Basty maqsat – tapshylyqty boldyrmaý

Tutynýshylardy jylý jáne elektr energııasymen qazirgi qys qysqan merzimde qamtamasyz etý qanshalyqty jolǵa qoıylǵan? Mine, bul másele keshe Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Sergeı Dıachenkonyń jetekshiligimen «Elektr energetıkasy jáne kómir: qorytyndylar men perspektıvalar» degen taqyryppen ótken Úkimet saǵatynda keńinen talqylandy. «Elektr energetıkasy salasynyń elimizdiń ekonomı­kalyq jáne áleýmettik damýynda atqaratyn róli zor. Elba­sy Nursultan Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasynda jáne «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda elimizdiń «jasyl» damý jolyna kóshýi qajettigin aıtyp, tıimdi jáne turaqty ekonomıka qurý mindetin qoıdy. Sondaı-aq, energetıkanyń dástúrli túrlerin damytýdy maqsat etti. Elbasy tapsyrmasyn oryndaý úshin osy salany damytý týraly orta jáne uzaq merzimdi Úkimet baǵdarlamasy qabyldandy. Elektr energııasy men kómir óndirý salasyn damytý, ınvestısııalaý, olardy taratý, únemdeý, energııa tapshylyǵyn boldyrmaý, tarıfterdi saqtaý jáne basqa da ózekti máseleler árqashan halyqtyń jáne depýtattar korpýsynyń nazarynda», dedi vıse-spıker. Budan keıin depýtattar aldynda arnaıy baıandama jasaǵan Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık Halyqaralyq sarap­tama agenttiginiń málimetine súıine otyryp, sońǵy 40 jylda álemdik qýat paıdalaný kólemi 2-2,5 esege artqandyǵyn jetkizdi. Mınıstrdiń málimetine qaraǵanda, munaı, kómir, gaz sııaqty qazba baılyqtaryn tutyný álemde 2,12 esege ulǵaıǵan. Árbir el óz múmkindiginshe dástúrli, balamaly jáne qalpyna keletin energııa­lardy tutynsa, munaı balamasymen eseptegende ol 13,4 mıllıard tonnany qurapty. Sonyń munaı 31 paıyzyn, taskómir – 29, ıadrolyq energııa – 4,8 paıyz, gıdro qýaty 2,4 jáne ózgeleri bolyp kete beredi. Al Qazaqstanda bolsa (2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha), otyn túri jóninen generasııa kózderiniń úlesi: kómirde – 73,2 paıyz; gazda – 18,2 paıyz jáne sý elektr stansalarynda 8,1 paıyz. Bul rette, 2014 jyly elektr energııasyn tutyný 91,6 mlrd. kVtsaǵ quraǵandyǵyn nemese 2013 jylmen salystyrǵanda 102,2 paıyzǵa artqandyǵyn kórýge bolady. Sala basshysynyń sózinen belgili bolǵandaı, alty jyl shekti tarıfti iske asyrý esebinen  jyl saıynǵy ınvestısııa kólemi 5 esege artqan jáne búgingi kúni 700 mlrd. teńgege jýyq ınvestısııa tartylypty. Bul óz kezeginde qoldanystaǵy 5000 MVt-ny jańǵyrtýǵa jáne qosymsha 1700 MVt elektr qýatyn engizýge múmkindik bar ekendigi belgili boldy. 2015 jylǵa jos­parlanyp otyrǵan ınvestısııa kólemi 178 mlrd. teńgeni quraıdy. Negizgi jabdyqtardyń tozýy boıynsha elimizdegi iri elektr stansalarynyń avarııalyq toqtaýynyń jyldyq sany 2008 jyly 131 toqtaýdan 2013 jyly 39 toqtaýǵa deıin tómendegen. V.Shkolnık elimizdiń biryńǵaı elektr energetıkalyq júıesi Reseı Federasııasy jáne Ortalyq Azııa memleketteriniń energııa júıelerimen paralleldi rejimde turaqty jumys isteýde ekendigin jetkizdi. Qyrǵyz tarapynyń Naryn-Syrdarııa GES-i sýdyń jınalyp qalý aýmaǵy kólemine baılanysty Qyrǵyzstan úkimetiniń qol jetkizilgen ýaǵdalastyǵy sheńberinde 2014-2015 jyldary kúzgi-qysqy kezeńde 1,0 mlrd.kVsaǵ kólemindegi Qazaqstan elektr energııasyn Qyrǵyzstanǵa jetkizýdi uıymdastyrǵany da atalmaı qalmady. О́zbekstan energııa júıesi tarapynan qýatty ruqsatsyz alý jalǵasýda ekendigi, olardyń tutynǵan qýatyna tólem júrgizbeı kele jatqandyǵy da atap kórsetildi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannan elektr energııasyn eksporttaý múmkindigi joǵarylaýda eken. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda 2019 jyldan bastap jalpy elektr energetıkalyq naryǵyn qurý josparlanýda kórinedi. Qazaqstannyń energetıkalyq salasyn otynmen qamtamasyz etý jaıy da atap ótildi. Elimiz aıtarlyqtaı kómir qorlaryna ıe jáne 400-den astam ken oryndarynda tas jáne qońyr kómirler bar. Teńgerimdik qory 33,6 mlrd. tonna, onyń ishinde tas kómir – 21,3 mlrd.tonnany, qońyr kómir 12,3 mlrd. tonnany quraıdy. 2014 jyldyń 1 qańtary jaǵdaıynda Qazaqstan Respýblıkasy bekitilgen kómir qory boıynsha álemde 7-shi oryndy ıelenedi. Kómir óndirýdiń qazirgi deńgeıinde onyń qory 300 jyldan astam ýaqytqa jetedi. Qazirgi kezde respýblıkanyń kómir salasy 74% elektr ener­gııasynyń óndirilýin, koks-hı­mııalyq óndiristiń 100 paıyzdyq júktemesin, kommýnaldyq-tur­mystyq sektordy jáne halyqtyń otynǵa qajettiligin tolyǵymen qanaǵattandyrady. Sóz oraıy kelgende elimizde «Sınhýa» qytaı energetıkalyq korporasııa­sy» AAQ qatysýymen kómirdi keshendi qaıta óńdeý jobasyn iske asyrý josparlanýda ekenin atap keteıik. Boljanǵan negizgi ónimder: benzın, dızel otyny, elektr energııasy jáne ártúrli hımııalyq ónimder bolyp tabylady. Talqylanǵan taqyrypqa Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Aleksandr Mılıýtın qosymsha baıandama jasady. Sondaı-aq, otyrys barysynda depýtattar óz saýaldaryn qoıyp, pikirlerin de ortaǵa salyp jatty. Depýtat Jeksenbaı Dúısebaev elimizde óndirilip jatqan elektr qýatynyń 20 paıyzy dalaǵa ketip jatqandyǵyna qynjylys bildirdi. Onyń aıtýynsha, 1 kv/saǵat elektr energııasyn óndirý úshin 0,6 kg kómir jaǵý kerek bolsa, 12 mıllıon tonna kómir aýany bosqa jylytýǵa ketip jatyr. Mundaı pikirmen kelispegen mınıstr «energııa únemdeý» ózgelermen salystyrǵanda, jaman emestigine sendirdi. Baqytjan Ertaevtyń suraǵyna bergen jaýabynda mınıstr atom elektr stansasyn salýǵa eki alań tańdalyp alynǵanyn jetkizdi. Onyń bireýine reseılik tehnologııany tartý kózdelse, ekinshisine perspektıvaly stansa retinde japondyq «Toshiba Westinghouse» kompanııasy qarastyrylyp otyrylǵany belgili boldy. Mınıstr AES-tiń árbir blogyn salý onyń qurylymyna qaraı 3-4 mlrd. dollardyń shamasynda aıqyndalýy múmkindigin de jetkizdi. Jalpy, eki stansanyń biri Kýrchatov qalasy mańynan salynýy kerek bolsa, ekinshisin Bal­qash kóline jaqyn jerge salý josparlanǵan. Alaıda mınıs­tr qazir elimizde artyq elektr ener­gııasynyń jınaqtalyp qalǵan­dyǵyn tilge tıek ete kelip, endi ony ımporttaý máselesi týyndap otyrǵandyǵyna da nazar aýdartty. Otyrysty qorytyndylaǵan S.Dıachenko Úkimettiń tarıfterge shekteý qoıýy arqasynda elektr energetıka salasyna ınvestısııa kóbeıgendigin, ol elimizdiń ekonomıkasyna jáne onyń damýyna  oń áserin berýde ekendigin erekshe atady. «Elektr energııasyn, kómir óndirý jáne jańartylǵan energııa kózderin damytý jóninde atqarǵan jumystar týraly tolyq aqparat berildi», dedi palata Tóraǵasynyń orynbasary. Jalpy, keshegi otyrysta keıbir suraqtarǵa jaýap berýge daıyn bolmady ma, mınıstr olarǵa jazbasha jaýap bereıin degen sózdi kóp qoldandy. Sol úshin eskertpe de aldy. Deı turǵanmen, kóptegen saýaldarǵa jan-jaqty jaýaptar berildi. Otyrys qorytyndysy boıynsha, Úkimetke birqatar usynystar jobasy daıyndaldy. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».