Pavlodar: Qazaq mektebiniń jaıy qalaı?

Oblys ortalyǵyna jaqyn orna­lasqan Pavlodar aýda­nyn­daǵy oqýshylardyń qa­zaq tilinde bilim alý kórsetkishteri kóńil kónshitpeıdi. Ata-analardyń birazy qazaq synybynda oqıtyn balala­ryn jyl ortasynda orys synybyna aýys­tyrǵan jaǵdaılar tirkelgen. Eń óki­nish­tisi, mundaǵy Mıchýrın aýylynda bıylǵy oqý jylynda qazaqsha birinshi synypqa baratyn bala joq. Al oryssha birinshi synypqa barǵandardyń sany – 35 bala. Qyzyq bolǵanda, bıylǵy oqý jylynda bul mektepti qazaqsha támamdap shyǵatyn synyp ta joq kórinedi. Iаǵnı mektepte birinshi jáne on birinshi synyptar qazaq tilinde múlde bilim almaıdy.

Bizge bul máseleni jetkizgen aýyl turǵyny, jergilikti kitaphana qyzmetkeri Altynaı Seserhan jýyqta Qyzylorda jaqtan kóship kelgen otbasy balasyn amalsyzdan álgi 21 oqýshynyń qatarynda orys synybyna berip otyrǵanyn aıtty.

 – Bilýimshe Mıchýrın mektebinde 350 bala bilim alyp jatyr. Aralas mektep degen aty ǵana. Qazaq tilinde oqıtyn balalar sany ári ketse bir synypta 7-8-den, eń kóbi 12-den aspaıdy. Túptep kelgende qazaqsha oqıtyndardyń úlesi 15-20 pa­ıyzdaı ǵana bolyp qalar. Bıyl bastaýysh qazaq synybynyń bir muǵalimi jumyssyz qalyp otyr. Sebebi birinshi synypqa bala jınalmady. 4-5 ata-ana bergisi kelgen eken, olardy mektep dırektory Mıchýrın aýyldyq balabaqshasyndaǵy mektepaldy daıarlyq tobyna berýge kóndiripti. Negizi qujat júzinde bul balabaqsha 100 paıyz memlekettik tilde bilim-tárbıe beretin mekeme dep kórsetilgen. Alaıda is júzinde barlyǵy resmı tilde júrgiziledi. Munda barǵan balalarymyz úıge oryssha sóılep keledi. Meniń qyzym bes jarym jasta, álgi balabaqshanyń joǵary tobynda júr edi. Bıyl mektepaldy daıarlyq tobyna apardym. Sebebi álgi topta júre berse, óz ana tilin umytyp qalatynyn túsindim. Balabaqsha basshylyǵynyń baldyrǵandardyń qazaq tilinde tárbıelenbeı jatqanyna jete nazar aýdarmaıtyny baıqalmaıdy. Bıyl birinshi synypqa barǵan 21 balanyń 60 paıyzǵa jýyǵy qazaq balalary ekenin kórgende ishim ýdaı ashydy, – dep qynjyldy ana.

Negizi Mıchýrın aýylynda 2 800 adam tursa, onyń basym bóligi – jergilikti ulttan.

Aldaǵy oqý jylynda Pavlodar aýda­ny boıynsha orta mektepterde 4086 bala bilim alady. Barlyǵy 24 mektep bar bolsa, sonyń jeteýi ǵana qazaq tilinde oqytady. Aralas mektep sany – on úsh, orys tildegisi – altaý. Memlekettik tilde bilim alyp jatqandardyń úlesi 37 paıyzdyń aınalasynda, bul oblystyq kórsetkishten de tómen degen sóz.

Pavlodar aýdandyq qoǵamdyq keńes­tiń tóraǵasy, bıler keńesiniń múshesi Baqytbek Batkeevtiń sózinshe, qazaq tilinde bilim alyp jatqan oqý­shylardyń kóbinde óz ana tilderin meńgerý deńgeıi tómen. Bala qazaq tilinde jazylǵan oqýlyqtan túk túsinbegen soń, oqytyp jarytpaıtyny belgili. Osynyń saldarynan mektepterdegi bilim sapasy aqsaıdy. Keıbir ata-analar amalsyzdan orys synyptaryna aýystyrýǵa májbúr. Qazaq synyptaryndaǵy bala tapshylyǵyn qoıyp, búginde bala­baqshalarda memlekettik tilde tárbıe­le­netin baldyrǵandar da sıregen. Mysal úshin, Mıchýrın aýylyndaǵy bala­baqshanyń mektepaldy daıarlyq toptarynda qazaq tildi psıholog joq. Aýdan boıynsha ózge de mamandar jetispeıdi.

 – Qazir balalardyń oınaıtyn, demalatyn oryndarynyń barlyǵy resmı tilde qyzmet kórsetedi. Qarapaıym mysaldar keltireıin. Jyl saıyn jazǵy demalys lagerleri uıymdastyrylady. Ondaǵy sharalardyń kóbi qazaq tilinde ótpeıdi. Aýdan Pavlodar qalasynyń irgesinde bolǵandyqtan, balalardyń barlyǵy shahardyń qalalyq saıabaǵyndaǵy attraksıondarda oınaǵandy unatady. Attraksıondarda qyzmet kórsetý de ózge tilde. Balalarǵa qaýipsizdik sharalaryn túsindirý, kórneki aqparat memlekettik tilde jazylmaǵan. Olardy tekserip jatqan, mán bergen eshkim joq. Qalalyq máslıhat depýtattary máseleni bilse de, aralaspaı otyrǵany tańǵaldyrady. Taǵy bir kóńilge unamaıtyny, Pavlodarda, jalpy oblysta elimizdiń, sonyń ishinde týǵan ólkemizdiń tarıhyn burmalap, jer ataýlaryn ózge tilde nasıhattaıtyn, onysyn bizdiń balalarymyzdyń sanasyna quıyp jatqan uıymdar bar. «Pavlodar geografııa úıi» degen birlestik jyl sa­ıyn balalardy jınap alady da, Ertis ózeni ústimen serýendetip, kezinde syrt eldiń saıahatshylary kartaǵa burmalap jazyp ketken jer ataýlaryn nasıhattaıdy. Jaz boıy Ertis Promenad sahnasynda ótetin konsertter, merekelik is-sharalarda memlekettik tildiń qoldanys tabýy kemshin. Jalpy, balalardyń bos ýaqytyn qamtý, mádenı is-sharalarmen qamtýda qazaq tiline oryn buıyrmaı tur. О́zim týǵan Jertumsyq aýylynda ólketaný jáne ekologııa baǵytynda «Elim» atty balalardyń jasaǵyn qur­ǵan edik. Ústimizden aryz jazyp jú­rip, aqyr-sońy tobymyzdy taratyp tyndy. О́lkeniń tarıhyn bilmeıtin jasóspirimnen patrıot tárbıelep ósirý qıyn. Osyny ıdeologııaǵa, bilim salasyna jaýapty organdar eskeretin ýaqyt jetti, – deıdi Baqytbek Batkeev.

Bizdiń naqty mysal keltirgenimiz tek bir aýyl tóńireginde ǵana. Máselege dendeı bersek, oblysta budan da soraqy faktilerge kezigerimiz anyq. Osydan eki jyl buryn gazetimizde «Aýyldarda qazaq mektebiniń úlesi az» degen maqala usynǵan edik. Bıyl máseleni taǵy bir márte tarazylap kórip, ózgeristiń shamaly ekenine kózimiz jetti.

Aımaqtyń bilim salasyndaǵy statıs­tıkalyq derekterge sóz salyp kóreıik. 2024–2025 oqý jylynda Pavlodar oblysynda 360 jalpy bilim berý mektebi jumys istese, onyń ishinde 137-si - qazaq tilinde oqytatyn mektep (mektepterdiń sany, arasalmaǵy boıynsha 2022 jylǵy statıstıka ózgermegen). Olarda jalpy sany 118 myńǵa jýyq oqýshy oqysa, 50 myńnan astamy nemese 43 paıyzy ǵana qazaq tilinde bilim alady. Iá, 2022–2023 jyldary oqýshy sany 114 myń edi de, qazaq tilinde oqıtyndar nebári 38 paıyzdy quraǵan. Kórsetkish 5 paıyzǵa ósken. Deıturǵanmen mektep­terdegi bala sanynyń artqanyn eskersek, kórsetkish budan da joǵary bolýy kerek edi dep oılaımyz. Bul jerdegi másele negizinen aralas mektepterge qatysty ekenin shamaladyq. Sebebi 100 paıyz qazaq tilinde bilim beretin mektepterde jańa oqý jylynda 33 myń oqýshy bilim alsa, aralas mektepterdegi qazaq synyptarynda oqıtyn oqýshylar sany – nebári 17,5 myń bala. Al aralas mektepterde oryssha bilim alatyndar sany – 60 myń oqýshy. Iаǵnı aralas mektepterdegi ár úsh synyptyń ekeýi – oryssha. Bul jerde taza oryssha oqytatyn mektepterdi sanatqa qosqan joqpyz. Oblysta aralas mektepterdiń jalpy sany – 174. Olardyń basym bóligi ózge ult ókilderi mol shoǵyrlanǵan Pavlodar, Ekibastuz, Aqsý qalalarynda ornalasýy túsinikti jaǵdaı. Alaıda keıingi ýaqytta jergilikti ult ókilderi kóbeıe bastaǵan Tereńkól aýdanynda – 18, Ertis pen Pavlodar aýdandarynyń árqaısysynda – 13, Aqtoǵaı men Jelezın aýdandarynda – 12, Aqqýlyda – 8, Ýspen men Sharbaqtyda – 6 aralas mektepten saqtalyp otyrǵany qynjyltady.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, óńirlik bilim berý basqarmasy basshysynyń orynbasary Gúlmıra Bashırova 2022 jáne 2023 jyldary oblys boıynsha mektep tabaldyryǵyn attaǵan 23,5 myń oqýshynyń 43 paıyzy qazaq tilindegi synyptardy tańdaǵanyn aıtady. Al bıyl 11 myńǵa jýyq balanyń 45 paıyzynyń tańdaýy qazaq mektepterine túsip otyr. Bul sál de bolsa unamdy statıstıka dep túıdik.

Alaıda Ýspen, Sharbaqty, Tereńkól, Pavlodar, Jelezın aýdandaryndaǵy qazaq synyptarynda oqıtyn oqýshy­lardyń kontıngenti óte tómen. Mysaly, Ýspende 1 852 oqýshynyń 450-i (24 pa­ıyz), Sharbaqtyda 2 929 oqýshynyń 1 083-i (36 paıyz), Tereńkólde 3 208 oqýshynyń 918-i (28 paıyz), Jelezındegi 1 933 bilim alýshynyń 409-y (21 paıyz), Pavlodar aýdanynda 4 086 oqýshynyń 1 535-i (37 paıyzy) ǵana memlekettik tilde bilim alady. Kóp óńir «aralas mektep» degendi jalań uran retinde paıdalanatyny da baıqalady. Álgindeı mektepterde qazaq synyptary basqasymen salystyrǵanda áldeneshe ese az. Mundaı mysaldar Pavlodar, Ekibastuz, Aqsý qalalaryn aıtpaǵanda, Jelezın, Tereń­kól, Sharbaqty, Ýspen aýdandarynda jıi kezdesedi.

Oblystyq qoǵamdyq keńestiń mú­shesi Erkeǵalı Janǵazy Reseımen shekaralas aýdandarymyzda túlekterdiń kórshi memlekettiń joǵary oqý ornyn jaǵalap, reti kelse sol jaqqa ketkisi kelip turatyn úrdisi áli báseńdemeı turǵanyn aıtady. «Buǵan ózimizdiń otandyq joǵary oqý oryndary da kináli. Eń áýeli stýdentterdiń áleýmettik jaǵdaıy tolyq sheshilmegen. Buryn S.Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń ózinde 5 jataqhana boldy. Al qazir she? Bıyl balam Almatydaǵy joǵary oqý ornyna tústi. Biraq jataqhana joq. Osyndaı máseleler oqytý tilin tańdaýda balalarymyzdy jańsaqtyqqa uryndyrady.

Úshinshiden, kóp ata-ana ulttyq patrıotızm degennen jurdaı. Keshe ǵana aýyldan kóship kelgen azamattar birtindep ózge tilge júırik bola bas­taıdy. Sebebi ol jerdegi orta – oryssha. Ol baılanys tili birtindep otbasyna ornyǵady. Túptep kelgende álginiń úıindegi balalary biraz ýaqyttan soń oryssha sýdaı bolyp shyǵady. Qazaq mektebine bereıin dese, balanyń tili oryssha shyqqan. Amalsyzdan ózge tildegi mekteptiń tabaldyryǵynan attatqyzady. 2020 jyly Pavlodar qalasynda Muzafar Álimbaev atyndaǵy mektep ashyldy. Taza qazaq mektebi etý úshin ózge azamattarmen birge júgirip júrip, qynjyltatyn jaıttarǵa keziktik. О́zim sóılesken 600 ata-ananyń nebári 6-ýy ǵana balasyn qazaq tilinde oqytýǵa yqylasty ekenin estigende, kóńilim sý sepkendeı boldy. Mundaı jaıttardy tize bersek jeterlik, – deıdi qoǵam belsendisi.

Qoryta aıtqanda, ana tilimizdegi synyptar qataryn arttyrý – kezek kúttirmeıtin másele. Kúni keshe osy jyly elimizde mektep tabaldyryǵyn attaıtyn baldyrǵandardyń 70 paıyzy qazaq synybyn tańdaǵany jóninde súıinshi jańalyq jarııalandy. Bul – memlekettik tildiń mártebesin arttyrý baǵytyndaǵy oń ózgeris. Eldik deńgeıdegi osyndaı jumystyń Kereký óńirinde qarqyndamaı otyrǵany qynjyltady. Jergilikti bılik, sonyń ishinde bilim basqarmalary bul baǵyttaǵy statıstıkany jaqsartý úshin arnaıy jospar quryp, júıeli jumys júrgizbese, alǵa jyljý qıyn.

Pavlodar oblysy