Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Ádilet» múshesi Názir Ázirbaevtyń dereginshe, ótken ǵasyrdyń 30-jyldary Máskeý men Lenıngradtyń geologııalyq barlaý ınstıtýttarynda, Taý-ken akademııasynda oqyǵan alty qazaqtyń tórteýiniń, atap aıtqanda – Mardan Ázirbaev, Berkinǵalı Atshybaev, Orazáli Jandosov pen Merǵalı Qadylbekovtiń ómir joly jazalaýshy organ qapastarynda úzilgen. Olar jergilikti ult tehnıkalyq ıntellıgensııasynyń alǵashqy býynynan edi. Sol kezde atalǵan azamattarǵa qosa Qanysh Sátbaev, Jarqyn Aıtalıev, Sergeı (Oqtaı, Úgedeı) Bókeıhanov syndy geologtar ǵana bolǵan-tyn. Bári de óte bilimdi, bilikti, maqsatty túrde alǵa umtylǵan mamandar retinde geologııalyq qyzmet pen geologııa ǵylymyn uıymdastyrýǵa, sırek jáne túrli-tústi metaldar, munaı ken oryndaryn izdestirý jáne barlaý isterin júrgizýge zor úles qosyp jatqan-dy.
Názir Abdýlqadyruly «Ádilet» basqarmasynda Berkinǵalı Muqashuly Atshybaev jaıynda onyń «Alashorda batys bólimi basshylarynyń biri» retinde «qazaq (kırgız) eńbekshi buqarasynan oqshaýlandyrylǵanyn», sóıtip Batys bólimniń ózge basshylarymen birge Máskeýge jiberilgenin, sonda Máskeý taý-ken akademııasynda 1930 jylǵa deıin oqyǵanyn aıtatyn. Odan keıingi «qysqa da qyz-qyz qaınaǵan eńbek joly «Embimunaı» («Embaneft») tresinde ótip, qatardaǵy geolog, izdeý partııasynyń bastyǵy, kartaly-krelıýsty sektor meńgerýshiliginen geologııalyq barlaý keńsesiniń bastyǵyna deıin ósti» degen. B.Atshybaev 1931 jyly Munaıly, 1932 jyly Altykól, Eskene munaı kózderin ashyp, geologııalyq barlaýǵa tikeleı qatysty. Dúıseke, Qarashuńǵyl, Shoqaı, basqa da ken oryndarynyń geologııalyq qurylymyn zerttedi. Qondybaı, Joldybaı tuz kúmbezderin zerttep, olardyń geologııalyq kartasyn jasady. Buryn ashylǵan Dossor, Saǵyz, Qulsary, Túles ken oryndarynyń geologııalyq qurylymyn krelıýsty burǵylaý jolymen egjeı-tegjeıli naqtylady. Embi munaıly aýdany men Kaspıı mańy oıpatynyń qazaqstandyq bóligi aýmaǵynda munaı men gazǵa geologııalyq barlaý jumysyn júrgizý aýqymyn keńeıtýge kóp qajyr-qýatyn jumsady. Geologııa-mıneralogııa ǵylymdaryna qazirgi tańda da eleýli úles qosyp júrgen ǵalym Názir Ázirbaev Berkinǵalı Muqashuly Atshybaevty Kaspıı mańy basseıniniń geologııasy jónindegi zamanaýı ıdeıalardyń irgetasyn qalaǵan alǵashqy geologtardyń biri boldy dep tujyrymdaıdy. Qazirgi zamanǵy ozyq ınjenerlik oıǵa Berkinǵalı Muqashuly jol salǵan osy jerde HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda asa alyp munaı ken oryndary barlanyp, Qazaqstandy álemdik munaı derjavasyna aınaldyrdy, deıdi maqtanyshpen ǵalym.
Batys Alashorda basshysy Jahanshah Dosmuhamedov II Jalpyqazaq sezi sheshimine sáıkes arnaıy qurylyp, áskerı daıyndyqtan ótkizilgen qosynynyń batyl soǵys qımylymen 1919 jyldyń aıaq kezinde aımaqtaǵy aqtardyń qolyn talqandap, shtabyn basqarǵan generaldy tutqyndaýymen keńes bıligi jaǵyna ótkenderin naqty jaýyngerlik kúrespen dáleldedik dep sanaǵan. Sóıtip kúnbatys alash ókimetiniń keńestik qurylymǵa qosylý sharttarynyń Qazrevkom jáne Túrkistan maıdany ókilderimen 1920 jyldyń basynda ótkizilgen kelissóz-májiliste tıisinshe rásimdelgeniniń basy-qasynda bolǵan. Oǵan deıin Alashordanyń Batys bóliminiń qurylý tarıhy men saıası maqsaty jóninde Qazrevkomǵa úzeńgilesterimen birge hat jazyp, «...biz, Alashorda ókilderi, ...ýaqytsha bılikke jáne qazaqtyń saıası ómirin basqarýǵa halyqtyń óz shaqyrýymen keldik, ókimet bıliginiń barlyq aýyrtpalyǵyn kóterdik... ...Biz ózimizge senip tapsyrylǵan bılikti Qazaq revolıýsııalyq komıtetine ótkize otyryp, qazaq halqynyń negizgi ustanymy – basqarýdaǵy derbestigi buzylmaıtynyna sendik. Qazrevkom da biz qyzmet etken ıdeıaǵa, Qazaq ólkesin avtonomdy basqarý ıdeıasyn júzege asyrýǵa jumystanady dep sanadyq. Biz ...qazaq halqynyń ózin saqtap qalý úshin memlekettik bıligi, apparaty bolýy kerek degen saıası oıdy jaqtaýshylarmyz. Bizde Qazaq ólkesin basqaratyn joǵary organǵa umtylý nıeti múldem joq, alaıda el úshin eńbek etýden budan bylaı da aıanbaımyz», dep habarlady.
Odan ári oqıǵa bolshevıktik rýhta óristetildi de, keıin, OGPÝ tergeýshisine bergen kórsetýinde Jansha Dosmuhamedov Qazrevkom tóraǵasy Stanıslav Pestkovskıı Máskeýge bastap ákelgen serikteriniń Halel Dosmuhamedov, Isa Qashqynbaev, Kárim Jálenovten keıingi besinshisiniń famılııasyn umytyp qalǵandyqtan (ózinen on jas kishi qyzmetkerin ádette esimimen ǵana atap júrgendiginen bolar) atyn ǵana aıtyp, «bizdiń ıntendantymyz» degen-di. Alashorda batys bóliminiń budan arǵy taǵdyryn Búkilreseı Ortalyq atqarý komıteti (VSIK) sheshedi dep ortalyqqa jiberilgen bes basshy qaıratkeri qataryndaǵy bul jıyrma eki jastaǵy jas ıntendant – Berkinǵalı Atshybaev bolatyn.
Onyń ómir joly, jalpy Batys Alashordanyń tarıhy táýelsizdik jyldary, ásirese bertinde, ústimizdegi ǵasyr basynda táp-táýir zertteldi. Negizgi derekter ensıklopedııalyq anyqtamalyqtarda jarııa boldy, Jahanshah Dosmuhamedov atyndaǵy «Qaıratker» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy ǵalym Dámetken Súleımenova úzbeı jarııalap júrgen Alash qozǵalysy jónindegi ǵylymı maqalalarynda, «Alashordanyń Batys bóliminiń tarıhy – ólke tarıhynyń quramdas bóligi» atty monografııasynda buryn beımálim kóp jáıttiń betin ashty. Batys ólkeniń tarıhy taqyrybyna udaıy qalam terbegen, kóptegen saıası qýǵyn-súrgin qurbandary esimderin jańǵyrtýǵa belsene atsalysqan belgili qalamger Ábilqaıyr Span, jýrnalıst-tarıhshy, keıipkerimizdiń týysy Janat Nurmahanova, belgili qalamger Syrym Baqtygereıuly merzimdi basylymdarda Atshybaevtyń ómiri men qyzmetin arnaıy zerttegen maqalalaryn jarııalady...
Berkinǵalı Muqashuly Atshybaev 1897 jyly qazirgi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Mııaly aýylynda saýdamen shuǵyldanatyn dáýletti kisiniń otbasynda dúnıege kelgen. Sol kezgi Gýrev úıeziniń Esbol bolysyndaǵy bir synyptyq orys-qazaq mektebinde oqydy, sosyn Oral kazaktarynyń ımperııa boıynsha jaqsy oqý orny sanatynda tanylǵan, jaratylys ǵylymdarynyń negizderin jáne matematıkany oqytýǵa basymdyq beriletin naqty (realdy) jalpyáskerlik ýchılıshesinde orta bilim aldy. Orys, nemis tilderin jaqsy bilgen. II Jalpyqazaq sezi sheshimine sáıkes Jympıtyda uıymdastyrylǵan ofıserler daıarlaıtyn alty aılyq ıýnkerler mektebin 1918 jyly praporshık shenimen bitirdi. Sodan Alashorda batys bóliminiń bas ıntendanty qyzmetine taǵaıyndalǵan Atshybaevtyń belsendi eńbek joly bastaldy. Mindetin biliktilikpen tyńǵylyqty atqarýy nátıjesinde, aımaqtaǵy tuńǵysh qazaq (alash) áskerin qajet azyq-túlik, kıim-keshek, qarý-jaraq, oq-dári, qıly muqtaj quralmen kidirissiz qamtamasyz etip turdy. Batys bólimniń qarýly kúshin jabdyqtaý jolynda, qajet kerek-jaraqqa qol jetkizý úshin – Qyzylqoǵa, Saǵyz úıezdik zemstvolar arqyly Sibirdiń ońtústik-batys astyqty aımaqtaryndaǵy kooperatıvtermen, Oral, Ilbishin, Qaratóbe bazarlarynda jergilikti kazaktarmen aıyrbas saýda jasaýdy jolǵa qoıdy. Oral kazaktarynyń áskerı úkimeti arqyly aǵylshyn qarýlaryn, Samarada qurylǵan Quryltaıshy jınalys músheleriniń komıteti (Komých) arqyly besatarlar, oqshasharlar, zeńbirekter jáne avtomobılder alýǵa atsalysty. Osylaı, áskerı sharýashylyqty múltiksiz uıymdastyryp-basqaryp júrgendikten de, «Qazaq ulttyq Alashorda úkimetiniń Batys bólimin taratý týraly» 1920 jyldyń 5 naýryzynda arnaıy másele qaraǵan Qazaq áskerı-revolıýsııalyq komıteti Berkinǵalı Atshybaevty Alashorda úkimeti Batys bóliminiń jaýapty basshylary qatarynda «Keńes ókimeti Qazaq ólkesinde bekem ornyǵyp bolǵansha qazaq eńbekshilerinen oqshaý ustaý» qajet degen qaýly aldy. О́ıtkeni Qazrevkom olardyń qazaq dalasynda júrýi jergilikti jerde keńestik tártip ıdeıasyn júzege asyrýǵa zııandy áser etýi múmkin dep bilgen-di. Sondyqtan da Jansha Dosmuhamedov, Halel Dosmuhamedov, Isa Qashqynbaev, Karım Jálelov, Berkinǵalı Atshybaev 1920 jylǵy aqpanda VSIK-tiń quzyryna jiberilgen bolatyn.
Qazrevkom qazaq dalasynda keńestik bılik ornaǵanǵa deıin elden jyraqta ustalsyn dep uıǵarǵan bes alashordalyq qaıratker ishinen sol jylǵy jazǵyturym Orynborǵa Atshybaev qana qaıtaryldy. Ol Qazrevkomnyń Ishki ister bóliminiń meńgerýshisi Ábdirahman Áıtıevtiń usynysymen 12 maýsymda revkomnyń is júrgizýshisi qyzmetine bekitildi. 1921 jyldyń qyrkúıeginen Túrkistan jáne Buhara respýblıkalarynda Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń ashtyqpen kúres jónindegi tótenshe ókili retinde ashtyqqa ushyraǵan aımaqtarǵa azyq-túlik jetkizýde kóp eńbek sińirdi. 1922 jyldyń qyrkúıeginen bastap, Orynborda áleýmettik tárbıeshiler daıarlaý jónindegi kýrstyń meńgerýshisi, odan Shymkenttegi emdik shópterden, negizinen jýsannan dári jasaıtyn «Santonın» zaýytynda istegen. Zertteýshiler derekterine qaraǵanda, ol 1928 jyly Máskeýdegi Taý-ken akademııasy munaı fakýltetiniń geologııa bólimine oqýǵa túskenge deıin basqa da jumystarda – Halyq sharýashylyǵynyń joǵarǵy keńesinde (VSNH), Aqtóbe oblysynyń ujymsharlyq qozǵalysqa járdemdesetin «Qazaq ólkelik odaǵynda» («Kazkraısoıýzda»), sondaı-aq Joǵary sottyń jazbasha aýdarmashysy bolyp ta jumys istegen. «Memlekettik kásipshilikterdiń ákimshilik jáne ınjener-tehnıkalyq personalyn esepke alý kartochkasynda» bularǵa qosa «kadrlar daıarlaý jáne kásiptik-tehnıkalyq bilim bóliminiń meńgerýshisi, nemis tilindegi tehnıkalyq ádebıetti erkin oqıdy» degen de málimetter bar. Orynborda istegen jyldary qazaq án-kúıin jınap júrgen áıgili Zataevıch Atshybaevtyń oryndaýynda Muhıttyń eki-úsh ánin, solardyń ishinde «Pańkóılekti» jazyp alypty...
1930 jyly 4-kýrstaǵy Berkinǵalı «alashordashyl, keńestik qoǵamǵa jat element» degen aıyppen oqýdan shyǵarylǵan. Sol jyly ol Gýrev (Atyraý) qalasyna kelip, «Embimunaı» («Embaneft») tresine qyzmetke kirgen de, 1937 jyly qazan aıynda tutqynǵa alynǵanǵa deıin túrli laýazymda istep, joǵaryda atalǵan mańyzdy jumystardy júzege asyrǵan. Anyqtamalyqtarda berilgen málimetke qaraǵanda, jeltoqsan aıynyń aıaq kezinde Gýrevten sol shaqtaǵy oblys ortalyǵy Oral qalasyna aıdalyp, sodan habarsyz ketken. Zaıyby Lıdııa Georgıevna Sofenreıter 1956 jylǵy 6 sáýirde KSRO Áskerı prokýroryna kúıeýi Berkinǵalı Atshybaevty aqtaýdy surap jazǵan ótinishinde ony 1937 jylǵy 27 qazanda Gýrevte Ishki ister halyq komıssarıatynyń qyzmetkerleri ustap áketkenin, sodan 1938 jyldyń mamyr aıynda «Oralǵa jóneltilgen, tiri emes» degen sybysty estigenin aıtypty. Biraq tergeý oryndary arhıvterinen Atshybaevtyń ǵumyry qalaı úzilgeni jaıynda naqty derek tabylmady. Tek alǵashqy jazǵan ótinishinen bir jyl segiz aı ótkende ǵana «ólgennen soń aqtalǵany týraly anyqtama» keldi. Ońtústik Oral áskerı okrýginiń áskerı prokýratýrasy Berkinǵalı Atshybaevty 1957 jyly 6 jeltoqsandaǵy qaýlysymen aqtaǵan-dy.
Jubaıy, nemis qyzy Lıdııa Sofenreıter bolashaq jary Berkinǵalıdy alǵash ret 1933 jyly geologııalyq partııada kezdestirgen eken. Qyzdyń uǵymynda ol zııaly, juǵymdy jan-tyn. Atshybaev jaqsy geolog retinde tanymal, geologııalyq partııanyń bastyǵy bolatyn, al Lıdııa Gýrev munaı tehnıkýmynyń geologııa fakýltetiniń stýdenti edi. Ol 1933, 1934 jyldarǵy óndiristik tájirıbeden ótý merzimin sonyń tobynda ótkerdi. Ekeýi 1935 jyly úılendi. Bir jyldan soń dúnıege qyz bala kelgen, biraq 1937 jyldyń shildesinde kútpegen jerden shetinedi. Lıdııanyń ekinshi balaǵa aıaǵy aýyr edi. «Kóńilin sergitý úshin» Berkinǵalı kelinshegin Máskeýge aparǵan, sonda 18 tamyz kúni ul bala týdy... Kelinshegi erin erkelep ataıtyn esimdi qaıtalap, balasyna Berken dep at qoıǵan. Sosyn Lıdııa jórgektegi Berkenmen elge oraldy, al Berkinǵalı sharýalarymen Máskeýde qaldy. Sodan Lıdııa jubaıyn Gýrevte 24 qazan kúni qarsy alǵan-dy, biraq kelgenine úsh kún óter-ótpesten ony NKVD-likter alyp ketti. Sondaǵy Berkeniniń Lılýsıasyna aıtqan sońǵy sózi mynaý boldy: «Men eshqandaı da kináli emespin, Lılýsıa, shyda. Bálkim jyl óter, biraq bári de anyqtalady, oralamyn». Alaıda oralmady, ol kúıeýin sodan qaıtyp kóre alǵan joq. 22-aq jasta edi, artynda eki aılyq sábımen qaldy. Túrmeden eki ret hat aldy. Birinshisinde: «Lılýsıa, seniń týǵandaryńa barýyńdy jón sanaımyn, solaı etý óziń úshin de, Berbıshka úshin de jaqsy bolady. ...Maǵan shaı, mahorka men qaǵaz, kitap, qant satyp alyp berip jiber. Senderdi qatty súıemin. Berken», – dep jazǵan-dy. Ekinshi hatpen «22 qarasha kúni 1 par qolǵap, etik, shulǵaý, ish kıim, shulyq qabyldap alǵandyǵy týraly» tutqynnyń qolhaty jetti...
– Ýaqyt ótip jatty. Berken Muqashulynan basqa eshqandaı habar kelmedi. Meniń saýalyma eshkim jaýap bermedi, – dep eske aldy bertinde Lıdııa Georgıevna. – 1938 jyldyń kókteminiń sońyna taman «Atshybaev tiriler arasynda joq, ol týraly qaladaǵylardyń kóbi biledi» degen qaýeset tarap ketti. Ile-shala jurt onyń ólimi «ashtyq jarııalaǵanynan» boldy, «jaýap alý kezinde tergeýshi atyp tastaǵan», «esin bilmeıtin aýrýǵa shaldyqqan-mys» dep, san-saqqa júgirtti. Berkenniń qazasynyń shyndyǵy osy kúnge deıin beımálim. Sap-saý shaǵynda túrmege qamalǵan adam iz-túzsiz, óli-tirisi belgisiz kúıde joǵalyp kete bardy. Partııanyń XX sezinen soń men KSRO Áskerı prokýratýrasyna, odan soń Chkalov (Orynbordyń 1938–1957 jyldardaǵy ataýy – B.Q.) qalasyndaǵy Ońtústik Oral áskerı prokýratýrasyna suraý salyp hat jazdym. Barlyq arhıv aqtaryldy, oń habar bolmady. Almaty men Aqtóbe de jartymdy jaýap bermedi. Bir sózben aıtqanda, tutqyn Atshybaev ushty-kúıli joq bop ketti. Ol jaıynda tek qana Gýrev túrmesiniń tirkeý jýrnaly «tóńkeriske qarsy dep aıyptalǵan B.M. Atshybaevtyń 1937 jyldyń jeltoqsanynda Oralǵa etappen jiberilgeni» týraly jazbasymen sarań habar qaldyrypty. Sonda meniń kóz jasymdy tógip: «Bul qalaı, sonda? Qapasta qoldan ólgen adamnyń, eń bolmasa, óli deregi de tabylmaı ma? – degen saýalyma prokýror: «Sirá, bul jerde aıyptalýshyǵa qatysty qaǵazdyń bárin joıyp jiberýge májbúrlegen bir zulymdyq jasalǵan ǵoı», – dep jaýap berdi...
Maqalamyzdyń negizgi taqyryby etip alǵan alǵashqy qazaq tehnıkalyq ıntellıgensııasynyń, onyń ishinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan munaıshy-geologtardyń biri ám biregeıi, Alash qurylymynyń sarbazy jáne keńes ınjeneri Berkinǵalı Atshybaevtyń jasampaz isterge toly qaıǵyly taǵdyryna, onyń el múddesine arnaǵan qyzmetine jan-jaqty nazar aýdarý qajet. Onyń ómir súrgen zamany men beınesin óner kúshimen jańǵyrtyp, jastardy otanshyldyq rýhta tárbıeleý isine paıdalaný bek utymdy shara bolmaq.
Beıbit QOIShYBAEV,
«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary, jazýshy-ǵalym
