Eńseni tiktetken eldik mindetter

EAEO – Mınsk bastamalary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) óz jumysyn bastady. Kútilge­nin­deı, bul másele buqaralyq aqparat quraldary tarapynan jan-jaqty kór­setilý ústinde. Sarapshylar men taldaý­shylar atalǵan taqyrypqa burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym kóp pikir bildire bastady. Buǵan aqparattyq sebepter de áser etý ústinde. Jaqynda Mınsk tarapynan aıtylǵan EAEO-ny ındýstrııa­landyrý jónindegi bastamalar osy sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy bolyp tabyldy. 2015 jyldyń 1 qańtarynan Belarýs EAEO-ǵa tóraǵalyq etý quqyna ıe boldy. Is júzinde sol sátte-aq el Prezıdenti Alek­sandr Lýkashenko eýrazııalyq ekono­mıkalyq keńistikti ındýstrııalandyrý boıynsha óziniń josparyn jarııalady. A.Lýkashenko óte qysqa merzim ishinde Reseı men Qazaqstannyń kómirsýtegine táýeldilikti tómendetý úshin birlestik elderin ındýstrııalandyrý úshin jaǵdaı jasaý qajet ekenin málimdedi. Bul úshin Mınsk mynadaı usynystar jasap otyr: – Odaq sheńberinde ónerkásiptik ynty­maq­tastyqtyń negizgi baǵyttaryn qabyldaý; – kelisilgen, bolashaqta birtutas agroónerkásiptik saıasat júrgizý; – 2016 jyldyń 1 qańtarynan dári-dár­mek quraldary men medısına buıym­darynyń birtutas naryǵy qyzmetin qamtamasyz etý; – eksportty damytý boıynsha bir­lesken is-qımyldardy meńzeıtin shartty júzege asyrý jónindegi bastamalar. Bul sharalardyń barlyǵynyń kókeı­kesti ekeni kúmánsiz. Naq sondyqtan da A.Lýkashenkonyń túrli málimdemelerin qosa alǵanda, Belarýs Prezıdentiniń sol «qańtardaǵy tezısteri» Máskeýde jáne Astanada túsinistikpen qabyldandy. Shyn máninde, munaıǵa álemdik baǵanyń tómengi konıýnktýrasy jaǵdaı­ynda qýat kózderin eksporttaýshy elder ekonomıkasynyń kóptegen problemalary jalańashtanyp shyǵa keledi. Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń salmaqty ustanym tanytyp, jurtshylyqty ekonomıkada jańa reformalar jasaý jóninde usynystarmen «úrkitpeýi» Kremldiń sapaly ósim múmkindigin naq EAEO-men baılanystyratynyn aıǵaqtaıdy. EAEO-ny damytý tek Reseıdiń ǵana emes, búkil postkeńestik keńistiktegi elder ekonomıkasyn da qaıta qurylymdap, onyń tıimdiligin sapaly jańa deńgeıge shyǵarýy tıis. Batystyń Reseıge sanksııalyq qy­symy birtutas ekonomıkalyq keńistikti kúsheıtý úshin qosymsha múmkindikter týǵyzady. Belarýs Qazaqstanmen salys­tyr­ǵanda Eýrazııalyq ıntegrasııa jobasyna saıası jáne geosaıası turǵydan is jú­zinde qatysýdan úzildi-kesildi bas tart­paıdy. Alaıda, Mınsk úshin de As­ta­na sııaqty asa mańyzdysy, A.Lýka­shen­konyń josparlary aıǵaqtap otyrǵa­nyndaı, ıntegrasııanyń dál ekonomı­kalyq bóligi bolyp tabylady. Belarýs Prezıdenti óz josparlaryn sapaly jańa deńgeıde júzege asyrýǵa daıyn. Aıtpaqshy, A.Lýkashenkonyń baǵ­dar­lamalyq málimdemelerinde ishki naryq­tardy qorǵaý týraly «syrqat» máse­lelerge de oryn tabylyp otyr. Atap aıtqanda, Belarýs basshysy bylaı dep málimdedi: «EAEO-nyń qyzmetin júzege asyrýdyń naqty tetikterin usynamyz. Olardyń biri – Odaqqa qatysýshy mem­leketterdiń kez kelgeni ózge úsh elge qatysty óz narqyn qorǵaý úshin birjaqty shara qoldana alýy». Basqasha aıtqanda, Mınsk eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa sanksııalyq kezeńin moıyndaı kelip, eýrazııalyq ıntegrasııa úderisterine belgili bir túzetýler engizý qajet dep sanaıdy. Jáne de tájirıbesi mol A.Lýkashenko bul arada óz paıdasyn da eshqashan umytpaıdy, sondyqtan da Máskeýge ýaǵdalasýǵa daıyn ekenin málimdegen móldir de ashyq belgiler jiberedi. Máskeý úshin A.Lýkashenko bastamalarynda jaqsy jaqtar kóp. Birinshiden, Mınsk ıntegrasııa úshin búgingideı kúrdeli kezeńde de eýrazııalyq ıntegrasııa isine adal bolyp qalyp otyrǵanyn meńzeıdi. Ekinshiden, Mınsk usynyp otyrǵan bastamalar eýrazııalyq ıntegrasııa elderi basshylary tarapynan buǵan deıin de talaı márte talqylanǵan jáne elep-ekshelgen bastamalar bolyp tabylady. Osylaısha, Máskeý men Astana tara­pynan Mınsk bastamalaryna qarsy esh­qan­daı narazylyqtar boı kórsetpeıtini baıqalady. Endi strategııa aıqyndalǵan jaǵdaıda másele taktıkaǵa baryp tireledi. Bul arada asa mańyzdysy – EAEO aıasyndaǵy óndiristik kooperasııany yntalandyratyn tetik tańdaý máselesi. Buǵan mysaldy sarapshylar birlesken ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardan keltirip otyr. Árıne, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi jaqyn arada talqylap, júzege asyra bas­taıtyn basqa da tetikter bar. Ekonomıkalyq daǵdarysty eńserý jolynda Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan ót­ken jyldyń 29 mamyrynda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoısa, ol ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine endi. 2 qańtarda EAEO-ǵa Armenııa qosylsa, mamyrda Qyrǵyzstan qosylady dep kútilip otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıa­syndaǵy yntymaqtastyq onyń múshe­lerine ekonomıkalyq daǵdarysty eńse­rýge kómektesedi, dep málimdedi Reseı­diń Túrkııadaǵy elshisi Andreı Kar­lov tórttik Odaq elderi elshileriniń qaty­sýy­men Ankarada ótken baspasóz máslıha­tynda. «Reseıdegi daǵdarys qana emes, tipti, álemdegi daǵdarys ta bizdiń kelisim jumysyna kedergi jasaı almaıdy. Kerisinshe, EAEO qurylýy bizdiń Odaqqa qatysýshy barlyq elderge biz betpe-bet kelip otyrǵan daǵdarysty qubylystardy tezirek eńserýge múmkindik beredi. О́ıtkeni, kapıtaldyń, qyzmet kórsetýler men jumys kúshteriniń biryńǵaı narqy qurylǵan», dedi A.Karlov. Reseı dıplomatııalyq mıssııasynyń basshysy aıtylǵan sózder tek óziniń jeke pikiri ǵana emes, sondaı-aq, buǵan deıingi yntymaqtastyq aıǵaqtap bergen tájirıbe de bolyp tabylatynyn atap kórsetti. «Bul – Keden odaǵy men basqa da birlestikter qyzmetiniń sheńberinde jınaqtalǵan tájirıbeler men is-áreketterdiń saraptamasy. KO birneshe jyldyń ishinde-aq bizdiń ortaq saýda aınalymymyz kólemin úshten birge kóbeıtýge múmkindik berdi», dep atap kórsetti elshi. Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan 2014 jyldyń 29 mamyrynda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoısa, onyń 2015 jyldyń 1 qańtarynda kúshine engeni belgili. Al 2 qańtarda EAEO-ǵa Armenııa qosyldy. Al aldaǵy mamyr aıynda Qyrǵyz Respýblıkasy qosylady dep kútilip otyr. EAEO qurý barlyǵyn qosqandaǵy IJО́ kólemi TMD jalpy óniminiń 85 paıyzyn quraıtyn burynǵy Keden odaǵyna qatysýshy elderdi ıntegrasııanyń barynsha joǵary deńgeıine shyǵarady. Osylaısha, TMD keńistigindegi asa iri ortaq naryq (170 mıllıon adam) qalyptastyrý aıaqtalsa, bul óz kezeginde ekonomıkalyq damýdyń jańa asa qýatty ortalyǵyna aınalady. Mys eksportyn azaıtty Qazaqstanda óndiriletin mys kólemi 2014 jyly jalpy jyldyq esep boıynsha 16,5 paıyzǵa azaıyp, 293 948 tonnany qurady. Bul málimet Qazaqstan Statıstıka departamentinen alynyp otyr. Biraq mys óndirý ótken jyldyń jeltoqsan aıynda qarashaǵa qaraǵanda 21,7 paıyzǵa ósip, 33 948 tonna boldy. Al qarasha aıyndaǵy ósim jalpy jyldyq esep boıynsha alǵanda 8,8 paıyzǵa artyp, 27 900 tonnany quraǵan edi. Qazaqstanda negizgi rafınırlengen mys óndirýshiler «QAZ Mıneraldar» kompanııasy men shveısarııalyq «Glencore» korporasııasy bolyp tabylady. Atalǵan mys óndirýshiler 2014 jyly mysqa baǵanyń arzandaýynan aıtarlyqtaı zardap shekti. Habarlanǵanyndaı, 2018 jyly álemdik munaı óndirý kólemi 2014 jylmen salystyrǵanda 27 paıyzǵa nemese 5,8 mıllıon tonnaǵa ulǵaıýy yqtımal. Mundaı boljamdy International Copper Study Group jasap otyr. Qazaqstan arqyly temirjol salady Qytaı Qazaqstan aýmaǵy arqyly jo­ǵary jyldamdyqtaǵy temirjol salady. Quny 1,5 trıllıon ıýan (242 mıl­lıard dollar) turatyn jańa temirjol Beı­jiń men Máskeýdiń arasyn jalǵaıtyn bolady. Bul týraly QHR úkimetiniń málim­­demesine silteme jasaı otyryp, «Blým­berg» agenttigi habarlady. Aq­pa­ratqa sáıkes, temirjoldyń jalpy uzyn­­dyǵy 7 myń shaqyrymdy quraıdy. Te­mir­jol marshrýty, buǵan deıin de aıt­qa­ny­myzdaı, Qazaqstan arqyly ótip, eki táýlik ýaqytty alady. Temirjol Beı­­jiń­nen Máskeýge saıahatty aıtar­lyq­taı jeńildetip, jol júrý ýaqy­tyn qys­qartady, delingen úkimettiń málimde­mesinde. Agenttiktiń atap ótkenindeı, Qytaı óziniń joǵary jyldamdyqtaǵy tehnologııalaryn halyqaralyq deńgeıdegi temirjol salasynda da ilgeriletip otyr. Bul temirjol qurylysy týraly jańalyq Ýkraınadaǵy janjal men Reseı ekonomıkasy munaı baǵasynyń túsýinen eńse kóterýge áreket jasap jatqan tusta, ıaǵnı AQSh pen Eýropanyń jáne Reseıdiń arasyndaǵy qarym-qatynas sýı túsken kezde paıda bolýymen de erekshelenedi. Reseı Federasııasynyń Kólik mı­nıstr­ligi, «Reseı temir joldary», QHR Damý jáne reformalar jónindegi mem­le­kettik komıteti, sondaı-aq, «Qytaı temir joldary» korporasııasy 2014 jyldyń qazanynda joǵary jyldamdyqtaǵy temirjol qatynastary salasynda ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıǵan edi. RTJ habarlaǵanyndaı, qujattyń maqsaty Eýrazııalyq joǵary jyldamdyqtaǵy kólik dálizi – Máskeý – Beıjiń magıstraliniń jobasyn jasaý bolyp tabylady. Qyzmet kórsetý salasy jaqsarady Aqparattyq-jańalyqtyq Kapital.kz portaly Qazaqstannyń qyzmet kórsetý salasyn damytý múmkindigi belgilengen taldamaly materıal ornalastyrdy. Ol boıynsha Qazaqstannyń IJО́-si 200 mıllıard dollarǵa deıin kóbeıedi. Qyzmet kórsetý salasyn 2020 jylǵa qaraı eldiń ishki jalpy ónimine paıyzdyq eseppen shaqqanda 60 paıyzǵa arttyrý kózdelgen. Bul basymdyqtar Qazaqstan Respýblıkasynyń qyzmet kórsetý salasyn 2020 jylǵa deıin damytý jónindegi baǵdarlamada kórinis tapqan. Al bul baǵdarlamany jaqynda Úkimet jasaǵan bolatyn. Qazaqstan Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Mádına Ábilqasymova jaqynda jobany tanystyra kele, baǵdarlama júzege asyrylýynyń sońyna qaraı qyzmet kórsetý salasy kóleminiń úlesi IJО́-niń 60 paıyzyna deıin kóbeıetini, eńbek ónimdiligi 1,5 ese artatyny, qyzmet kórsetý salasynda 830 myń jańa jumys ornyn qurý, sondaı-aq, eksport kólemi eki ese ulǵaıýy kútiletinin habarlaǵan  edi. Qazaqstan Úkimetiniń josparlary jańa álemdik daǵdarys qubylystary beleń alyp turǵan shaqta aıtarlyqtaı optımıstik kórinedi. Munaıǵa baǵanyń quldyraýy, osynyń saldarynan Ulttyq qor qarjysynyń shyǵyndalýy belgilengen mindetter údesinen shyǵýǵa múmkindik bermeıtindeı de boljam qalyptastyrady. Alaıda, qanshalyqty qyzyq kóringenimen, osyndaı keýdeli mindetterdi sheshýge ábden bolady. Sol Kapital.kz portaly Reseı Jınaq bankiniń basshysy German Greftiń Qazaqstannyń qyzmet kórsetý salasyndaǵy IJО́ úlesin ulǵaıtý múmkindigi týraly ótken jyldyń maýsym aıynda aıtqan sózin keltiredi. Reseıdegi asa iri banktiń basshysy Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesine qatysqan kezde eldiń Údemeli ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdarlamasynyń ótken birinshi kezeńi týraly pikir bildirgen edi. Sol joly G.Gref Qazaqstan ónerkásibi shyn máninde damyp keledi jáne ónerkásip óndirisi kólemi aıtarlyqtaı ósti, dep atap ótken bolatyn. Biraq, ÚIIDB-niń basty maqsatyna qol jetkizilmegen edi. Qazaqstan Úkimetiniń birinshi kezektegi uzaq merzimdi mindeti ekonomıkany ártaraptandyryp, shıkizatqa táýeldilikten arylý bolyp tabylady. Bul ónerkásip óndirisi kólemi ulǵaıǵanyna qaramastan, shıkizat sektory budan da jyldamyraq damysyn degendi kózdeıdi. Osyny negizge alǵan G.Gref mundaı baǵdarlamany qyzmet kórsetý salasynda da qabyldaý qajettigi týraly ıdeıa bildirdi. Reseı Jınaq banki basshysynyń sózine qaraǵanda, shıkizatqa táýeldilikten arylý ekonomıkanyń birneshe salasynyń ǵana údemeli damýyn qamtamasyz ete alady. Mundaı ıdeıanyń Astanada G.Greftiń sózine deıin talqylanǵany nemese talqylanbaǵany bizge belgisiz. Alaıda, Qazaqstan Úkimeti ıdeıany tez qaǵyp aldy. Qazirgi kezde, qyzmet kórsetý salasynyń úlesi 54 paıyzdy quraıtynyn eskersek, aldaǵy bes jylda bul kórsetkishti 60 paıyzǵa deıin jetkizý múmkindigi asa zor. Al belgilengen mindetterge qol jetkizýdegi kúrdelilik sol, munaı-gaz óndirý salasy qyzmet kórsetý salasymen bir deńgeıde damýy tıis. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda Qazaqstanǵa qoıylǵan mindetterdi sheshý úshin aqsha jetpeıdi. Munyń munaıǵa álemdik baǵanyń túsip ketýi kezeńinde kókeıkestiligi erekshe arta túsedi. Eldiń geografııalyq ornalasýy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ıntegrasııalanýy, Reseı jáne Qytaı sııaqty iri ekonomıkalarmen kórshilestik Qazaqstan damýyndaǵy aıqyndaýshy faktorlar bolyp tabylady. Kórshi elderdiń aýqymdylyǵy, Qazaqstannyń Eýrazııanyń ortalyǵynda ornalasýy eldiń áleýetin anaǵurlym arttyra túsedi. Tek kólik jáne týrıstik qyzmet kórsetý sektorlarynyń ózi ǵana qazirdiń ózinde barlyq qyzmet kórsetý eksporty túrleriniń 80 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Elde kólik habyn qalyptastyrý qajettigi týraly aıtqan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sózderi de joǵarydaǵy máselelerdi damytýdan týyndaǵany anyq. Qazaqstanda ÚIIDB aıtarlyqtaı tabysty júzege asyrylyp jatqanyn qaperge alar bolsaq, osyndaı qaǵıdat boıynsha jasalǵan qyzmet kórsetý salasyn damytý baǵdarlamasyna da úlken úmit artylatyny túsinikti.