Osy turǵyda ǵylymdaǵy otbasy ınstıtýtyna qatysty taldaý júrgizýde qoldanylatyn tıimdi tásilderdiń biri – otbasy músheleriniń fýnksıonaldyq mindetterin zertteý. Oqyrman nazaryna Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýty 2024 jyly ótkizgen «Berekeli otbasynyń qalyptasýyna áser etetin faktorlar» zertteýindegi otbasy músheleriniń ózara mindetterdi bólýge qatysty taldaý málimetterin usynamyz.
Alynǵan derekterge sáıkes, respondentterdiń 50%-y otbasyny qarjylaı qamtamasyz etýdi teń bólisý qajet degen pikirde. Biraq materıaldyq qamtamasyz etý 45% jaǵdaıda kúıeýine júkteledi, al áıelder tek 2,4% jaǵdaıda otbasynda tabys tabýy kerek degen oıda. Otbasylyq bıýdjetti basqarý kóp jaǵdaıda (55,5%) ózara birlesip júzege asady. Elimizdiń árbir besinshi (19,9%) otbasynda er azamattar otbasylyq bıýdjetti basqarady. Zertteý qorytyndysyna sáıkes áıelder erlerge qaraǵanda bıýdjetti kóbirek basqaratyny anyqtaldy (21,8%).
Balalarǵa kútim jasaý jáne tárbıeleý jónindegi mindetter 50,6% ata-analar arasynda bólinedi, otbasylardyń 31,2%-ynda bala ananyń qaraýynda, al 2,5%-ynda ákeniń qamqorlyǵynda bolatynyn aıtady. Azyq-túlik satyp alýǵa kóp jaǵdaıda áıeli kúıeýimen birge (55%) nemese negizinen áıelder (35,7%) barady. Degenmen otbasynda (5,4%) azyq-túlik satyp alatyn er adamdar da bar.
Tamaq daıyndaý, ydys jýý, úı tazalaý, kir jýý jáne útikteý sııaqty turmystyq sharýalar – 75%-dan asa jaǵdaıda áıeldiń mindetinde. Al 1%-dan az jaǵdaıda er adamǵa júkteletini anyqtalǵan. Biraq úıdegi turmystyq mindetterdi teń dárejede atqaratyn otbasylar da barshylyq. Otbasylardyń 18,9%-y – tamaq daıyndaý, 16,7%-y – úı jınaý, 14,1%-y – ydys jýý, al shamamen 10%-y kir jýý jáne kıim útikteý sharýalaryn erli-zaıypty birge atqaratynyn aıtady.
Iаǵnı kóbine materıaldyq qamtamasyz etý jáne aqshany kádege jaratý jubaılardyń arasynda birlesip oryndalady. Bul tendensııa kóp jaǵdaıda qalalyq eldi mekende turatyn egalıtarlyq (egalıtarlyq otbasy – erli-zaıyptylar otbasyn teń dárejede basqarady, kóbine turmystyq mindetterdi birlesip oryndaý mánerinde paıdalanylady), nýklearlyq (nýklearlyq otbasy – ata-ana men olardyń balalarynan, ıaǵnı eki urpaqtan turatyn otbasy) otbasylarǵa tán qubylys. Buǵan qosa ata-analardyń balalarǵa qatysty mindetterdi birge atqarý men azyq-túlik satyp alý úderisine birlesip qatysý – nýklearlyq, egalıtarlyq otbasynyń taǵy bir aıqyn belgisi.
Degenmen halyqtyń edáýir bóligi áli de bizdiń túsinigimizdegi dástúrli otbasyǵa kelińkireıdi. Materıaldyq mindetterdi er adam alyp, al turmystyq sharýalar men bala tárbıeleý kóp jaǵdaıda áıelge artylady. Biraq bul jerde turǵylyqty jerin eskergen abzal. Sebebi qala men aýyl arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bolýy múmkin.
Aýylda turatyn otbasylarda mal kútimi men baqshadaǵy jumystar bolǵandyqtan, ol mindetter ózara teń bólinbeıdi. Mal kútimine birlesip aralasý otbasylardyń 19,9%-ynda, baqshadaǵy jumys otbasylardyń 29,6%-ynda kezdesedi. Qalǵan otbasylarda bul mindetterdi er adamdar jıi oryndaıdy. Respondentterdiń turatyn jeri boıynsha mindetterdi bólýdegi aıyrmashylyqtar baıqalady. Máselen, qaladaǵy otbasylar aýyldaǵy otbasylarǵa qaraǵanda kóbine bıýdjetti bólý, azyq-túlik satyp alý, tamaq daıyndaý, tazalap-jýý, kıim útikteý jáne ydys jýý sııaqty jumystardy ózara bólisedi. Aıta ketý kerek, úıge shaǵyn jóndeý júrgizý negizinen er adamǵa (54,6%) júkteledi.
Jalpy alǵanda, otbasy túri men qurylymy – árqashan belgili bir qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar men damý erekshelikteriniń kórinisi. Barlyq tarıhı kezeńder men qoǵamdar úshin ońtaıly otbasy formasy joq. Otbasynyń túri, qurylymy árdaıym belgili bir tarıhı kezeńde qoǵamnyń qajettilikteri men múmkindikterine qaraı beıimdeledi. Mysaly, uzaq ýaqyt boıy adamdar úshin negizgi qyzmet aýyl sharýashylyǵy, jer óńdeý bolǵandyqtan, otbasylyq qatynastardyń basym túri keńeıtilgen dástúrli otbasy boldy. Iаǵnı otbasyndaǵy bir shańyraq astynda birneshe urpaq ómir súrip, bir úı sharýashylyǵyn júrgizdi. Bý qozǵaltqyshy oılap tabylyp, ónerkásiptik revolıýsııa oryn alǵannan keıin ýrbanızasııa úderisi kúsheıdi. Sonymen qatar keńeıtilgen otbasylyq qarym-qatynas óz kúshin joǵalta bastady. Eki urpaqtan – ata-analar men olardyń balalarynan turatyn nýklearlyq otbasyǵa aınaldy. Postındýstrııalyq dáýirde, nýklearlyq otbasylardan basqa azamattyq nekeler, ajyrasý deńgeıiniń ósýi de bir jaǵynan áıelderdiń ekonomıkadaǵy róliniń ózgerýine baılanysty boldy.
Otbasy – áleýmettik element retinde qoǵammen tyǵyz baılanysta. Qoǵamnyń ekonomıkalyq jaǵdaılary men qurylymy otbasynyń formasyna jáne ondaǵy rólderdiń bólinýine tikeleı áser etedi.
Temirlan TО́LEÝ,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
