 400 pozısııaǵa alǵa jyljyp, rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdi. «QS Asia University Rankings» halyqaralyq reıtınginde 29-orynǵa ıe boldy.
О́mir súrýdi jaıly etý, áleýmettik turaqtylyq deńgeıin saqtaý jáne arttyrý kórsetkishiniń oryndalýy da bilim shańyraǵynda nazardan tys qalmaıdy. Múmkindigi shekteýli azamattarǵa ınfraqurylym men qyzmetterdiń yńǵaılylyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Osy maqsatta ınklıýzıvti bilim berý tujyrymdamasy bekitilip, arnaýly áleýmettik qoldaýlar kórsetilip otyr. Oqý ǵımarattarynyń aldyna, sondaı-aq kampýsqa taıǵaq emes jabyndarmen jáne tirek tutqalarymen jabdyqtalǵan jańa syrǵyma baspaldaqtar ornatyldy. Kampýsta jáne oqý ǵımarattarynda baǵyttaýshy jolaqtar salynǵan. Turaq oryndary, jedelsatylar, kireberis jáne ishki esikterge aqparattyq kórsetkishter qoıyldy.
Ulttyq damý josparynda jastardyń salamatty ómir saltyn ustanýdaǵy saýattylyǵyn arttyrýdy bilim berý uıymdary deńgeıinde uıymdastyrý naqty kórsetilgen. Bul baǵytta ýnıversıtette buqaralyq sportty damytý basty qaǵıdaǵa aınalǵan. Jaqynda 1986 jyly salynǵan 3000 oryndyq stadıon kúrdeli jóndeýden ótip, paıdalanýǵa berildi. Jańa stadıon ÝEFA men FIFA uıymdarynyń halyqaralyq talaptaryna saı jasalǵan. Fýtbol alańynyń jasandy jabyndysy men drenaj júıesi álemdegi Top-3, Ortalyq Azııadaǵy Top-1 talabyna sáıkes keledi. Sport kesheninde túrli sport túrimen shuǵyldanýǵa erkindik berilgen.
Qazirgi sátte О́.Joldasbekov atyndaǵy Stýdentter saraıyna kúrdeli jóndeý júrgizilip otyr. QazUÝ qalashyǵy qurylysynyń ekinshi kezeńi boıynsha úsh oqý korpýsy men úsh jataqhananyń qurylys jumysy bastaldy. Kóshbasshy ýnıversıtet aldaǵy qyzmetinde de Ulttyq ındıkatorlar kartasyna sáıkes, naqty ister, jemisti nátıjeler usynady.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstannyń 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý jospary – naqty qol jetkizýge bolatyn maqsaty men mindeti bar baǵdarlamalyq qujat. Ony júzege asyrý úshin árbir qazaqstandyq Memleket basshysynyń ıdeıalary tóńireginde toptasa otyryp, alǵa qoıǵan maqsatyna óz jumys ornynda buljytpaı jetýi qajet.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy – rektor
