Buqar babamyzdyń kesenesi tozyp tur

Baıanaýladan shyqqan tarıhı tulǵalardyń kóshin Buqar jyraý Qalqamanulynyń ­bas­­­tap turýy zańdy­lyq. Qa­zaq­tyń el bolyp qalyp­ta­sý, mem­leket retinde tolysý ke­ze­ńin­de ár sózi kómeıinen birliktiń uıyt­qysyndaı aqtarylǵan jyraý Táýke, Bolat han, Abylaı han­dardyń aqylshysy boldy. Qa­zirgi tarıhshylar baǵa bergendeı, Buqar jyraý – asa iri tarıhı tulǵa. О́z zamanyndaǵy kór­nek­ti qaıratkerler arasynda eń ­kóp jasaǵany da, halyq ómirindegi ­iri oqıǵalarǵa jıi qatysyp, olar­dy óz shyǵarmashylyǵy arqy­ly sýrettep, shyǵarmalaryn­da tarıhı dáýirdiń izderin eń kóp qaldyrǵan da – Buqar jyraý Qalqamanuly. Bir sóz­ben aıtqanda, ol óz zamanynyń uly ıdeologi, hannyń eń senimdi adamy, keńesshisi, al halyqqa ári jyraý, ári batyr bolyp tanyldy.

Tarıhshy Jambyl Artyq­baev: «Buqar jyraý HVII ǵa­syrdyń sońǵy shıreginde, naqty aıtsaq, 1683 jyly Jıdelibaı­syn atalatyn Buhar jerinde dúnıe­ge keldi. Buqar jyraýdyń rýy – Arǵynnyń úlken butaǵy Meıram sopydan taraıtyn Sú­ıindikpen enshiles Qar­jas. Qarjas ishin­de Altyntory. Sheji­rede Altyntorydan tórt ul týady delin­gen – Jolymbet, Mám­­betáli, Kelimbet jáne Artyq. Soń­ǵy ekeýi qalyń Qar­jas Arqaǵa bir­jo­la qonys­tanǵan­da, eski qonys Jıde­­li­­­baısyndy qı­maı son­da qalyp qoı­ǵan, Buharaı-Shá­rip­­ten kúngeıge qa­raı Hıssar, Bal­jýan ólkelerin me­ken­deı­di. Osy kúni qa­zaq­tan qalǵan Súıindik, Qýandyq, Begendik, Tórtýyl, Úsh ul, Bu­ryndyq, Shal, Maı­ram, Shaqaı, Dáýit de­gen atalar Laqaı eli atalady», dep jazady.

Baıanaýyldyq ar­da­ger pedagog, ólke­tanýshy Qaırıden Muzafarov erte­­den jetken el sózinde Buqar jyraýdyń qa­zirgi Qara­ǵandy obly­syndaǵy «Suń­qar qııa» atalatyn jerde dúnıe­ge kelgeni aıtylatynyn jetkiz­di. Buqar jyraý babamyzdyń ke­senesine bastap aparǵan qa­rııa 97 jasynda ómirden ót­ken danyshpan tekten-tek Dalba ta­ýy­nyń eteginen máńgilik tynys tappaǵan bolar dep pa­ıym­daıdy.

«Buqar babamyzdyń dú­nıe­ge kelgen jerine qatysty eki túrli derek bar. Baıanaýla syrt­qy okrýginiń aǵa sultany, bı ári sheshen bolǵan Musa Shormanov jazǵan kóne kitap­ta Buqar jyraý týdy delinetin «Jıdelibaısyn» degen ataýǵa túsinik berilgen. «Jıdeli» – qazaqtyń jeıde sózinen, al «baısyn» – baı degen sózden shyqqan. Halqymyzda «kóılegi kók bolý», ıaǵnı toqshylyqta bolý degen sózi bar. Iаǵnı Jıdeli baısyn ataýy eldiń kóılegi kók, toqshylyq­ta, dáýletti bolyp ómir súrip jatqanyna qoıylǵan. Ol qa­zirgi Aýǵanstan men О́zbekstan elderiniń aýmaǵynda bolǵanyn keıingi tarıhshylarymyz aıtyp júr ǵoı. Musa Shormanuly jazǵandaı, ol zaman qazaqtyń keremet ómir súrgen kezeńi bolǵan. Al el aýzyndaǵy ekinshi derek, Buqar babamyzdyń Dalba aýmaǵynda, qazirgi «Suńqar qııa» dep atalǵan jerde týǵanyn baıandaıdy. Ol jer keseneden shamamen 60-70 shaqyrymdaı jerde ornalasqan. Jyraý dúnıeden óterinde: «Meni dúnıeden qaıtqanda amanatqa saqtap, Ázireti sultanǵa (Túrkistanǵa) aparyp qoımańdar. Maǵan osy Saryarqa dalasynyń topyraǵy buıyrsyn. Áıtpese eldiń quty qashady, yrysyń ketedi. Meniń kıem osy Saryarqaǵa ıe bolsyn. Qazaqtyń endigi Jıdelibaısyny – osy jer» deýi de beker emes», deıdi ólketanýshy.

Kesene ornalasqan jer – Dalba taýynyń eteginde Buqar babanyń aýyly bolǵan. Áýlıe dúnıeden óter aldynda Abylaı han munda arnaıy kelip, qoshtasyp ketken degen de ańyz bar. Negizi Qarjas rýynyń Altyntory tarmaǵynan 7 áýlıe shyqqan desedi. Onyń iri ókili – Buqar Qalqamanuly bolsa, sońǵysy – súıegi Baıanaýyldyń Musa Shorman aýylynda jat­qan Kósherbaı abyz. Al jyraý zıratynyń el jadynan óship qalmaýyna ǵulama Máshhúr Júsiptiń ózi sebep bolǵan. 1927 jyly ol janyna Sarmollany alyp, trashpeńkesine otyrady da, osy jerge kelip, qasıet ıesiniń qabiriniń basyna Baıanaýyldyń granıt tasyn qadap ketken.

«Keńes ókimetiniń alǵashqy jyl­dary bul mańǵa jaqyn jer­de ujymshar bolǵan eken. Máshe­keń arbaǵa tıelgen aýyr tas­ty­ kóterýge járdemdesetin el azamattaryn uzaq kútip qalǵan­ǵa uqsaıdy. Sonda jaryqtyq: «Áı, bar bolǵyrlar, tezirek kel­seń­dershi. Men ólsem, Buqar baba­laryń eleýsiz qala bere­di. My­naý tasty quıryǵymmen qa­shanǵy basyp otyra bere­min», dep qarq-qarq kúledi eken. Sóıtken belgitas 1993 jylǵa de­ıin, ıaǵnı qazirgi kesenesi sa­lynǵanǵa deıin turypty. Al ba­syna jazýy bar taqtaısha­ny alǵash ornatýshy – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri, rýhanııat janashyry Naǵı Ahmetuly. 1973 jyly temirge oıylyp ja­zylǵan taqtaıshada: «Bul jer­ge sóz zergeri Buqar jyraý Qal­qamanuly jerlengen (1973 jyl)», delingen», dep atap ótti Q.Muzafarov.

1993 jyly tur­ǵyzylǵan ke­sene qa­zaqtyń bas­kıimine uqsas etilip, kezinde babamyz ańsap ótken úsh júzdiń bir­ligin sıpattaıtyn pi­shinde turǵyzylǵan. Bıik­tigi 12 metrlik sáý­lettik ǵımarattyń már­már­men órilgen aq sul­basy sonaý alystan kóz tartady.

Shyraqshy Sábıt Mu­hanovtyń aıtýyn­sha, kesenege táý etip ke­lip jatqandar az emes. Elimizdiń túp­kir-túpkirinen, sonaý Reseıden kelip, qa­sıet ıesinen tilek tileı­tinder bar. Kesene basyn­da shyraqshylar úıi, murajaı salynǵan. Biraq alystan at arytyp keletinder úshin jaıly qonaqúı joq.

Sonaý 1993 jyly Ker­neıden kesenege de­ıin asfaltti greı­der salynǵan eken. Uzyndyǵy 70 sha­qy­rymdaı jol apa­lar­dyń quraq kórpe­sin­deı qy­ryq jamaý, oıqy-shoıqy. Keıingi 30 jyl­da kúrdeli jóndeý­diń betin kórmegeni baıqalyp-aq tur. Al kesenege Pavlodar oblysy jaǵynan, ıaǵnı Baıanaýyl tu­synan aparatyn dala joly tipti soraqy. Nebári 30 shaqyrymdyq jolǵa jol tańdamaıtyn kóliktiń ózi bir saǵattan artyq júrip barady. Aınalanyń kóbi sortań, jańbyr jaýsa, qarǵa adym jer júrýdiń ózi muńǵa aınalady.

Jalpy, kesene basy men aı­na­lasy kóriktendirýdi qajet­si­nip-aq tur. 350 shaqyrymdaı qashyqtyqty basyp ótip, ba­ba­myzdyń kesenesine kelgende sur­­qy qashqan aýmaqty kór­dik. Barlyǵy kónerip ketken, ja­ńartýdy qajet etedi. Kese­neniń ornalasqan jeri men mu­rajaı, shyraqshylar úıi Qa­raǵandy oblysynyń aýmaǵynda bolǵandyqtan, bul iske atalǵan óńir jaýap berse kerek. Aýmaq­taǵy tazalyqqa taǵar minimiz joq. Tek bul jerge memleket ta­rapynan keshendi qamqorlyq qajet ekenin uǵyndyq.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany