Búgingi býynnyń saıası belsendiligi qandaı?

Osydan bir apta buryn «Jastar» ǵylymı zert­teý ortalyǵy bıyl­ǵy «Qazaqstan jastary» ult­tyq baıandamasyn jarııalady. Tal­da­malyq zertteýde jas býynnyń den­saýlyǵynan bastap, bilim, ǵylym, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, qyzy­ǵýshylyǵy men qundylyǵy, aza­mattyq belsendiligi jiti saralanǵan. Baı­qaǵanymyz, 35-ke deıingi otandas­tarymyzdyń saıası kózqarasy da esepke alynypty.

Máselen, zertteýde jastardyń 19,7%-dan 28,4%-ǵa deıingi bóligi azyq-túlik pen dári-dármek baǵasynyń qymbattaýyna, kommýnaldyq qyzmet tarıfteriniń ósýine qatysty narazylyq sharalaryna qatysýǵa deıin ashyq jetkizgen. Sondaı-aq eldegi jas býynnyń basym kópshiligi dinı (78,5%) ne quqyq qorǵaý uıymdaryna (76,4%), saıası partııalarǵa (76,0%), qoǵamdyq keńesterge (75,4%) qatysqysy kelmeıtinin aıtqan. Ese­sine, olar volonterlik qozǵalys, jas­tar birlestikteri men jobalaryna, qaıyrymdylyq jumystaryna belsendi aralasýdy jón kóredi.

Jalpy, qujatta sarapshylar jas­tardyń qoǵamdyq ómirin jáne aza­mattyq ustanymyn bildirýin joǵary baǵalaǵan. Aıtýlarynsha, bul tendensııaǵa belgili bir deńgeıde sıfrlyq tehnologııalar túrtki bolyp otyr.

– Jastar aksııalarǵa, pikirsaıys­tar men bilim jobalaryna qatysý arqyly saıası jáne áleýmettik máselelerge qyzyǵýshylyq bildirip júrgenderine kýámiz. Ádette, olar qoǵamdyq bastama­lar qurý men pikir bildirýde áleý­mettik jelilerdi belsendi paıdalanady. Jastardyń 89,4%-y – WhatsApp, 79,8%-y  – Instagram, 63,9%-y – TikTok-ty jıi qoldanady. Negizi jas azamattardyń saıası belsendiligi aıryqsha mańyzǵa ıe. Keıingi kezderi, jas mamandar men stýdentterdiń saıası úderisterge qyzyǵýshylyǵy artqany baıqalady. Bul – qoǵamdaǵy pikir alýandyǵynyń artýyna jáne meılinshe reprezentatıvti saıası júıe qurylýyna yqpalyn tıgizetin oń trend, – deıdi táýelsiz sarapshy Ánýar Ońaıbekov.

Jastardyń qoǵamdyq ómirge qatysýy, azamattyq ustanymdaryn bildirýi demo­kratııalyq qundylyqtardyń ilgeri­leýi­ne ári áleýmettik yntymaq­tastyqtyń nyǵaıýyna sep bolady. Alaıda 35 jasqa deıingi otandastarymyz arasynda ma­terıaldyq qajettilikti alǵa tartyp, qoǵamdyq belsendilikke beıqam qaraı­tyndar da bar.

– Materıaldyq baılyqqa umtylý barlyq sanaly adamǵa tán. Bul – memleket pen qoǵam damýynyń mańyzdy faktory. Degenmen materıaldyq ıgilikterdi tynymsyz jáne etıkalyq eńbekpen tabý qajettiligi týraly uǵym sosıýmda burmalanǵan. Sol sııaqty táýeldi bolý úrdisi de jastarda basym, óıtkeni materıaldyq turǵydan tolyq qamtamasyz etedi degen eseppen memleketke úlken úmit artyp otyr. Saıasattyń ózgerýimen jastar arasynda osyndaı kóńil kúı qalyptasýy da yqtımal. Bas­pa­naǵa qarjy jınaqtaýdyń múmkin bolmaýy, turmystyq qajettilikke saı teń jalaqynyń bolmaýy, orta taptyń jedel qarqynmen qysqarýy – jastardy mentaldyq problemalarǵa, táýeldi minezge jáne margınalızasııaǵa ıteretin negizgi faktorlar. Jastardyń basym kópshiliginde áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlardan nemquraıdylyq pen konformızm bar, óıtkeni olardyń kópshiligi odan da basym bazalyq suranystaryn jabý jolynda júr. Sondyqtan qazir tek olardyń boıyna birlik uǵymyn sińirip, ekologııalyq problemalar men áleýmettik ádiletsizdik, taǵy basqa ótkir máselelerdi birlese sheshý tóńireginde shoǵyrlandyrý qajet, – deıdi «Esbol Qory» QQ tóraǵasy Jandos Aqtaev.

Taǵy bir eskeretin dúnıe – dál qazir túrli volonterlik bastamalardaǵy jas­tar­dyń belsendiligi, eldegi osy sanat­taǵy azamattardyń jalpy belsendiligin arttyryp otyr.

– Volonterlik esebinen belsendiliktiń jalpy fony artty, degenmen respýb­lıkalyq jastar uıymdarynyń sany aıtarlyqtaı qysqarǵany týraly derek alańdatady. Buǵan memleket tarapynan qoldaýdyń jetkiliksiz bolýy, jastar qozǵalysynyń belgili bir baǵyttaryna qyzyǵýshylyǵy joǵalýy nemese bir uıym sheńberinde qoǵamdyq qyzmetpen shektelmeýge umtylǵan jastardyń ózde­rinde basymdyq berýi sebep bolýy múmkin. Menińshe, osy sekildi sheshýdi qajet etetin birneshe másele bar. О́zindik damý, densaýlyqty saqtaý men jaıly ómir suranystaryn qanaǵattandyrý úshin qarjy qajet. Sondyqtan jastardyń mate­rıaldyq baılyqqa umtylý tendensııasy naq túsinikti. Biraq aıaq astynan baıý, tájirıbe men kásibı biliksiz joǵary laýazymdar alý múmkindigin qabyldaý jas­tar arasynda kereǵar túsinikterdiń paıda bolýyna yqpal etip otyr. Bul saıyp kelgende, tárbıelik komponent máselesi. Gadjettermen tárbıeleý, jasóspirimmen til tabysa almaý, ınternet keńistiktiń yqpaly, jalǵan kýmırler jasaý degen sekildi máseleler kóp problemanyń ózegi bolyp otyr. Máselen, jumyssyz jastarda masyldyq kóńil kúı bar.

Solaı bola tura, jastardyń saıa­sı belsendiligi jyl saıyn artyp kele jat­qanyn aıta ketý kerek. Bul ási­rese sońǵy Parlamenttiń saılaý bary­synda baıqaldy. Konsýltatıvtik-keńestik organdarǵa qatysýyna nazar kúsheıtildi. Mysaly, jastar saıasaty bo­ıynsha keńesterge memlekettik organdar ókilderi emes, jastar kóbirek tartyla bas­tady. Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıda jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń XXXIII sessııasynda sóılegen sózderinde jastarǵa kóńil bólindi, – deıdi MAM EQDK «Qoǵamdyq kelisim» RMM dırektory Elına Masagýtova.

Negizi azamattyq ustanym jas býynnyń tulǵa bolyp qalyptasýyna ǵana emes, jalpy qoǵamnyń turaqty damýyna qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa kómektesedi. Sondyqtan elimizde jas­tardyń azamattyq, áleýmettik derbes bolýy úshin qajet quqyqtyq, eko­no­mıkalyq, uıymdastyrýshylyq jaǵ­daılardy jasaý jáne nyǵaıtý mem­lekettik jastar saıasatynyń negizgi maq­saty dep bekitilgen. Alaıda qujatta memlekettik jastar saıasatyna baǵa bergen respondentterdiń 54,2%-y ǵana onyń tıimdiligin, al 19,8%-y odan múldem habarsyz ekenin jasyrmaǵan.

– Jalpy alǵanda, Qazaqstanda mem­le­kettik jastar saıasatyn iske asyrý oń nátıjeler berip otyr dep aıtýǵa bolady. Degenmen bul baǵytta áli sheshimin tappaǵan máseleler bar. Mysaly, aýyldyq jerdegi jastardyń bilim alýy men jumyspen qamtylýy, baspana máselesi, jastar arasynda áleýmettik teń­sizdik ózekti bola túsip otyr. Jastardy damytý baǵy­tynda qabyldanǵan shara­­lardyń adek­vattylyǵyna kelsek, keıbir aı­maqtarda jáne keı áleýmettik toptar arasynda qosymsha qoldaý qajet. Únemi monıtorıng pen taldaý júrgizý, memlekettik saıasat jastardyń barlyq toptaryna birdeı tıimdilikpen yqpal etýi úshin qajet bolsa túzetýler engizip otyrý mańyzdy. Jalpy, jastardyń saıası belsendiligi artyp keledi. Biraq osy belsendilikti odan ári arttyrý úshin saıa­sı bilimdi jetildirý, qoldaý jáne osy joldaǵy kedergilerdi boldyrmaý kerek, – deıdi О́skemen qalasy ákimdiginiń «Jastar resýrstar ortalyǵy» KMM dırektory Erbol Baqytjan.

Bul pikirdi «Til-Qazyna» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Maqpal Jumabaı da qoldaıdy. О́ıtkeni elimizde jastar saıasatynyń zańnamalyq tuǵyry qalyptasyp boldy. Byltyr ǵana 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan Mem­lekettik jastar saıasatynyń tujy­rym­damasy qabyldandy. Endi ony jetil­dirip, kemeline keltirýdi oılaýymyz kerek. О́ıtkeni jumyssyzdyq pen qylmys deńgeıi, nashaqorlyq pen lýdomanııa beleń alǵan tusta, sýısıd kórsetkishin, otbasyn qurý men ajyrasý koeffısıentin eskersek, áli de kóńil bólý kerek tustar kóp.

– Jastar qoǵamnyń barlyq aspek­tilerinde qarastyrylýy kerek. Mysaly, eger biz bilim berý nemese kontent salasy, turǵyn úı nemese áleýmettik másele týraly aıtsaq, jastar da sol kontentte qarastyrylýy kerek. Olarǵa birinshi kezekte osy ekojúıeniń úlken bir bólshegi retinde qaraý qajet. Jastardy ne tolǵandyrady? Biz neni ózgertýimiz kerek? Nelikten otbasylarda kúsh qoldaný kóp? Olar nege osy áreketterge barady? Munyń barlyǵy júıeli zertteýdi qajet etedi. Bul áleýmettik problema bolyp esepteledi. Búginde jastar damýynda onyń adam, azamat retindegi alǵa ilgerileýiniń rýhanı aspektileri eskerilmeıdi. Jalpy, ıdeologııa týraly aıtqanda oı-pikir kóbeıe túsedi. Biraq qazir bizdi biriktiretin bir nárse bar, ol – qundylyq. Jastar saıası mátinderdi onsha túsine bermeıdi. Osy qundylyqtar týraly olarmen óz tilinde sóılesý kerek, – deıdi ol.

Qazirgi jastardyń azamattyq jáne saıası belsendiligi edeýir artqan. Alaıda osy tusta tájirıbe men bilim jetispeýi saldarynan jastardyń destrýktıvti saıası jáne dinı qozǵalystarǵa kirý táýekelin azaıtý úshin urpaqtar arasyndaǵy ózara túsinik pen ortaq qundylyqtardy qalyptastyrýda bir­jaqty ádis-tásil­diń ornyna maqsatty baǵyttalǵan ıdeo­logııalyq jumys qajet.