Halyq nege qartaıyp barady?

Jahandaǵy jaǵdaı

Halyqtyń qartaıýy – qazirgi ómirdiń jahandyq demografııalyq, áleýmettik jáne ekonomıkalyq problemanyń biri. DDU-nyń 2019 jylǵy esebi bo­ıynsha 2050 jylǵa qaraı álem halqynyń 16%-y 65 jastan asqan bolady dep bol­japty. 2011 jylǵy derektermen salys­tyrǵanda, 65 jastan asqan álem halqynyń úlesi 11% bolǵan. Halyqtyń qartaıýy ómir súrý uzaqtyǵynyń artýy ma, álde týý kórsetkishiniń azaıýy ma degen máseleni tarazylyp kóreıik.

Qazir halyqtyń qartaıýy, egde jastaǵy adamdardyń kóbeıýi barlyq elde baıqalady. Bul úderis HHI ǵasyrdaǵy eń mańyzdy áleýmettik ózgeristerdiń biri bolyp otyr. Demografııalyq qartaıý eńbek jáne qarjy naryqtaryna, turǵyn úı, kólik, sondaı-aq otbasy qurylymyna áser etedi deıdi mamandar. Álemdik zertteýlerde 80 jastan asqan adamdardyń sany 2050 jylǵa deıin úsh esege artady dep boljanǵan. Demograftardyń zertteýinshe, jalpy qarttyqtyń kóbeıýine tán birneshe faktor bar eken. Bul – týý, ólim jáne kóshi-qon. 1950 jyldan bastap kóptegen elde ómir súrý uzaqtyǵy aıtarlyqtaı ósken. Osyǵan baılanysty 1992 jyly BUU qartaıý máseleleri boıynsha arnaıy deklarasııa qabyldap, Bas Assambleıa 1999 jyldy Halyqaralyq qarttar jyly dep jarııalady.

BUU zertteýine súıensek, 2021-2050 jyldar aralyǵynda ındýstrııasy damy­ǵan elderde 65 jastan asqan ha­lyq­tyń úlesi 19,6%-dan 27,8%-ǵa deıin (41,8%-ǵa), al damýshy elderde – 7,7%-dan 14,8%-ǵa deıin (92,2%-ǵa) óspek. Qazir bul máselede Japonııa alda tur, onda el halqynyń 29,8%-y (37,1 mln adam) qartaıǵan. Bul tipti 2050 jylǵa qaraı 37,5%-ǵa jetedi dep boljanyp otyr. Al postkeńestik elderde halyqtyń qartaıý deńgeıi álemdik kórsetkishten edáýir asyp túsedi deıdi zertteýler. Qazirdiń ózinde eń joǵary kórsetkish Baltyq elderinde (20,4%-21,6%), Ýkraınada (17,4%), Belarýsta (16,8%) jáne Reseıde (15,6%) baıqalady. Ortalyq Azııa elderinde eń joǵary kórsetkish bizdiń elde baıqalǵan. 2021-2050 jyldar kezeńinde О́zbekstan men Qyrǵyzstanda 65 jastan asqan egde jas­ta­ǵy adamdardyń úlesi eki ese artsa, Qa­zaq­standa 49,6%-ǵa jetedi dep boljaıdy.

Qazaq qartaıyp bara ma?

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine súıensek, 2024 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha halyq sany 20 095 963 jan sanyn quraǵan. 3 aıda halyqtyń jalpy ósimi 62 121 adam bolǵan. 2024 jyldyń alǵashqy úsh aıynda 91,9 myń sábı dúnıege kelse, qaıtys bolǵandar sany – 33,4 myń adam. Osylaısha, halyqtyń tabıǵı ósimi 58,4 adamdy qurady. Týýdyń eń joǵary deńgeıi Mańǵystaý (1 000 turǵynǵa 25,10 adam), Túrkistan (24,71) oblys­tarynda jáne Shymkent qalasynda (23,57) baıqaldy. О́lim-jitimniń eń joǵary deńgeıi Soltústik Qazaqstan (1 000 turǵynǵa shaqqanda 12,05), Shyǵys Qazaqstan (11,98) jáne Qostanaı oblystarynda (10,51) tirkeldi. Bul – osy oblystardaǵy halyqtyń jas qurylymymen erekshelenetin faktor.

Ranking.kz saıtynyń deregine súıensek, 2024 jyldyń basynda eldegi egde adamdardyń sany 2,7 mıllıonnan asqan. Búkil álemde 2020-2021 jyldary kórsetkishter aıtarlyqtaı tómendepti. Buǵan, árıne, pandemııa áser etkeni túsinikti jaıt. Alaıda 2022 jyldan bastap ómir súrý uzaqtyǵy qaıtadan óse bastaıdy.

Máselen, elimizde bir jyl ishinde qarttar sany 4,2%-ǵa kúrt kóterilgen. Halyqaralyq (BUU) jáne otandyq (BJZQ) sarapshylardyń eseptik derek­teri elimizde de 2050 jylǵa qaraı ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýyna baılanys­ty demografııalyq káriliktiń joǵary deńgeıi baıqalatynyn kórsetedi. Bol­jam boıynsha 60 jastan asqan adam­dardyń úlesi 16,7%-ǵa deıin artpaq. Iаǵnı 2050 jylǵa qaraı árbir altynshy adam jasy 60 jasta bolady-mys.

Mamandar ne deıdi?

Ekonomıst Dosbol Nurahmettiń aıtýynsha, halyqtyń qartaıýy birinshi kezek­te ekonomıkalyq ósimniń quldy­raýyna alyp kelmek.

«Qartaıý ınnovasııanyń damýyn da tejeıdi. Innovasııanyń kenje qalýy ekonomıkalyq ósimdi baıaýlatady. Úshinshiden, bul jaǵdaı memlekettik bıýdjetke aýyrlyq túsiredi. Iаǵnı qart kisiler jumys istemeıtindikten jeke tabys salyǵy el qazynasyna túspeıdi. Al memleket shyǵyndary arta beredi. Shyn máninde, halyq sany kóbeıgen soń jáne onyń sapasy artqan soń baryp kúnkóris deńgeıi artady, IJО́ kóbeıedi. Barlyǵy bir-birimen baılanysty. Ekonomıkalyq ósim bar jerde IJО́ de artady. IJО́ joǵary bolǵandyqtan, halyqtyń turmysy, kúnkóris deńgeıi de joǵarylaıdy», deıdi ol.

Deı turǵanmen sarapshy eldegi halyqtyń qartaıý úderisi damyǵan el­der­degideı qarqyndy júrip jatpa­ǵan­­dyqtan bul alańdaýǵa negiz joq degen sóz emes ekenin aıtty.

«Halyqtyń qartaıýy aldymen ekono­mıkalyq ósimge keri áser etedi, onyń ishinde eńbekke qabiletti adam sany aza­­ıyp, eńbek ónimdiligi tómendeıdi. Eńbekke qabiletti adamdardyń jumys júktemesi joǵarylaıdy. Tutyný qury­lymynyń ózgerýi, tutyný shy­ǵyn­darynyń azaıýy taýarlar men qyzmetterdiń baǵasyna jáne ınflıasııa deńgeıine yqpal etedi. Halyqaralyq valıýta qorynyń baǵalaýynsha, qartaıǵan halyq deflıasııalyq qysymmen birge júredi, óıtkeni jıyntyq suranys tómendeıdi. Aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligi tómendeıdi. Zeınetaqy júıesine, densaýlyq saqtaý men áleýmettik qorǵaýǵa, el bıýdjetine túsetin shyǵyndar ósedi. Aımaqaralyq teńsizdik shıelenisedi», deıdi D.Nurahmet.

Sonymen qatar demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa, halyqtyń demo­gra­fııalyq minez-qulqyn ózgertýge, jastardyń reprodýktıvti belsendiligin arttyrýǵa, otbasylyq qatynastardy nyǵaıtýǵa, halyqtyń ólim-jitimin tómendetýge jáne qoǵamda saý ómir súrýdiń ıdeologııasy men tájirıbesin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan is-shara­lardy ázirleý qajet ekenin alǵa tartty maman.

«Álemde mynadaı qyzyq zertteý bar. Ekonomıkalyq saýattylyqtyń artýy eldegi úılený jasynyń ulǵaıýyna jáne otbasyndaǵy bala sanynyń azaıýyna áser etedi eken. Iаǵnı halyq meılinshe ekonomıkalyq turǵyda saýatty bolǵan saıyn olar keshirek úılenedi, azyraq bala týady. Sebebi, ondaı adamdar barlyǵyn esepteı alady, balaly bolý­dyń shyǵyny – onyń bilimine, bola­shaǵyna qansha aqsha jumsalady degen sııaqty. Árıne, bul – durys degen sóz emes. Qazaqstan sııaqty damýshy memleket úshin demografııany kóterý – óte mańyzdy faktor. Demografııanyń ósýi eńbek kúshiniń, tutyný deńgeıiniń artýyna, ınnovasııanyń damýyna áser etedi. Demografııa eldiń ekonomıkalyq ólshemin anyqtaıdy. Kez kelgen bıznes­ke bes adamǵa taýar óndirip, satqannan góri 10-20 adamdyq naryqqa taýar satqan yńǵaıly jáne bıznes ózine kerek adamdardy ońaı tabady», deıdi ol.

Al demograf Ázimbaı Ǵalı muny obektıvti úrdis deıdi.

«Árbir ulttyń demografııalyq kezeńderi bolady. Ulttyń jas kezeńi bar. Qazaqtar 1959-1962 jylar araly­ǵynda óte jas ult boldy. Tipti álemdik deńgeımen salystyrǵanda kórsetkish jas edi. Ol kezde medısına da jaqsy boldy. Nárestelerdiń ólimi azaıdy. Onyń ústine týý kóbeıdi. О́te bir rekordtyq kezeńge jetti. Bir otbasynda onnan asa balasy bar úıler kóp edi. Tórt-bes balaly úıdi tipti balasy bar eken dep eseptemeıtin. Budan keıin qazaqtar bala týýdy azaıta bastady. Qazir bir-eki balasy bar otbasylardyń sany óte kóp», deıdi sarapshy.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, qazir eli­mizde demografııalyq ustanym ózger­gen.

«Ras qazir turmys deńgeıi jaqsaryp keledi. Al jastar bala sanyn shektesek, jaǵdaıymyz tipti jaqsarady dep oılaıtyn kózqaras paıda boldy. Demalý kerek, shetel aralaý kerek deıdi. Sonymen qatar eldegi ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaı, qaryz-nesıe áserleri týý kórsetkishin azaıtyp otyr. Biraq demografııalyq jaǵdaı – ózgerip turatyn nárse. Ulttyq ustanym da ózgere beredi. Qazir bizdegi demografııalyq ahýal­dy biraz jaqsartqan syrttan keletin kóshi-qon edi. Alda ol da toqyrap qalatyn túri bar», deıdi ol.

Qoryta aıtqanda, elimizde ómir sapasy jaqsaryp, medısına damyp, adamdardyń ómir súrý jasy uzarǵa­nymen, týý deńgeıiniń tómendep ketkeni belgili. Al munyń el ekonomıkasyna áseri zor ekeni joǵaryda aıtyldy.