Jol tabý
Otandyq bilim berý júıesi birtindep jańa damý baǵytyna shyǵyp, bilim ekonomıkasy atty jańa sala negizin qalyptastyryp keledi. Bul bolashaqta ulttyq óndiristerdi jańa kadrlarmen jáne tehnologııalarmen qamtamasyz etedi. Reforma avtorlarynyń oıynsha, onyń negizi zamanaýı zertteý ýnıversıtetteri bolýy kerek, olar jahandyq bilim jáne ınnovasııalar ekojúıesine kirip, qoldanystaǵy qurylymdy túbegeıli qaıta qurady, oǵan turaqtylyq, senimdilik jáne bedel qosady.
Bir jaǵynan, memlekettiń qabyldaǵan baǵyty durys jáne balamasyz ekeni anyq. Bul baǵytty AQSh, keıbir eýropalyq jáne azııalyq elder ótken. Ekinshi jaǵynan, memlekettiń bilim naryǵyndaǵy negizgi oıynshy bolyp turǵan jaǵdaıynda osy salada túbegeıli ózgerister jasaý múmkin emes bolyp kórinedi, jáne bilim ekonomıkasy salasynyń qalyptasýy kelesi bir aýqymdy, biraq júzege aspaıtyn konsepsııaǵa aınalýy múmkin. Júzege asyrylyp jatqan reformalar jalǵan bolyp qalmas úshin, olar senimdi, turaqty jáne eń bastysy, boljamdy qarjylandyrý kózderiniń bolǵanyn talap etedi.
Memlekettik qarjylandyrýǵa balama retinde, jalpy álemdik bilim berý praktıkasy kórsetkendeı, jeke ýnıversıtettik endaýment qory – demeýshilik qarajattan quralǵan maqsatty kapıtal qorlary bola alady. Olardyń negizgi maqsaty – túsip jatqan qarajatty jumsamaý, kerisinshe jınaqtap, turaqty jáne tabysty qarjylyq quraldarǵa ınvestısııalaý, al alynǵan tabysty bilim berý baǵdarlamalaryn qarjylandyrýǵa baǵyttaý. Negizinen, bul uzaq merzimdi ınvestısııalar, onyń tarıhy orta ǵasyrlardan bastaý alady.
Onyń mehanızmi óte qarapaıym: oqý orny demeýshilerden túsetin qarajattar úshin endaýment-qor uıymdastyrady. Qorǵa túsken qarajattar baǵaly qaǵazdarǵa, aksııalarǵa, oblıgasııalarǵa ınvestısııalanady, bul ınvestısııalar tabys ákeledi. Alynǵan tabys ǵylymı zertteýlerge, qural-jabdyqtardy jańartýǵa, joǵary deńgeıdegi mamandardy tartýǵa baǵyttalady. Sondaı-aq, ýnıversıtet endaýment qarajattaryn qaıyrymdylyq maqsattaryna da paıdalana alady – bolashaǵy zor stýdentter ózderiniń qarjylyq jaǵdaıyna qaramastan sapaly bilim ala alady. Rettelgen qarjylyq aǵyn bilim berý uıymyna óziniń damýyna ınvestısııa jasaýǵa múmkindik beredi, al daǵdarys jaǵdaıynda jaǵymsyz jáıtterden qutylýǵa septigin tıgizedi.
Halyqaralyq sarapshylar klýbynyń múshesi Iýlııa Pıvovarovanyń pikirinshe, balamaly joldy izdeý arqydy Qazaqstannyń orta jáne joǵary bilim júıesine eleýli oń áserin tıgizýge bolady.
-Qazaqstanda joǵary oqý oryndarynyń avtonomııasy týraly zań qabyldanyp qoıdy. Parlamentke endaýment-qorlar týraly zań jobasy usynyldy. Alaıda zańdy ózgertý jetkiliksiz, bilim berý mentalıtetin ózgertý kerek, oqý oryndarynyń basshylyǵy barlyq jaýapkershilikti óz moınyna alýy qajet. Josparlar quryp, ózderiniń damý strategııalaryn jasaý kerek. Ýnıversıtetter táýelsiz bolýy tıis, olar damyp, halyqaralyq deńgeıge shyǵýy kerek. Basqasha aıtqanda, básekege qabiletti bolý, qazirgi álemde baǵdarlaný, suranysty taldaý, bolashaqty josparlaý qajet, – deıdi Pıvovarova.
Ol qazirgi ýaqytta bilim berý oryndaryn qarjylandyrýdyń formaty «qoldaý kórsetý» prınsıpine negizdelgen dep senedi. Alaıda, ýnıversıtetter janynda maqsatty kapıtal qorlary – endaýment-qorlary men qamqorshylyq keńesterin qurý tyǵyryqtan shyǵýdyń joly bolýy múmkin.
Sátti iske asyrý
Endaýment-qorlarynyń kómegimen tek joǵary bilimniń ǵana emes, orta bilimniń de sapasyn jaqsartýǵa bolady, ǵylymı áleýetti keńeıtip, ýnıversıtetaralyq yntymaqtastyq perspektıvalaryn arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul álemniń túkpir-túkpirinen ǵylymı oı-pikirlerdi tartýǵa jáne eń perspektıvaly jobalardy ázirleýge jol ashady. Qazirgi ýaqytta bul nanotehnologııalar, ǵarysh salasy, farmasevtıka, joǵary tehnologııalyq medısınalyq ázirlemeler. Osy baǵyttar álemde eń suranysqa ıe bolyp otyr, al iri kompanııalar olardy qoldaýǵa jáne úlken qarajat salýǵa daıyn. Sarapshylar alynǵan kapıtaldardy endaýment-qorlarynda tabys retinde paıdalanýǵa bolatynyna senimdi.
Qarjy analıtıgi Danııar Kúmpekov endaýment-qorlaryn qurý jáne damytý úshin quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq shekteýlerdiń bolýyn osy ınstıtýt úshin mańyzdy qıyndyqtardyń biri dep esepteıdi.
-Bul faktor bizdiń elde osyndaı tájirıbeniń keń taralmaǵanyn túsindiredi. Otandyq bilim berý men ǵylymdy damytý úshin turaqty qarjylyq negiz qurý qajettiligi aıqyn. Memlekettik bıýdjet esebinen qarjylandyrýdyń eski mehanızmi júıeni tyǵyryqqa tirep tastady. Ýnıversıtetter akademııalyq táýelsizdikti tek qaǵaz júzinde ǵana ıelenedi, – dep sanaıdy Danııar Kúmpekov.
Ekonomıstiń aıtýynsha, memleket bilim berý ekojúıesin «jańa baǵytqa» kóshirýge múddelý bolýy tıis.
– Negizinde, úkimet máseleni túsinip otyr. Profıldi mınıstrliktiń ishinde maqsatty kapıtal qorlary týraly zań jobasy daıyn. Ýnıversıtetterdi turaqty qarjylandyrý úshin bes ýnıversıtette endaýment-qorlardy ashý jóninde jol kartasy da ázirlengenin bilemin. Pılottyq joba bıyl iske qosylýy múmkin. Jobanyń maqsaty – ýnıversıtetterdi jabdyqtaýǵa jáne kadrlardy tartýǵa jeke ınvestısııalardy 75%-ǵa deıin jetkizý. Biraq meniń pikirimshe, bul sharalar jetkiliksiz, – deıdi Kúmpekov.
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstanda endaýment júıesin damytýdaǵy eń tıimdi ádis – salyqtyq yntalandyrý bolady. Qazaqstandyq ınnovasııalardy ázirleý men engizýge arnalǵan qaıyrymdylyqtar tıimdi bolýy kerek, al ınvestısııa tartý mehanızmi túsinikti ári ashyq bolýy qajet.
– Qazaqstanda búgingi kúni shamamen jıyrma maqsatty kapıtal qory tirkelgen. Úlken ýnıversıtetterde tabysty jumys istep turǵan endaýment-qorlary bar – eń tabysty bilim berý qory NÝ jáne NISh. Aıta keterligi, ol batys standarttaryna saı jumys isteıdi, sondyqtan onyń qamqorlyǵyndaǵy jobalar – NÝ ýnıversıteti jáne NISh mektepteri – bilim berý salasyndaǵy jetekshi oryndarǵa ıe. Bul oqý oryndarynyń túlekteri suranysqa ıe. Alaıda, osyndaı uıymdar zańnamalyq olqylyqtar men kemshilikterden zardap shegedi, olar ınvestısııa tartý múmkindikterin shekteıdi. Olar qarjylyq quraldardyń shekteýli jıyntyǵyna ıe. Degenmen, sońǵy eki jylda NÝ jáne NISh qory ǵylymı ortalyqtardy qurýǵa qarjy bóldi: National Laboratory Astana, Aqyldy júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýty, Ortalyqazııalyq zertteý ortalyǵy bilim berý, ınnovasııalar jáne transformasııa, Energetıkalyq ǵaryshtyq zerthana, – dep esepteıdi Kúmpekov.
Qazaqstannyń kóptegen máselelerge tap bolǵan bilim berý júıesi úshin, ıaǵnı muǵalimderdiń jalaqysynyń tómendigi, jataqhanalardyń joqtyǵy, osynyń barlyǵyn eskersek, endaýment-qorlaryn damytý áleýmettik daǵdarystan shyǵýdyń joly bolady jáne qoǵamdyq ıgilikter júıesindegi sapaly jáne qoljetimdi bilim berýde bul qorlar jańa múmkindikterdiń kózine aınalady.
