Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Jańa kodeks jobasy 21 maýsymda «Ashyq zańdy tulǵalar» portalynda jarııalandy. Kásipkerlerdiń aıtýynsha, Úkimettiń ekonomıkalyq blogi bıznestiń emes, bıýdjettiń shyǵys bóligin jabýǵa kóńil bólip otyr. Qujat jobasyna sáıkes qurylys kompanııalarynyń turǵyn úı keshenderindegi páterlerdi satý boıynsha jeńildikteri joıylady. Sondyqtan qurylys salýshylar baspana qunyna 12% qosymsha qun salyǵyn (QQS) qosýǵa májbúr. Baǵaǵa áser etpes úshin memlekettik salyq túsimderi men azamattardyń baspanaǵa qoljetimdiligi arasyndaǵy teńgerimdi tabý qajet. Qujat qazirgi ózgeristermen qabyldanar bolsa, bıznes bul júktemeni jalǵyz ózi kótere almaıdy. Artyq aýyrtpalyqty taýardyń qunyna qosý arqyly jeńildetý – májbúrli sheshim.
«Bk Aýdıt» JShS basshysy Aıjan Balakeshevanyń aıtýynsha, barlyq problema Salyq kodeksindegi ózgeristerge baılanysty bolyp tur. Úkimet salyq organdaryna bıýdjettiń kiris, shyǵys bólikterine óz betinshe monıtorıng jasaýǵa quzyret bergen. Bul máselede sońǵy núkteni solardyń qoıatyny da belgili bolyp qaldy.
«Shyn máninde bıznestiń jaı-kúıi zerttelip, saralanýǵa tıis. Qarjy mınıstrligi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Memlekettik kirister komıteti bul tapsyrmany óreskel buzyp, bıznes ókilderiniń pikirine qulaq aspaı otyr. QQS-tyń jańa kórsetkishteri bıznesti óte qıyn jaǵdaıda qaldyrǵanyn osyǵan deıin de aıtqanbyz. Mundaı jaǵdaıda Qarjy mınıstrligi de, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi de páter baǵasyn yryqtandyrýǵa qaýqarly emes. Al naryqtyń betalysy biz estip kórmegen baǵytqa basymdyq berip ketýi bek múmkin. Saldarynan adamdar páterdi satyp ala almaıdy, salynǵan páterler satyp alýshysyn kútip, qańyrap turady. «7-20-25» jáne «10-20-25» memlekettik ıpotekalyq baǵdarlamalary tıimdi bolmaıdy. Osy kúnge deıin áleýmettik segment úshin quny 18 mln-nan 25 mln-ǵa deıingi páterlerdiń ózi qol jetpes arman bolatyn. Endi bar úmit – Úkimette. Joba Parlamentke jetpeı, qaıta qaralady degen úmit basym. Zań osy kúıinde qabyldanyp ketse, qurylys segmentiniń ınvestısııalyq klımatyna keri áser eteri belgili», deıdi Aıjan Balakesheva.
Bıznes ókilderi qosymsha qun salyǵy tutynýshyǵa salmaq salatynyn aıtady.
«Memleket basshysy «Otbasy banki» baǵdarlamasy ıpotekalyq nesıe sharttarynyń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etýge arnalǵanyn jıi aıtady. Sebebi aýyl jastarynyń qalaǵa kóshýin endi eshkim toqtata almaıdy. Mundaı jaǵdaıda jumys izdep qalaǵa bet alǵan jastardy pátermen qamtamasyz etý basty mindet bolýy kerek. Qazirgi ólshemmen qaraǵanda, halyqtyń qaltasy úshin sharshy metri 360 myń teńge turatyn páter qoljetimdi. Eger QQS kóterilse, sol baǵanyń ózi 450 myńǵa baryp bir-aq toqtaıdy. Al mınıstrlik QQS arqyly sharshy metr qunyn odan ári ósirgisi keledi, sol arqyly barlyq qurylys kompanııalary baǵany kóterýge májbúr bolady», dep sózin túıindedi «Bk Aýdıt» basshysy.
Jıynǵa qatysqan qurylysshylar búginde baspanaǵa suranys bar, biraq turǵyndar ony satyp ala almaı otyrǵanyn aıtty.
Qurylys kompanııalarynda ótpeı qalǵan, bos turǵan páterler kóbeıipti. Halyqtyń basym bóliginiń qazirgi baǵalardy da qaltasy kótermeıtini belgili boldy. Qurylys materıaldarynyń 80 paıyzy – ımporttyq taýarlar. Baǵa dollarmen birge ósip jatyr. Mundaı jaǵdaıda naryqtaǵy usaq kompanııalar jumysyn ýaqytsha toqtatady nemese ózderin bankrot dep jarııalaıdy. Munyń sońy naryqtaǵy jańa oıynshylardyń qyryq jylǵy qyrǵynnan da aman shyǵatyn monopolıst kompanııalarǵa jutylyp ketýine alyp keledi.
Salyq alıansynyń múshesi Janar Súleımenovanyń aıtýynsha, kóp talqysyndaǵy kodekstiń jańalyǵy jańadan is bastaýǵa árekettenip júrgenderge emes, qalyptasqan kásiporyndardyń aldaǵy tirshiligine qaýip tóndirip tur. Bıznes qaýymdastyqtyń pikirinshe, bıznestiń basty problemasy – QQS jáne jalaqynyń joǵary salyqtary. Bul túıtkilder jańa Salyq kodeksiniń jobasynda sheshimin tapqan joq. Soǵan qaraǵanda kelesi jobanyń enshisine qalǵan tárizdi.
«Bul sheshim Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń orta bıznesti damytý týraly josparynyń ózektiligin joqqa shyǵarýmen birdeı. Kúni búginge deıin joǵary deńgeıdegi sheshimderdiń bári orta bıznestiń damýyna áser ete almady. Statıstıkalyq málimetterde bar bolǵany 3 myń kásiporynnyń jumys istep turǵany aıtylady. Bul barlyq sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń 0,13 paıyzynan az», deıdi sarapshy.
Salyq kodeksiniń jobasyndaǵy máseleler sheshilmese, muny deklarasııa men bólshek saýda salyǵy arasyndaǵy gıbrıdtik ádis dep baǵalaýǵa bolady degen oı aıtady.
«Mundaı jaǵdaıda kodekstiń jańa redaksııasy qoǵam men bıznes úshin yńǵaısyz ári qalaýsyz qujat retinde qabyldanady. Osy zańnyń júzege asýyna múddeli bolyp otyrǵan top naryqtaǵy jaǵdaıdan múldem beıhabar sııaqty. Naryqqa gıbrıdti kodeks emes, ishki múmkindiktiń qaltasy kótere alatyn deni saý kodeks kerek. Osy qujat qabyldanar bolsa, bizdiń qandaı baǵytpen júretinimizdiń ózi kúmándi bolyp qalady. Qazir halyq ekonomıkalyq qurylymnyń qandaı bolatynyn bilgisi keledi», dedi Janar Súleımenova.
Qazaqstan salyq keńesshileri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Sáken Qarınniń aıtýynsha, shaǵyn jáne mıkro bızneske memlekettiń qoldaýy qajet.
«Bul qoldaý salyq aýyrtpalyǵyn azaıtý emes, salyqtyq ákimshilendirýdi jeńildetý arqyly kórsetilse, nátıjeli bolady. Usynylyp otyrǵan salyq reformasy beıresmı nemese tirkelmegen bıznesti, tólenbegen salyqtardy jáne zańdy aınalyp ótýdi qamtıtyn «kóleńkeli naryqtyń» ósýine yqpal etýi múmkin. Qujatqa engen ózgerister salyq organdary josparly tekseristen ketip, jospardan tys tekseris júrgizýge múmkindik bergeli tur. Osyǵan deıin bul másele memlekettiń baqylaýynda boldy. Kásipkerler men salyq organdary arasyndaǵy baılanys jospardan tys tekseris júrgizýge myqty negiz ben sebep kerek degen ustanymǵa negizdeldi. Endi salyq organdary jospardan tys tekseristi Kásipkerlik kodeksi negizinde emes, ózderiniń sheshimi negizinde júrgizgisi keledi. Mundaı tásil jaramaıdy dep oılamyz. Munyń bári jemqorlyq faktorlaryn týdyrady. Men eń mańyzdy degen máseleni kóterip otyrmyn. Jańa Salyq kodeksinde kásipkerlerdi tolǵandyratyn máseleler kóp», deıdi.
Ol qazirgi ýaqytta kásipkerler men salyq tóleýshilerdi alańdatyp otyrǵan birneshe negizgi jaıtqa nazar aýdardy. Aıtýynsha, ulttyq palata sarapshylar pikiriniń túıinin «Ashyq NQA» portalynda jarııalaý kerek edi.
Jańa kodekstiń birinshi jobasyna qaýymdastyq 200-ge jýyq usynys joldaǵan. Degenmen qazirdiń ózinde kodekstiń ekinshi jobasy ázirlendi, ol birinshi taldaýǵa sáıkes múldem basqa normalardy qamtıdy. Onyń salyq tóleýshilerdiń jaǵdaıyn jaqsartatyn da, nasharlatatyn tustary bar. Endi qaýymdastyq jańa kodekstiń ekinshi jobasyna usynystar engizý múmkindiginen aıyrylyp otyr. Aıtýlarynsha, ýaqyt tapshy dep asyǵyp, mıllıondaǵan bıznes ókiliniń bolashaǵyna selqos qaraýǵa bolmaıdy.
«Buryn fıskaldyq organ bireýdi adal emes dep taný úshin zań buzýshylyqtyń bar ekenin dáleldeýge májbúr boldy. Zań kásipkerlerdiń quqyn qorǵady, múddeleriniń qorǵalýyn qamtamasyz etti. Endi salyq organdary profılaktıkalyq baqylaý prınsıpterinen alshaqtap ketti. Bireýdi bireý tekserý qajet dep eseptese, sony jasaıdy. Biz tekserý nemese baqylaý maqsatynyń ashyq bolýyn qalaımyz. Salyq organdarynyń kez kelgen jospardan tys tekserisi – bıznestiń jaǵdaıyn nasharlatatyn norma», deıdi S.Qarın.
Sarapshynyń aıtýynsha, burynǵy tekserýlerdiń barlyq negizdemesi Kásipkerlik kodekste naqty kórsetilgen. Kásipkerler Salyq kodeksinde de osyndaı erejelerdi kórgisi keledi. Olardyń aıtýynsha, qazirgi qujat zańǵa táýeldi akt retinde qabyldanǵaly tur. Basqasha aıtqanda, buıryq qabyldanady, soǵan sáıkes salyq organdary tekserýge irikteý krıterıılerin bekitedi. Biraq Úkimettiń mundaı pikirlerge aıtar ýáji de daıyn bolyp shyqty.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ókili Erlan Saǵynaev jańa Salyq kodeksiniń jobasynda barlyq problemalyq máseleniń 70 paıyzdan astamy kórinis tapqanyn jáne olar barlyq rásimdi saqtaýǵa tyrysatynyn málimdedi.
«Naryq birinshi kezekte usynysqa ǵana basymdyq beredi. Tirshilik bar jerde bul prosess jalǵasa beredi. Siz ben bizdiń 100 kún boıy talqylap, túıinin taba almaǵan sheshimderdiń bárin naryqtaǵy usynys pen suranys rettep otyrady. Al zań jobasyna qatysty táýelsiz sarapshylar tarapynan 1 000-nan asa usynys túsipti. Halyqaralyq sarapshylardyń da pikiri eskerildi. Dúnıejúzilik bank te, Halyqaralyq valıýta qory da oń pikir berdi. Memleket bolyp atqaryp jatqan orasan isterdi joqqa shyǵarmaıyq. Salyq kodeksiniń barlyq jobasy bıznestiń de, halyqtyń da talap-tilekterine saı emes dep aıtý shyndyqqa janaspaıdy. О́ıtkeni ekonomıkanyń damýy turǵysynan ońdy jáne jaqsy tustar kóp», deıdi E.Saǵynaev.
Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent jańa Salyq kodeksiniń jobasyn qatań synǵa alǵanyn umytqan joqpyz. 9 aqpanda Premer-mınıstr Oljas Bektenov kodeksti qaıta jazyp, onyń rıtorıkasyn ózgertýdi tapsyrdy. Nátıjesinde, Úkimet QQS kóterý ıdeıasynan bas tartyp, keıbir normalardy qaıta qarady. Biraq qujat qaıta jazylsa, biraz jaıttyń basy ashylmaǵanyn pikirtalastardyń betalysy baıqatyp otyr. Bul qujat Parlamenttiń kásibı biliktiligine biraz syn bolatyn syńaıly.
ALMATY
