Kósheden tamaqtanýǵa kóńilińiz aýa ma?

Statıstıkalyq derekterge sú­ıen­sek, el turǵyndary bıyl alǵashqy toqsanda jan basyna shaqqanda 18,8 myń teń­gege kósheden tamaqtanǵan. Bul byltyrǵy osy mer­zim­men salystyrǵanda 4,1 pa­ıyzǵa kóp. Salystyrmaly bol­jam tutas el azamattaryna qatys­ty aıtylǵanymen, Astana, Almaty, Shymkent sekildi alyp me­ga­polısterdiń turǵyndary kósheden tamaqtanýǵa eń kóp aqsha jumsaıtyny anyqtalǵan. Aıtalyq, astanalyq otbasylar alǵashqy toqsanda qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryna orta eseppen 37 myń teńge jumsaǵan. Jetisý, Pavlodar oblystarynyń turǵyndary da bul máselede kósh basynda tur. Kerisinshe, zertteý barysynda úıden tys tamaqtanýǵa eń az qarjy jumsaıtyn Jambyl oblysynyń turǵyndary desedi. Áýlıeatalyqtar bir toqsanda tamaqtaný oryndaryna jan basyna shaqqanda 2,5 myń teńge jumsaǵan deıdi statıstıka.

2,5 mıllıon halqy bar Almaty qalasynyń turǵyny retinde úıden tys tamaqtaný keıingi jyldarda qarqyndy beleń alǵanyn baıqaımyz. Aptanyń demalys kúnderi dámhanalar men kafelerden oryn tabý ońaı emes. Qatar-qatar ornalasqan qaı dámhanaǵa kirseńiz de qujyrlaǵan jurt. Oıyn-saýyq ortalyqtaryndaǵy tamaqtaný jelilerinde taǵy da sol kassa aldyndaǵy uzyn-sonar kezekke kóz úırengen. Bul buqaranyń áleýmettik jaǵ­daıynyń jaqsarǵanyn kór­sete me, álde jurttyń úpir-shúpir bala-shaǵasyn ertip, úıden tys ta­maqtanýdy ádetke aınal­dy­rýy­nyń basqa da sebebi bar ma? Osy saýaldy psıholog Dına Hasenovaǵa qoıdyq.

«Árıne, ár adamnyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, jaqsy ómir súrýge talpynýy qýantady. Máselen, tabysy joǵary Eýropa elderinde kúndelikti as-aýqatty meıramhanadan ishý – qalypty jaǵdaı. Bul bir jaǵynan adamǵa erekshe estetıkalyq áser syılasa, ekinshi jaǵynan kóshe men úıde tamaqtaný qunynyń arasynda pálendeı alshaqtyq joqtyǵynan týyndaǵan. Degenmen bizde olaı emes. Qaı deńgeıdegi tamaqtaný oryndaryn alyp qarasańyz da, úıdegige qaraǵanda qaltaǵa jap-jaqsy salmaq salady. Sapa­ly tamaqtanýdy árkim óziniń áleýmettik jaǵdaıyna qaraı be­ıimdeıdi. Bul máseleniń áleý­­mettik astary da bar. «Ke­deı­diń bir toıǵany – shala baıyǵany» degendeı, sońǵy qarjysyn tamaqtaný oryndaryna sarqa jumsaıtyndar da kezdesedi. Qarjysy bol­ma­ǵandar túrli banktiń mobıldi qosymshalary arqy­ly tamaqty qaryzǵa alady. Marketıngtik qadamdardy jetik meńgergen tamaqtaný jelileri tutynýshynyń bul suranysyn da jolǵa qoıǵan. Al jegen taǵamnyń sapasyna mán berý – árkimniń jeke talǵam-tarazysyndaǵy is. Adam psıhologııasynda jaıly orynda otyryp tamaqtaný, jaqsy kıim-kııý kóńilge qýanysh syılaıdy. Bul – tabıǵı qubylys. Túrli áleýmettik jeliniń ómirimizge dendep enýi bul úderisti tipten kúsheıtti. Jeliniń juldyzyna aınalǵan keıbir blogerler ishken-jegenin júz myńdaǵan aýdıtorııasyna jarııa­laıdy. Bul basqa adamdardyń kóńil kúıine áser etedi. Máselen, muny kórgen úı sharýasyndaǵy áıel úıdegi kúıeýine qolqa salady. Jarnamany aıtpaǵanda jeli mádenıetin meńgerýge de adamnyń ishki mádenıeti joǵary bolǵany durys qoı. Sizdiń jaqsy ómirińiz, basqa ortanyń áleýmettik kóńil kúıine áser etpegeni abzal. Mundaǵy aıtpaǵym, úıden tys tamaqtanýǵa shamadan tys qarjy jumsap, basqa qajettilikterdi óteýge tıtyqtap qalatyn otbasylar bar. Bul – kópshiligimizge tanys jaǵdaı. Jumys tájirıbemde aldyma kelgen keıbir azamattar osyndaı negizsiz sebeptermen otbasylyq kıkiljińderdiń oryn alatynyn aıtyp jatady. Bul da – ótkir másele. Ekinshi jaǵynan, neni bolsa sony jeý, jyldam daıarlanatyn fastfýd ónimderiniń densaýlyqqa zııan ekenin bilse de, kópshilik eskere bermeıdi. Olardyń quramyndaǵy dámdeýishter belgili bir dárejede adamdy ózine táýeldi etýi múmkin», dedi Dına Bolatqyzy.

Ár adamnyń aı saıyn qansha aqshaǵa tamaq ishkeniniń ortasha somasyn shyǵarý úshin búkil saýda júıesiniń, bazarlardyń, óńirlerdegi myńdaǵan ashana men toıhanalardyń belgili bir aralyqta satqan ónimderiniń esebi eskeriledi. Saýdadan túsken qarjyny jan basyna bólgende shyǵynnyń ortasha boljamy anyqtala ketedi. Statıstıkany sóıletsek, qoǵamdyq tamaqtaný baǵasy da suranysqa saı eselep ósip jatqanyn ańǵaramyz. Máselen, jyl basynan beri qoǵamdyq tamaqtaný qyzmetiniń quny elimizde 9,4 paıyzǵa artypty. Onyń ishinde jyldam daıar­lanatyn taǵamdardyń baǵasy 12,3%-ǵa, ashanalardaǵy tamaq quny 9,3%-ǵa, kafe-meıramhanalarda tústený 8,8%-ǵa ósken. Baǵa ósimi, ásirese Qaraǵandy (15,1%), Qostanaı (14,4%) Batys Qazaqstan (12,9%) oblystarynda baıqalǵan.

Nambeo statıstıkalyq alańy­nyń zertteýinshe, Qazaqstandaǵy arzan meıramhanada bir adamǵa tústený quny shamamen 8-9 dollardy quraıdy. Al meıramhanalarda tamaqtaný quny bo­ıynsha elimiz zertteý júrgizilgen 96 eldiń arasynda 46-orynda tur. Uıymnyń zertteýine zer salsaq, AQSh-ta eki adamnyń ortasha tústený quny 31,7 dollar turady. Tamaqtaný baǵasy eń qymbat elderdiń kósh basynda Shveısarııany ataýǵa bolady. Ol elde orta deńgeıli meıramhanadan eki adamnyń tústený quny 124 dollardy quraıdy. Al bizge kórshiles elderdiń ishinde úıden tys tamaqtaný baǵasy eń arzan el – О́zbekstan. Onda ortańǵol meıramhanadan bir adam 4,5 dollarǵa erkin tamaqtana alady.

Basty baılyq – densaýlyq desek, urpaq saýlyǵynyń bastaý-bulaǵynda durys tamaqtaný máse­lesiniń turǵany anyq. Muny bilsek te, kúndelikti ómirde atal­ǵan jaıǵa asa mán bere ber­meıtinimiz bar. Elimizde qazir jyldam daıarlanatyn ónimderge suranys edáýir artqan. Otandyq telearnalardyń birinde kel­tirilgen málimetke súıensek, otandastarymyz jylyna tek fastfýd taǵamdaryna 260 mln dollar qarajat jumsaıtyn kórinedi. Keıingi bes jylda elimizde fastfýd taǵamdaryn satý kólemi 47 paıyzǵa, fastfýd meıramhanalary 47 paıyzǵa, al onda jumys isteıtinderdiń sany 30 paıyzǵa ósken. Dárigerler mundaı ónimderdi úzdiksiz tutyný semizdik, ateroskleroz, gıpertonııa, gastrıt, holessıstıt, ınfarkt, qaterli isik sııaqty aýrýlardy órshitetinin aıtyp dabyl qaqqaly qashan.

Sapaly tamaqtaný – ómirimizge tikeleı áser etetin faktor. Úı jáne kóshe jaǵdaıynda tamaqtaný taqyrybynan týyndaǵan oıdyń bir ushy densaýlyq máselesine aýyp ketip jatqany sondyqtan. Dáriger Aqerke Bókenbaeva qazir teńgerimsiz tamaqtaný máselesi kishkentaı pasıentterdiń qata­ryn qalyńdatqanyn aıtady.

«Rasıonda kókónister, jemis­ter men sút ónimderiniń azaıyp ketýi, unnan jasalǵan taǵamdardy jeńil taǵam túrinde shamadan tys tutyný ish qatý, gastrıt, asqazan jarasy sekildi aýrýlardyń balalar arasynda beleń alýyna ákelip jatyr. Mektep, sport, qosymsha sabaqtar arasynda balalar kóbine kósheden tamaqtanady. Bálishter, hot-dog, gambýrgerler jep, artynan gazdalǵan sýsyn ishedi. Mundaı taǵamdarda dárýmender az, esesine kanserogender, maı, qant kóp. Bala kezinde adam aǵzasy jyldam damıdy, tábeti de jaqsy bolady. Ata-analar qaýymy qurǵaq taǵamdardy mólsherden tys paıdalaný bala densaýlyǵyna asa zııandy ekenine barynsha mán berýge tıis. О́mir súrý yrǵaǵy ózgerdi desek te, durys tamaqtaný bizge aýadaı qajet. Úıden tys tamaqtanǵannyń ózinde suıyq, nárli taǵamdarǵa tańdaý jasaǵanymyz durys», dedi dáriger.

Qazir úlken qalalar men aýdan ortalyqtarynda úıde otyryp tamaqqa tapsyrys berý keń suranysqa ıe. Jyldam ázir­lenetin tiskebasardan bastap, úı taǵamdaryna deıin jarnamada samsap tur. Qarjyńyz bolsa, jyldam jetkizý qyzmeti áp-sátte suraǵanyńyzdy aldyńyzǵa ákelý­ge ázir. Bul úderis Almaty qala­synda keıingi eki-úsh jyldyń kóleminde eki esege deıin ulǵaıǵan. Ásirese karantın kezinde jetkizý qyzmetiniń aıdarynan jel esti. Marketolog Erkebulan Jamalı Almatydaǵy tamaq tasymaldaý salasynda 1 500-den asa adam jumys isteıtinin aıtady. Kóshede moped mingen jastardyń deni – solar. Jalpy, megapolıstiń tamaq salasynda 20 myńnan asa azamat eńbek etedi. Kóbine-kóp myqty aspazdar suranysqa ıe.

E.Jamalıdyń aıtýynsha, tutynýshy eń aldymen qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń asty qalaı dámdi ázirleıtinine mán beredi. Tamaq dámine tánti bolǵan adamǵa joldyń alys­tyǵy, tipti baǵadaǵy az-kem al­shaqtyq ta kedergi emes. Marke­tolog Almaty, Astana, Shymkent, Taraz qalalarynda tamaqtaný salasyndaǵy qyzmet kórsetý sapasy basqa óńirlermen salys­tyr­ǵanda joǵary ekenin atap ótti.

«Tehnologııanyń óristeýi adam balasynyń talaı júgin jeńildetti. Qyzmet kórsetý sapasy jaqsarǵan saıyn suranys ta arta beredi. Ásirese tamaq salasy kúnnen-kúnge toqtaýsyz damı beredi. Jolyn tapqan adam­ǵa toqyramaıtyn kásip – osy. Inflıasııa artqan sa­ıyn azyq-túlik te qymbattaıdy. Bara-bara qalalyq jerlerdegi halyq­tyń basym bóligi qoǵamdyq ta­maq­taný oryndaryna kóptep júgine beredi. Tıisinshe, mundaı oryndarǵa sırek keletinder de barshylyq. Menińshe, halyqtyń úıden tys tamaqtanýǵa bet bura bastaýy – ýaqyt suranysynan týyndaǵan jaǵdaı. О́z kezeginde bul áleýmettik resýrstardyń keńeıgenin de kórsetedi. Eń bas­tysy, bul árkimniń óz tańdaýy», deıdi maman.

Jyl saıyn azyq-túlik baǵa­syn negizsiz ósirgenderge qomaqty aıyppul salynǵanymen, olardy únemi baqylaýda ustaý ońaı sharýa bolmaı tur. Bıyldyń ózinde baǵany aspandatqan 2 527 saýda núktesi anyqtalǵan. Arnaıy júrgizilgen saýaldamada Almaty qalasynyń turǵyndary tabysynyń jartysynan kóbin tamaqtanýǵa jumsaıtynyn aıtypty. Biz suraq qoıǵan 15 adamnyń 8-i aptasyna kemi eki-úsh márte kósheden tamaqtanýdy qolaı kóretinin jetkizdi.

ALMATY