Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Is-sharaǵa Konstıtýsııalyq sottyń sýdıalary, Parlament depýtattary, memlekettik organdardyń, ǵylymı jáne zań qoǵamdastyǵynyń, EQYU-nyń Astanadaǵy keńsesiniń ókilderi, sondaı-aq Germanııa, Fınlıandııa, Shveısarııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan memleketteriniń sarapshylary qatysyp, adam quqyqtary men bostandyqtaryn ilgeriletýdegi konstıtýsııalyq baqylaýdyń róli týraly pikir almasty.
Basty nazar memleket pen qoǵamnyń turaqty damýyn qamtamasyz etýdegi Konstıtýsııalyq sot tóreligin jetildirýge aýdarylyp, halyqaralyq sarapshylar konstıtýsııalyq baqylaýdyń óz tásilderi men úlgilerin usyndy. Jıynda alǵashqy sózdi alǵan Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy Elvıra Ázimova qatysýshylardy aldaǵy Konstıtýsııa kúnimen quttyqtap, kópjaqty dıalogtiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Ol konstıtýsııalyq zańdylyqty qamtamasyz etý – zań shyǵarý jáne quqyq qoldaný aıasyndaǵy barshaǵa ortaq mindet ekenin aıtty.
«Barlyq memlekettik organ men laýazymdy tulǵa osy baǵytta júıeli, josparly jáne maqsatty túrde jumys isteýge tıis. Bul rette azamattardyń qatysýy osy úderiske óz yqpalyn tıgizedi. Sondyqtan azamattarymyzdyń quqyqtyq mádenıetiniń joǵary deńgeıi memlekettilikti nyǵaıtýǵa, qaýipsizdik pen quqyqtyq tártipti saqtaýǵa járdemdesedi», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, jyl basynan beri Konstıtýsııalyq sotqa azamattardan 7 myńnan astam ótinish kelip túsken. Olardy qaraý nátıjesinde 252 sheshim qabyldandy, onyń ishinde zańdar men zańǵa táýeldi aktilerdiń naqty normalarynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserýge arnalǵan 50 normatıvtik qaýly bar. «Konstıtýsııamyzdyń 30 jyldyǵy qarsańynda aldymyzda árbir azamat teń quqyqtar men múmkindikterge ıe bolatyn jáne qorǵaýynda bolatyn Ádiletti Qazaqstandy ilgeriletý jónindegi Memleket basshysy belgilep bergen saıasatty iske asyrýdy jalǵastyrý mindeti tur», dedi E.Ázimova.
Jıynda Joǵarǵy sot tóraǵasy Aslambek Merǵalıev Ata zańymyzdyń qysqasha tarıhyna toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, 1995 jyly jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııa memlekettiligimizdi damytýdyń, adam quqyqtary men bostandyqtaryn múltiksiz saqtaýdyń berik irgetasyn qalady. Al 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma el tarıhyndaǵy jańa dáýirdiń bastalýyn belgilep berdi.
«Memlekettik saıasattyń negizi – Ádiletti Qazaqstandy qalyptastyrý ıdeıasy. Konstıtýsııalyq baqylaý evolıýsııasy vektordyń memleket – adam men azamattyń eń joǵary qundylyǵyna, onyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵandyǵyn kórsetedi. Adam quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn qorǵaýdyń joǵary mıssııasyn oryndaı otyryp, Konstıtýsııalyq sot óz sheshimderinde ulttyq konstıtýsııalyq sáıkestikti quraıtyn quqyq, ádilettilik jáne gýmanızm týraly túsinikterdi qoldanýǵa shaqyrady. Konstıtýsııa boıynsha (13-bap) árkim óz quqyqtary men bostandyqtaryn sotta qorǵaýǵa quqyly, sondyqtan árbir azamat tıimdi qorǵaýdy taba alatyndyǵyna, sottyń ádildigine senimdi bolýynyń mańyzy orasan zor. Memleket basshysy atap ótkendeı, barlyq salada zań ústemdigi qaǵıdatyn saqtaý – elimizdiń serpindi damýynyń negizi bolýǵa tıis», dedi ol.
«El tarıhyndaǵy keıingi úsh jyl betburys kezeńi boldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen kúrdeli reformalar bastalyp, Ata zańǵa engizilgen ózgerister saıası ınstıtýttarymyzdyń tıimdiliginiń artýyna, qoǵamdyq-saıası ómirdi demokratııalandyrýdyń qarqyn alýyna sebepshi boldy». Osylaı degen Májilis depýtaty Magerram Magerramov keń kólemdi reformalardyń túpki maqsaty men basty ólshemi biz adam quqyǵyn qanshalyqty jalpyǵa ortaq ári qoljetimdi ete alamyz degen suraqqa tirelýge tıis ekenin aıtty.
«Biraýyz sózben aıtqanda, ádiletti memlekettiń basty sıpattamasy – zań ústemdigin is júzinde júzege asyrýmen kórinis tabady. Bul týraly Memleket basshysy jıi aıtyp keledi. Konstıtýsııa men zańdarǵa engizilgen ózgerister de osyǵan baǵyttalǵan. Quqyqtyq tanymnyń negizi – eshbir memlekettik organ, laýazymdy tulǵa, eshbir adam zańǵa baǵyný mindettemesinen bosatylmaıtynyn túsiný. Azamattardyń memleket aldyndaǵy jaýapkershiligi bolǵany sekildi, memlekettik bılik te azamattar aldynda jaýapty», dedi Májilis depýtaty.
Onyń aıtýynsha, biz Ádiletti Qazaqstandy qurý barysynda adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tegeýrindi qorǵaýdy ǵana emes, sonymen qatar ózimizdiń azamattyq mindettemelerimizdi de qatań saqtaýdy maqsat qylýymyz kerek. Jeke quqyqtar men bostandyqtardy qorǵaý men bekitý, olardyń aıasyn keńeıtý – zańǵa degen qurmet pen talapty kúsheıtýmen qatar júrýge tıis. «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHI sessııasynda Memleket basshysy: «Jańa Qazaqstan ádildik aýmaǵynda qurylady. Zań, ádildik jáne tártip bizdiń baqýatty ómirimizdi aıqyndaıtyn naqty faktorlarǵa aınalady» dep atap ótti», dedi M.Magerramov.
Parlamentarızm ınstıtýtynyń dırektory Qanatbek Safınov Konstıtýsııa tek quqyqtyq akt emes, ol bizdiń qoǵamymyzdyń turaqtylyǵy men órkendeýine kepildik beretin memlekettik qurylymnyń negizi ekenin atap ótti. Jıyrma toǵyz jyl buryn kúrdeli geosaıası jaǵdaıda respýblıkamyzdyń damý baǵytyn aıqyndaǵan Konstıtýsııamyzdyń qabyldanýymen el tarıhynyń jańa kezeńi bastalǵanyn aıtty. «Onymen bekitilgen azamattardyń quqyqtary men bostandyqtary, sondaı-aq saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qurylymnyń negizin qalaýshy qaǵıdattary ádiletti jáne gúldengen qoǵam qurýdyń berik irgetasyna aınaldy. Búginde elimiz tek óziniń tarıhı biregeıligin ǵana emes, qazirgi zamanǵy álemdik úderisterdi kórsetetin Negizgi zańymen maqtana alady. Halyq bıligi, teńdik, birlik pen zań ústemdigi qaǵıdattary – eldiń uzaqmerzimdi damý baǵytyn anyqtaıtyn myzǵymas qundylyqtar», dedi ol.
Jıynda baıandama jasaǵan Konstıtýsııalyq sottyń sýdıasy Erlan Sársembaev Konstıtýsııalyq sot qyzmetiniń jańa formaty ulttyq zańnamamyzdy jetildirýge, sondaı-aq azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn iske asyrý problemalaryn anyqtaýǵa múmkindik beretindigine toqtaldy. Ol Konstıtýsııalyq sottyń Ata zańymyzdyń áleýetin ashýǵa jáne onyń normalarynyń ústemdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan quqyqtyq ustanymy kórinis tapqan keıbir sheshimderin mysalǵa keltirdi. «Bular – azamattarymyzdyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn zańdy tásilmen qorǵaý múmkindikteri men erik-jigerin, sondaı-aq osy arqyly ádiletti qoǵam qurýǵa qanshalyqty úles qosa alatynyn kórsetetin mysaldar. Zań ústemdik quratyn jáne ómirdiń barlyq salasynda quqyq ústemdigi qaǵıdattary júzege asatyn dál osyndaı ádiletti qoǵam, Prezıdent Qasym-Jomart Kemelulynyń pikirinshe, el damýynyń negizi bolýǵa tıis», dedi ol.
Jıynda Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshysy Álibek Temirbekov, Májilis depýtattary Marat Báshimov pen Únzıla Shapaq, professor Lars Brokker (Germanııa), Marııa Rıekkınen (Fınlıandııa), Marııa Fıgeras (Shveısarııa), t.b. baıandama jasady. Sarapshylardyń aıtýynsha, konferensııa barysynda ázirlengen usynymdar eldegi quqyq ústemdigin nyǵaıtýǵa jáne konstıtýsııalyq sot tóreligin odan ári jetildirýge baǵyttalmaq. Forýmnyń qorytyndysynda memleket, qoǵam jáne halyqaralyq sarapshylar arasyndaǵy dıalogtiń mańyzdylyǵy, bul demokratııalyq qundylyqtardy ilgeriletý men zań ústemdigin qamtamasyz etý úshin óte mańyzdy ekeni atap ótildi.
