Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Bul týraly jýrnalısterge Soltústik Qazaqstan PD Krımınaldyq polısııa basqarmasynyń aǵa jedel ókili Mórjan Mahmet aıtty. Osy jyldyń basynan beri oblys aýmaǵynda 513 alaıaqtyq faktisi tirkelgen. Bul 2023 jylǵydan 16% artyq.
«Osyǵan baılanysty Polısııa departamenti halyqtyń alaıaqtyqqa qarsy saýattylyǵyn kóterýge erekshe kóńil bóledi. Osy jyldyń ótken kezeńinde buqaralyq aqparat quraldarynda 872 profılaktıkalyq materıal ornalastyryldy. Habarlama saıttarynda 1425 habarlandyrý tekserildi, onyń 274-i saıt ákimshiligimen buǵattaldy. Jergilikti telearnalarda polısııa qyzmetkerleriniń qatysýymen 4 ret habar jazyldy. Densaýlyq saqtaý, bilim berý mekemeleriniń, oqýshylar saraıynyń LED-ekrandarynda, avtovokzaldyń kútý zalynda, saýda úılerinde ınternet-alaıaqtyq boıynsha beınerolıkter kórsetilý jalǵasyp keledi. Biz ınternettegi alaıaqtyq týraly «Pýt obmana» atty fılm túsirdik, ol ári qaraı aýmaqtyq bólinisterdegi mádenıet úılerinde, sondaı-aq tanymal áleýmettik jelilerdiń resmı ınternet-resýrstaryna ornalastyryldy», dedi ol.
Tipti nan ónimderin daıyndaıtyn kásiporyndarmen kelisip, «Cheshskıı», «Sıbırskıı» atty nan-toqash ónimderine 12000 japsyrmalar jabystyryp, olarda alaıaqtyqtan qalaı saqtaný joldary kórsetilgen. Sondaı-aq japsyrmalar «Semeınyı» dúkenderinde satylatyn ónimderge de japsyrylýda eken.
EGOV saıtynda «6 aı merzimge banktik qaryzdar, mıkronesıeler alýdan erikti túrde bas tartý» qosymshasy engizilgen. Bıylǵy jyly osy qyzmetke oblys halqynyń 27%-y qosylǵan. Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń fılıaldary qyzmetkerlerimen birneshe ret kezdesý jasap, problemalyq máselelerdi sheshý joldary talqylanǵan.
Biraq báribir osy qylmystyń túri artyp kele jatqany barshany tańǵaldyrady. Taldaý kórsetkenindeı, oǵan negizinen 40-tan 60 jas aralyǵyndaǵy adamdar dýshar bolyp, zardap shegedi. Olardyń kóbi – jalǵan nesıe resimdegender. Al ınternette taýarlardy satyp alatyn alaıaqtardyń qurbany negizinen 20-35 jastaǵy jas azamattar.
Internet qylmysty jasaıtyndardyń negizgi bóligi 40 jasqa deıingi jastar. Mysaly, Petropavl qalasynyń 28 jastaǵy bir turǵyny «onlaın-kredıtter resimdeýmen» aınalysyp, 16 adamdy japa shektirgen. Al Almaty oblysynda tirkelgen 32 jastaǵy bir alaıaq tanymal saıttarǵa habarlamalar ornalastyrý arqyly Soltústik Qazaqstanda ustalǵansha alaıaqtyqtyń 14 faktisin jasap úlgergen. Mundaı qylmystardy jazalaýdy qarastyrǵan Qylmystyq Kodekstiń 190-babynyń 2-bóligi alaıaqtardy 4 jylǵa deıin, aýyr sanattaǵy quqyq buzýshylyqtar jasaǵany úshin 3-ten 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrady. Osy qylmystyń áleýmettik zardabynyń artyp kele jatqanyn eskerip, oǵan beriletin jazany barynsha qataıtý kezek kúttirmeıtin másele ekeni kórinip tur.
Alaıaqtyqtyń barynsha qazirgi keń taraǵan túri – azamattardy kúmándi qarjylyq jobalarǵa tartý. Mundaı shemalarda alaıaqtar tipti halyqqa tanymal adamdardyń beınesin paıdalanyp, áleýmettik jelilerde (Instagram), vıdeohostıngterde (YouTube) jarnama ornalastyrady. Onda óz qurbandaryn «tıimdi», «qolaıly» jaǵdaılarmen qyzyqtyra tanystyryp, kórermendi arbaıdy. Árbir turǵynǵa dıvıdendter tólenetinin áıgili adamdardyń aýzymen aıtyp tursa, ondaıǵa qalaı senbessiń?
Bul shemalarda jábirlenýshige bastapqy kezeńde aqshanyń az mólsherin tóleıdi, sonymen qatar baǵaly qaǵazdardyń paıyzdyq mólsherlemesin kóteretin jalǵan kestelerdi kórsetedi. Alaıaqtyń maqsaty – jábirlenýshini úlken somaǵa qyzyqtyrý, utystar men qolma-qol aqshany ınvestısııalaýǵa qol jetkizý. Mysaly, osy shemanyń qurbany bolǵan Petropavldyń 48 jastaǵy bir turǵyny 5,4 mln teńgesinen aıyrylǵan. Ol osy jylǵy maýsym aıynyń basynda Instagram áleýmettik jelisinde ońaı tabys tabýǵa bolatyny týraly habarlandyrý kórgen. Qyzyǵyp ketip, siltemeden ótip, óziniń abonenttik nómirin qaldyrǵan. Biraz ýaqyttan keıin oǵan menedjermin degen bireý habarlasyp, aldymen aqsha salý keregin, sosyn tirkelip, anketa toltyrýdy mindettegen. Senimdi daýyspen aıtylǵan sózge qulaı sengen zardap shegýshi kórsetilgen aqsha somasyn aýdaryp jibergen. Alaıaqtar onymen de shektelmeı túrli syzba jiberip, aqshasynyń ósip jatqanyn kórsetken. Al aqshany alý úshin qosymsha aqsha qosý keregin eskertken. Osy shema birneshe qaıtalanǵanda ǵana zardap shegýshi áıel óziniń ońbaı aldanǵanyn bilgen.
Bank qyzmetkeri bolyp qońyraý shalý – alaıaqtardyń kópten beri qoldanatyn ádisi. Ondaıda salymshyny qorqytyp, sizdiń depozıttegi aqshańyzdy qoldy qylýǵa áreket jasaldy, sondyqtan bar aqshańyzdy dereý basqa qaýipsiz shotqa aýdaryńyz dep digerleıdi. Al «qaýipsiz shot» degen – ózderiniki. Nemese alaıaq jábirlenýshige Rýdesk, Hoptýdesk, Anıdesk, Taımfıýer t.b. baǵdarlamalardy júkteýge kóndiredi. Sosyn osyndaılardyń kómegimen mobıldi qurylǵyǵa qashyqtan qol jetkize alady. Petropavl qalasynyń 73 jastaǵy turǵynyna qońyraý shalǵan alaıaq ózin tipti Ulttyq qaýipsizdik komıteti qyzmetkerimin dep tanystyrǵan. Barynsha salmaqty sózdermen jábirlenýshini sendirgen ol sizdiń salymshylyq shotyńyzdan lańkestik áreketterdi qoldaýǵa aqsha aýdaryldy. Sondyqtan qalǵan aqshańyzdy qaýipsiz shotqa aýdarý kerek dep bank rekvızıtterin bergen. Osyǵan sengen jábirlenýshi birden 2,5 mln teńgesinen aıyrylǵan...
Alaıaqtar bulardan basqa da shemalardy jıi qoldanady. Sondyqtan kez kelgen adamnyń shotyńyzdaǵy aqshańyzǵa qatysty suraǵyna mán bermegen durys.
PETROPAVL
