Sarapshylardyń aıtýynsha, atom energetıkasyn damytý máselesinde jan-jaqty, pysyqtalǵan ustanym qalyptastyrý asa mańyzdy. Ol úshin eń aldymen, energetıkalyq qaýipsizdik máselelerine, jobany daıyndaý kezeńderine erekshe nazar aýdarý kerek. Sondyqtan sarapshylar osy kezeńderdi jiti talqylap, ınfraqurylym men kadrlyq áleýetti damytý boıynsha óz kózqarastaryn aıtty. Dóńgelek ústelge Energetıka mınıstrligi, «Qazaqstandyq atom elektr stansalary», «Ulttyq ıadrolyq ortalyq», «Iаdrolyq fızıka ınstıtýty», «Qazaqstannyń energetıkalyq aspektileri» ortalyǵynyń ókilderi, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men «Qazaqstandyq energııamen jabdyqtaýshy uıymdar qaýymdastyǵy» mekemesiniń sarapshylary qatysty. Sondaı-aq memlekettik qurylymdar, ǵylymı mekemeler men beıindi uıymdardyń ókilderi de keldi.
Úkimettiń tapsyrmasy boıynsha AES-ke qatysty eki ornalastyrý aýdany qaralyp otyr. Ekeýi de atom elektr stansasyn ornalastyrýǵa jaramdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, Úlken aýylynyń aýdany tipten qolaıly. Negizgi suraq bolyp otyrǵan reaktor túrin tańdaýǵa qatysty sarapshy, atom energııasy ınstıtýtynyń reaktordan tys synaqtar bóliminiń bastyǵy Asan Aqaev óz pikirin aıtty.
– Bul mańyzdy qurylys úshin III jáne III + býyn reaktorlary qarastyrylady. Osy reaktorlar múmkindiginshe qaýipsiz. Bir-birin qaıtalaıtyn passıvti jáne belsendi qaýipsizdik júıeleri bar. Passıvti qaýipsizdik júıeleri syrtqy energııany qajet etpeıdi ári tabıǵı fızıkalyq zańdardyń áserine qabiletti. Mysaly, aýyrlyq kúshi reaktordy qaýipsiz kúıge keltirý úshin operator qatelesken jaǵdaıda nemese áreketsizdik oryn alsa da oń nátıjesin beredi. Passıvti salqyndatý júıeleri qazirgi ýaqytta personal tarapynan tolyq áreketsizdik kezinde 3 táýlik ishinde apattyq reaktordan jylýdy derbes burýǵa qabiletti, – dep túsindirdi sarapshy.
Mamandandyrylǵan fızıkalyq kedergilerdiń jıyntyǵy, apatqa qarsy áreket etý sharalarynyń kesheni qazirgi zamanǵy AES-tiń tereń eshelondalǵan qorǵanysyn quraıdy. Iаdrolyq bóliný reaksııasy kezinde paıda bolatyn radıonýklıdterdiń shyǵýyna alǵashqy fızıkalyq kedergi – ıadrolyq otynnyń ózi. Osy tustaǵy názik baılanysty uǵynýymyz qajet. Ekinshi tosqaýyl – ıadrolyq otyn ornalasqan otyn bóletin elementtiń germetıkalyq metall qabyǵy. Al qalyńdyǵy shamamen 20 sm bolat reaktordyń korpýsy úshinshi tosqaýyl bolady. Tórtinshi tosqaýyl – bastapqyda 8 baldyq jer silkinisine, sý tasqynyna jáne tipti saǵatyna 720 shaqyrym jyldamdyqpen ushatyn 400 tonnalyq ushaqpen soqtyǵysýǵa tózimdi qos germetıkalyq kontaıment.
«Iаdrolyq fızıka ınstıtýty» sarapshysy D.Bórgekov mamandardy daıarlaý da ózekti másele dep otyr. Qazir ınstıtýt ıadrolyq fızıka salasynda mamandar daıarlaıtyn eldiń tórt oqý ornymen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan. Olar – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıteti, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti. Osy joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri ınstıtýtta ǵylymı-praktıkalyq taǵylymdamadan ótýge, óz ǵylymı jumystaryn jasaýǵa, oqýdan bos ýaqytynda qondyrǵylarda jumys tájirıbesin meńgerýge múmkindik alady. Osy jyly bilim alýshylar kontıngenti 253 adamdy quraıdy, al keıingi 12 jylda 1 600-den astam maman daıarlandy.
Sonymen qatar ınstıtýt qyzmetkerleri búkil álemge tanymal «MIT», «CERN» sııaqty ǵylymı uıymdarda taǵylymdamadan ótip, birlesken zertteý júrgizedi. Tek keıingi 5 jylda ıadrolyq fızıka ınstıtýty 30-dan astam PhD, al óziniń barlyq qyzmeti úshin doktorantýra, kandıdat jáne PhD ǵylymı dárejeleri bar 300-den asa ǵalymdy daıarlady.
Energetıka mınıstrliginiń ókili Gúlmıra Mursalova elimizdiń energetıkalyq sektory dástúrli jáne jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy teńestirýge umtylyp, belsendi damyp kele jatqanyn aıtty. Búginde elimizdegi elektr energııasyn óndirýdiń negizgi úlesi jalpy óndiristiń 66%-yn qamtamasyz etetin kómir stansalaryna tıesili. Sonymen qatar jańartylatyn energııa kózderi (JEK) sektory aıtarlyqtaı ósip jatyr. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha JEK óndirý úlesi shamamen 6%-ǵa jetti.
– Eldiń energııa qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda ónerkásip pen ekonomıkany tutastaı damytý úshin turaqty energııa kózderin salý qajet. Qazirdiń ózinde eń joǵary saǵattarda tapshylyqty sezinemiz jáne shekaralas elderden elektr energııasyn josparly túrde satyp alamyz. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha elektr energııasyn óndirý 112,8 mlrd kVt saǵatty qurady, sodan keıin tutyný 115 mlrd kVt saǵat boldy. 2 mlrd kVt saǵattan astam energııa nemese 2023 jyly jalpy elektr energııasyn tutynýdyń shamamen 2%-y Reseıden satyp alyndy. Osy jyldyń 6 aıynyń qorytyndysy boıynsha elektr energııasyn tutyný kólemi 60 mlrd kVt saǵat boldy, onyń 1 mlrd kVt saǵaty kórshilerden satyp alyndy, – dedi ol.
Energetıkalyq qaýipsizdik salasyndaǵy sarapshy, «Qazaqstannyń energetıkalyq aspektileri» zertteý ortalyǵynyń dırektory Almaz Ábildaevtyń pikirinshe, AES qurylysy kóptegen múmkindikke jol ashady. Eń birinshi kezekte barlyq zamanaýı ekologııalyq úrdisterdi eskere otyryp, aýaǵa shyǵaryndylardy azaıtý arqyly energetıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etedi.
