Ystyqkól sapary nemese Áýezov kóshesi, №3

«Ystyqkólge sonshalyqty yn­tyzarmyn. Qaıta týsam taǵy da Ystyqkóldi tańdar edim», degen eken Muqań. Taý tulǵanyń osynshalyqty tebirene yqylas bildirýi áste tegin emes. Buǵan sebep te kóp. Aıtalyq, Áýezovtiń qyzyl saıasat kúrkirep turǵan shaqta «Manasty» qorǵap, pikir bildirýi erlikke para-par bol­ǵa­ny aqıqat. Shyǵarmashylyǵyna ­kelsek, «Abaı jolyndaǵy» qyr­ǵyz Yzǵuttyny da kóp oqyr­man jaq­sy tanıdy. «Qıly zama­nynda»: «Qyrǵyz bir isti bastasa, jerine jetpeı toqtamaıdy» degen joldar baryn da bilemiz.

M.Áýezovtiń qyrǵyz áde­bıe­tiniń alyptary Aaly Toqombaev, Túgelbaı Sydyqbekovtermen ­rııasyz dostyǵy, bir kezderi jul­dyzdaı jarqyraǵan jas talant Shyńǵys Aıtmatovty odaqtyń báıgesine qosyp, tilektes bol­ǵany, keıin Shyńǵystyń «Jámı­la­ny» alǵash oqýǵa Áýezovke berýi – bir ­týǵan halyqtardyń ádebı baılanysyn nyǵaıta túskeni anyq. Al qyrǵyzdyń alaqan­daı aıyly­nan shyqqan aıtýly Aıtmatov­ uly ustazynyń qy­­ryq jyl­dan astam jabyq jatqan «Qıly ­zamanyn» «Novyı mır» jýr­nalynda kútpegen jerden jańa tynysyn ashyp, alǵysózi­men alamanǵa qaıta qosqanyn kim umytsyn? Shetelge shyqqan­da qoınyna qysa keter qos kitaby – «Manas» pen «Abaı joly» eke­nin aıtýy da ustazyna degen uly qurmet bolsa kerek. Bu­dan bólek, Aıtmatovtyń jalpy qazaq ádebıetimen, Qaljan Nur­mahanov, Zeınolla Qabdo­lov, Qaltaı Muhamedjanov, Sherhan Murtazalar­men shyǵarmashy­lyq hám adamı dos­tyǵyna da tarıh kýá. Son­daı-aq qyrǵyz­dyń kıno óneri­niń sań­­laqtary Bolot Shámshıev, Tólemish О́keev, Súımenqul ­Choq­­morovtar­dyń qazaq máde­nıe­tine sińirgen eń­be­gin aıtpaı ketý de kúná. Iá, qazaq-qyrǵyz ádebı-mádenı ómi­rin­de shekara bol­ǵan joq. Biriniń juldyzyn biri jaqty.

Budan bólek, myń jyldan astam ýaqyt jyrlanyp kele jat­­qan álemge áıgili máńgilik epos­­tyq jyrda qazaq ertegisi­niń keıipkeri Er Tóstik pen onyń tulpary Shalquıryqtyń, Ma­nas­tyń jaqyn dosy qatarynda qazaq batyry Er Kóksheniń jú­rýi – týystyq tamyrymyzdyń qan­shalyq tereńdigin kórsetedi. Sol «Manas» jyryn alǵash ja­zyp alyp, eýropalyq jáne jal­pyadamzattyq órkenıet­tiń altyn tórine engizgen ǵalym Shoqan Ýálıhanov eken­digin qyrǵyz ­baýyrlar únemi qasterlep aıtyp júredi. Jal­py, qyrǵyzdar – salt-dástúrine, tili men diline berik halyq. Al aıylynda júgi­rip júrgen kez kel­gen balany toq­tatyp «Manasty» surasańyz, joq degende eki shý­maǵyn sýyldata jóneledi. Ishine kók bóriniń ­rýhy kirip alǵandaı terbelip oty­ryp jyrlaıdy. Kóz jumýly. Aıaǵy taq-tuq jerge urylady. Mine, rýh. Tańǵalasyń. Tańdaı qaǵa­syń. Álqıssa.

Sonymen, Shyńǵystyń eli dep erekshe tolqyp, Manastyń rýhy dep ishteı tebirenip, Sholpan ataǵa da jettik. Jaz bolǵan soń Ystyqkóldiń jaǵasyna kelýshi sheteldikter kóp. Biri arqalanyp kólge bara jatyr, endi biri kúnge qyzdyrynyp úılerine bettegen. Al biz jaıaýlatyp Áýezovtiń úıin izdep kelemiz. Aldymen mýzeıge habarlasyp surap edik, dúısenbi kúni jabyq eken. Qazaqstannan Muhtar atany izdep keldi dep biz úshin arnaıy ashatyn boldy («Nege ashpasqa?» degen oı da jylt etti). Dál osy sátte bir mar­qa­ıyp qalǵanymyz ras. Jeter jerimiz 15 mınýttyq jol eken. Mekenjaıy – Muhtar Áýe­zov kóshesi, 3. Ár qadam bas­qan­ sa­ıyn jan-jaqqa eleń­dep, júrek órek­pı tústi. Qaı tustan «Áýe­zov» degen jazý atyp shy­ǵar eken dep ystyq-sýyǵymyz basyl­maı tolqyp kelemiz. Muqań­nyń ózi aldymyzdan shyǵardaı bul ne tolqynys deseńizshi.

Sóıtip, «Mýhtar Aýezov kóchósú» degen taqtaıshalar da kóz­­ge ottaı basylyp kórine bas­tady. Áýe­zovtiń úıi osy kóshe­niń tuıyq­talǵan jerinde, dury­sy, bastalǵan tusynda (ret sany boıynsha birinshi úı). Jaǵa­jaı mańyndaǵy kóshe qaladaǵy uzyn kóshelerdiń biri sanalady. Biraq tar ári yǵy-jyǵy qozǵa­lys kóp. Aıta keteıik, Ystyqkól jaǵasyndaǵy bul úı týraly al­ǵash Safýan Shaımerdenovtiń kitabynan oqyp edik.

Mine, aldymyzdan «Muhtar Áýezov mýzeıi» degen nusqaý taq­taıshasy kórindi. Kólge jet­peı solǵa buryldyq. Kún sáý­lesin qalyń aǵash kólegeılegen kóleńkede ornalasqan jasyl úıdiń aldynan mýzeı-kitaphana qyzmetkeri Salamat Tabysheva qushaq jaıa qarsy aldy. Aýla jap-jasyl. Zańǵar jazýshy óziniń toǵyz balasyna balap óz qolymen otyrǵyzǵan, jaıyla ós­ken toǵyz qaıyńǵa qarap, Muqańa ishteı sálem berdik. Baq­ta jazýshynyń ózi otyrǵyzǵan alma aǵash­tary jemis salypty. Tolqı qol sozyp, sondaı bir náziktik­pen aǵash butaqtaryn aıalaı us­tap Áýe­zov otyrǵyzǵan almasynan úzip al­dyq. Qasıetti sý iship turǵandaı, ish­teı kúbirlep tilek tilegen­deı bir tylsym kúı. Mundaı sátte almany jeýge de qımaısyń, dámin kórýden góri áseri basym bolady emes pe? Arbamyzǵa altyn túskendeı qýanyp, eki-úsh tal almany qasterlep Astanaǵa da ala keldik. «Áýezovtiń ózi otyrǵyzǵan aǵashtyń almasy» destik máz bola.

Baqtyń ortasynda jazýshy­nyń 2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ar­naıy baryp ashqan bıýsti tur. Músinshisi – Tamıla Mamatova. Aıta ketsek, avtor Muhtar Áýe­zovtiń bıýstin jasaýǵa eki aı ýaqyt jumsaǵan. Sonda músinshi Áýe­zovke nege qyzyqqanyn aıtyp, «Manas úshin qaryzdarmyz» degen edi bir suhbatynda. Iá, eskert­kish-músin sheber qoldan, aqedil kóńilden shyqqany kórinip tur. Zańǵar jazýshynyń kelbet-keskini dál berilip, shynaıy beınelengen.

Kezinde eńseli bolǵanymen, qazirgi kúni jataǵandaý kórinetin úı mýzeı degennen góri saıajaıǵa uqsaıdy. Jer kólemi asa úlken emes. Esik aldynda garajy bar. Aýlasy, úıi sol salynǵan kúıi saq­talǵan sııaqty. Kire­beris esiginiń sol jaq mańdaısha­synda bul úıde 1959-1960 jyldary qazaq jazýshysy Muhtar Áýezovtiń turǵany, keıin 1970 jyly úıdiń Qazaq KSR-ine beril­geni týraly orys tilinde ja­zylǵan taqta tur.

Úı 1957 jyly salynypty. Áýezovke Qyrǵyz úkimeti aldy­men jer syılapty. Jerdi Qyr­ǵyzstannyń kez kelgen jerinen ózi tańdap alýyna bolady. Ja­zýshy kóp oılanbaı-aq osy Shol­pan atany tańdapty. Qyzyǵy, ol kezde bul Sholpan ata qalasy joq, birdi-ekili úıler bolmasa bos jatqan sur dala eken. Áýezov ózi kelip, kóldiń kózge jaqsy kórinetin jerin tańdapty. Úıdi óz aqshasyna salǵyzǵan. Mýzeı qyzmetkeriniń aıtýynsha, zań­ǵar jazýshy sol kezde-aq Sholpan atanyń jaǵajaıly qala bolatynyn sezgen. Ol jyldary mundaı úı – eń jaqsy úı bolyp sanalǵan. Qalamger munda «О́sken órken» atty soń­ǵy romanyn jazýdy bastady. Áýezov ómirden ótken soń úı memleket menshigine qaıtarylyp, kitaphana-mýzeı bolyp ashylady. Láılá Muhtarqyzynyń bastamasymen kitaphanaǵa alǵashqy 5000 dana kitap jınalǵan. Qazir kitap qory shamamen 12 myńnan asady.

«1970 jyly Muhtar Áýezov­tiń otbasy aqyldasyp, Sholpan ata turǵyndaryna arnap munda kitaphana uıymdastyrdy. So­dan beri biz qalalyq kitaphana re­tinde jumys isteımiz. Bul úı osy jyldary qos halyq­tyń dos­­ty­ǵynyń rámizine aınaldy. Qazaq-qyrǵyz jazýshylary osy úıde kezdesedi», deıdi Salamat Tabysheva.

Úıdiń kireberis keń zaly, jatyn úı, jumys bólmesi, taǵy bir bólme, ashana, dárethanasy bar. Qaı bólmege bas suqsaq ta, kitap to­lyp tur. Oqyrmandar ke­lip, kitap alyp oqıdy. Oqý zaly joq.

«Aýladan kitaphanaǵa bó­lek mekeme ashý kerek. Al úı toly­ǵy­men tek murajaı bolyp tur­sa», deıdi kitaphana-mýzeı qyzmet­keri. Jazýshynyń jumys bólmesi ǵana sol kúıinde saqtalypty. Tór­de jazý ústeli, jumsaq oryn­dyq, ber jaqta aǵashtan toqylǵan terbelmeli kreslo, taǵy basqa zat­tar bar. Jazý ústeli týra kól­ge qaraǵan terezeniń aldyna qo­ıylǵan. Qazir jańa úıler, demalys oryndary qaptap ketken, kól kórinbeıdi, al ol kezde bul jerden aıdyndy kóldiń kórinisi ashylatyn bolǵan. Bul bólmege kire almadyq. Sol qalpynda saqtalǵan jalǵyz bólmege eshkimniń kirýine bolmaıdy.

Kireberis keń zaldyń tórgi jaǵy Aıtmatovqa arnalypty. «Aıt­matovty álem oqıdy» degen aıdarmen shet tilderdegi kitap­tary, ózge de sýretteri bar. Bosaǵa jaqta Áýezovtiń sýretteri, túrli kezdesýler, otyrystar, qyrǵyz jazýshylarymen basqosýlardan estelikter… Taǵy bir shaǵyndaý bólme qazaq dramatýrgııasy men teatr ónerine arnalǵan. Munda da ártúrli sýretter men kórinis­ter. Jazýshy ómirinen syr sherter eksponattar az ekenin birden baıqadyq.

Iá, bul úıdiń aýlasynda talaı rýhanı basqosýlar bolǵan. Áýe­zov keldi degendi estigen Saıaq­baı Qaralaev, Shyńǵys Aıtma­tov, Túgólbaı Sydyqbekov, Aaly Toqombaev, Temirkúl Úmót­álıev, Kýbanychbek Malıkov, Týr­ǵan­­bek Sývanberdıev, Qymbatbek Ýkaev, Nasırdın Baıtemırov syndy tulǵalar arnaıy atbasyn bur­ǵan. Jazýshynyń hatshysy Ǵa­zıza Bısenovanyń esteliginde: «Cholpon-Ataǵa barǵan saıyn qyrǵyzdar Muqańa syı-qur­me­tin kórsetip qalýǵa tyrysatyn. Muqańnyń qyrǵyz jerine sońǵy ret barǵan saparynda kók maısada mal soıyp, erekshe syı kórsetkileri kelgenin baı­qadym. Buryn mundaı qonaq­jaı­lylyq tek úı ishinde ǵana bolatyn. Tabıǵattyń kórkemdigi, kógildir aspan, kók kól, jasyl japyraqtarǵa oranǵan aǵashtar, kók shalǵyn shóp – munyń bári Muqańa arnalǵandaı edi», dep jazady.

Al qyrǵyz jazýshysy Nasır­dın Baıtemırov bylaı dep eske alady: «Sýrette ekeýmiz de tur­myz. Ol qolyn sozyp, kóldiń arǵy jaǵyna oı júgirtip tur. Men onyń oıyna eremin. Onyń oıy kól sııaqty tereń de, keń de, taza da. Onyń keń mańdaıy áli kóz aldymda. Sol ǵajaıyp mańdaı sol kúngi tynysh kóldiń názik tol­qyny, maıda ájim serpilip, qaıtadan jazylyp jatqandaı bolyp kórinedi. Ol senimen kezdesip, sálemińdi alyp, ketip qalsa, bir aýyl, bir halyq, tipti bir kól birge ketkendeı bolyp kórinetin». Iá, eki jazýshynyń bul sýreti qonaqjaı bólmesinde ilinip tur.

Buryndary Muhtar Áýezov kitaphana-mýzeıinde kúzetshi joq, qyzmetker az degen áńgime jıi aıtylatyn. Byltyrdan beri munda eki kitaphanashy, bir kúzetshi qyzmet etedi. Aptasyna bes kún boıy 08.30-17.30 aralyǵynda jumys isteıdi. Jeksenbi-dúısenbi – demalys.

Eske salsaq, Muhtar Áýezov qyr­ǵyz jerine alǵash ret HH ǵasyrdyń 1920-28 jyldary bar­ǵan. Maqsaty – «Ma­nas» eposyna qyzyǵyp, zertteý jumystaryn júrgizý. Keıin ol qyrǵyz aqyn-ja­zýshylarymen jaqyn tany­syp, ómirin saqtap qalǵan ystyqkól­dik dosy Ból­túrik balýanmen kezdesip, saǵy­nyshyn tarqatyp, onyń úıinde talaı ret bolǵan. Qıyn-qystaý qýǵyn-súrgin kezinde dál osy Bóltúrik balýannyń úıinde jasyrynǵan desedi. Jalpy, Bóltúrik balýanǵa qatysty ańyz-áńgime kóp aıtylady.

Kitaphana-mýzeı qyzmetkeri­men qoshtasyp jatyp: «Qonaqtar kóp kele me?» dep suradym. Nege ekenin qaıdam, ishte bir qor­qynysh boldy. «Iá, qazaqtar kóp keledi», dedi jymııa. Shekara asyp, Qyrǵyzstanǵa taban tıgennen bastap tolqyǵan kóńildiń sátti núktesi osy jaýap bolǵan syńaıly. Boıymdy maqtanysh bılep, Áýezov kóshesinen alys­taı berdik.

Astana – Bishkek – Ystyqkól – Bishkek – Astana