AES: Baıypty kózqaras

2050 jylǵa qaraı álem elderiniń AES-inen óndiriletin elektr energııasy 792 GVt-ǵa deıin ósedi degen boljam bar. Iаǵnı qazirgiden 2 ese artady. BUU Eýropalyq Eko­no­mıkalyq komıssııasy tek osy atom energetıkasyn parnıktik gazdy eń az bóletin energııa túri dep bekitken. Sebebi bul – bazalyq generasııanyń ekologııalyq eń taza túri. Ekologııa budan esh zardap shekpeıdi. Kerisinshe, parnıktik gazdyń áserin azaıtady. Máselen, 1 000 MVt bolatyn AES jyl saıyn iske qosylyp tursa, parnıktik gazdar shyǵyny 8 mln tonnaǵa azaıyp otyrady eken. Eýropadaǵy atom elektr stansalary jyl saıyn 700 mln tonna SO2 shyǵaryndylaryn saqtap otyr. «UNECE» málimeti boıynsha, atom energetıkasynan shyǵatyn parnıktik gaz kólemi kómir stansalarymen salystyrǵanda 135 ese tómen.

– Biz Kıoto hattamasyna, Parıj kelisimine qosylǵan el retin­de klımattyq ózgerýge sebep bolyp otyrǵan qaýipti qaldyq shyǵa­rý­dy qysqartý jáne kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý sekildi strategııalyq mindettemelerdi oryn­daýymyz kerek. Al AES-ten kómir­qyshqyl gazy shyqpaıdy. Sondyqtan onyń qaýipsizdik máseleleri týraly mamandar ýáji­ne qulaq asýymyz kerek. Iаǵnı kó­mir­qyshqyl gaz shyqpaǵannan keıin onyń klımatqa áseri joq desek te bolady. Sondyqtan álemdik tájirıbede «jasyl» energetıka kózi sanalyp otyrǵan AES salýǵa, jasyl energııaǵa ótýge kóbirek áreket jasaıyq, – deıdi ekonomıst Saparbaı Jobaev.

AES-tiń ekologııalyq zııany joq ekenin álem ǵalymdary da, sarapshylar da baıaǵydan aıtyp júr. Desek te, bizdiń sý resýrs­tary men ekojúıemizge qalaı áser etetini báribir kóńilimizge kúdik salady. Bul ma­ńyzdy qadam­ǵa barmas buryn aldyn ala baǵa­laý­lar júrgizilgeni bárimizge málim. Sol baǵalaý nátıjesinde, Balqash kóli nemese Ertis ózeniniń ekojúıesine tónetin eshqandaı qaýip anyqtalmaǵan. Zertteý áli de toqtaǵan joq. Ári qaraı jobanyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demesin ázirleý kezeńinde ǵyly­mı jáne ınjenerlik mamandar jan-jaqty zertteý júrgizedi.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń málimetinshe 2021 jylǵy qyrkúıektegi jaǵdaıǵa sáı­kes, Ertis ózeni basseıniniń sý re­sýrs­tary 30,4 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Atom elektr stansasynyń tehnologııalyq sıkli kezinde sýdyń býlanýynan bolatyn shyǵyn jylyna shamamen 63 mln tekshe metr dep baǵalanǵan. Bul jalpy sý resýrs­tarymen salystyrǵanda, proporsıonaldy túrde áldeqaıda az. Al Balqash-Alakól basseıni sý resýrs­ta­rynyń kólemi 25,2 mlrd tekshe metr dep baǵalanǵan. Bul da atom elektr stansasyn salqyndatý úshin qajetti kólemnen aıtarlyqtaı kóp. Osy kórsetkishterge qarap, eko­júıege keri áseri tımeıtinin kóre­miz. Jalpy, dúnıejúzi boıyn­sha osy kúnge deıin atom elektr stan­salarynyń sý qoımasyna teris áser etý faktory áli birde-bir ret kezdes­pegen eken.

«Balqash kóli sııaqty sý qoıma­la­rynyń jaǵasynda atom elektr stansalaryn salý sýdy ysyrap bolýdan saqtaıtyn, ıakı tabıǵı býlaný kóleminiń nebári 0,32 paıyz kóleminde sýdy paıdalanatyn zamanaýı tehnologııalardy qoldanýdy talap etedi. Ol mańdaǵy sý resýrstaryn ekojúıeniń jaǵdaıyn jaqsartý úshin de paıdalanýǵa bolady. AES parnık gazdar qaldyqtarynyń aýaǵa taralýyn aıtarlyqtaı tómendetedi, sonyń ishinde kómir stansalarynan 135 ese jáne gaz stansalarynan 73 ese az. Qazaqstan Parıj kelisimi aıasynda 2030 jylǵa qaraı kómirmen jumys isteıtin jylý elektr ortalyqtaryn SO2 gazyn bólmeıtin atom stansalarymen almastyra otyryp, parnık gaz qaldyǵyn 15%-ǵa azaıtýdy maqsat etip otyr. Zamanaýı III jáne III+ býyn­­­dy reaktorlar ishki jáne syrtqy qaýipterden qorǵaıtyn aktıvti jáne passıvti qaýipsizdik júıelerimen jabdyqtalǵan. Bul stansalardyń konstrýksııasy erekshe tózimdi jáne qorǵanys kúmbeziniń bolýyna baılanysty tabıǵı apatqa, sonyń ishinde 8 balǵa deıingi jer silkinisterine tótep bere alady», deıdi AES salýdy qoldaý jónindegi halyq shtaby sarapshylary.

Referendým bolady degen sóz shyq­qaly AES-ke qatysty suraqtar da kóbeıdi. Halyq qandaı sheshim qabyldap, qandaı baǵytqa buryl­ǵanyn bilýge quqyly. Sondyqtan da kókeıde júrgen suraqtardy bir tizbekke qoıýdy jón kórdik. Soǵan oraı AES salýdy qoldaý jónindegi ha­lyq shtaby sarapshylarynyń jaýa­byn usynbaqpyz.

Halyq suraǵy: AES-ti paıda­la­nýdyń radıasııalyq táýekelderi halyqtyń densaýlyǵy men eko­júıesine qalaı áser etýi múmkin? Bul táýe­kelderdi azaıtý úshin qandaı saq­tyq sharalary qarastyrylǵan?

Shtab jaýaby: Elimizde qaýip­siz­dik deńgeıi joǵary jańa býyn AES salý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Sonymen qatar nysandy salý jáne paıdalanýǵa qatysty bar­­­lyq úderis búkil órkenıetti álem­de qoldanylatyn halyqaralyq qaýym­­­dastyq ázirlegen erejeler men talap­tar­ǵa sáıkes júzege asyrylady. Bul iske Atom energııasy jónindegi ha­lyqaralyq agenttik (MAGATE) te aralasady. Qazir ıadro­lyq reaktorlar álemniń 31 elinde jumys istep tur. Olardyń qata­rynda AQSh pen Fransııa da bar. Búginde Qytaı, Ońtústik Koreıa, Úndistan, Túrkııa, Ulybrıtanııa jáne Reseı elderinde AES salynyp jatyr. Bul AES-tiń qajet ekenine, onyń qaýipsizdigine dálel bola alady.

Halyq suraǵy: AES-tiń aı­maqtaǵy bıologııalyq áralýan­dyq­qa áserin qalaı baǵalaımyz? Olardyń sırek kezdesetin jáne osal túrlerin qorǵaý úshin qandaı sharalar qoldanýǵa bolady?

Shtab jaýaby: AES-ti tabıǵı sý qoımalarynyń jaǵasyna salý – búkil álemde keńinen qolda­ny­latyn tájirıbe. Qorshaǵan ortany jáne barlyq tirshilik ıesin qorǵaý úshin eń jańa tehnologııalyq ázirlemeler qoldanylady. Máselen, elimizde jańa býyn AES-in salý qarastyrylyp jatyr. Keıbir elder stansalardyń aınalasyndaǵy flora men faýnanyń jaǵdaıyn jaqsartý, onyń mańyn demalys ornyna aınaldyrý úshin AES-tiń múmkindigin paıdalanady. Osylaısha, AES sal­qyn­datqysh toǵandarda balyqtyń ondaǵan túri ósiriledi jáne balyq aýlaý­dan halyqaralyq deńgeıdegi chempıonattar uıymdastyrylady. Qazir AES mańyndaǵy tabıǵı orta men bıoalýandyqqa tıetin áserdi barynsha azaıtý úshin, stansa aınalasynda qolaıly ekojúıe qurý sııaqty zamanaýı tehnologııalar men ınnovasııalyq sheshimder qoldaný josparlanyp jatyr.

Halyq suraǵy: Radıoaktıvti qaldyqtardy qaýipsiz kádege jaratý joldary qarastyryldy ma? Osy táýekelderdi basqarý úshin qandaı sharalar kózdelgen?

Shtab jaýaby: Qoǵamda radıa­sııa­lyq qaýip týraly stereotıp qa­lyp­tasyp qalǵan. Bul jerde sáýle­len­gen ıadrolyq otyn qaldyq emes ekenine nazar aýdarý kerek. Ony óńdeý nátıjesinde, qaıta paıdalaný úshin 90 paıyzdan astam paıdaly materıaldar alýǵa bolady. Radıoaktıvti qaldyqtardyń shama­men 97 paıyzy radıohımııalyq sıpattamalary boıynsha tómen belsendi qaldyqtar nemese óte tómen belsendi qaldyqtar bolyp jikteledi. Joǵary belsendi qaýipti qaldyqtarǵa kelsek, olardyń úlesi 0,1 paıyzdan az. AES-ten shy­ǵa­tyn qaldyqtardyń kólemi basqa óndi­ris­tik qaldyqtarmen, onyń ishin­de jylý elektr stansalarynyń qaldyǵymen salystyrǵanda, álde­qaıda az ekenin aıta ketken jón. AES jumys istegen kezde belgilengen qýattylyqtyń árbir 1 GVt-y úshin jylyna shamamen 50 tekshe metr radıoaktıvti qaldyq qalady. Bul AES jumys istegen 60 jyl­da 3 600 tonna qaldyq qalady degen sóz.

Halyq suraǵy: AES qurylysy elimizdiń basqa memleketterge saıası táýeldiligin arttyrmaı ma?

Shtab jaýaby: AES salý basqa memleketterge saıası táýel­dilikti arttyrmaıdy, kerisinshe, ener­getıkalyq táýelsizdikti nyǵaı­týǵa yqpal etedi. Bul – strategııalyq mańyzdy joba. Ol el táýelsizdigin nyǵaıta otyryp, óz energetıkalyq resýrstaryn derbes basqarýǵa múmkindik bere­tin senimdi jáne ornyqty energııamen jabdyqtaıdy. Syrtqy táýe­kelderdi azaıtý ári jobanyń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý úshin, senimdi halyqaralyq áriptestermen ynty­maq­tastyqtyń egjeı-tegjeıli tetik­terin, sondaı-aq ozyq tehnologııalardy engizý kózdelgen. Elimiz AES jobasynyń eń joǵary standarttarǵa saı bolýy jáne el múddesine tolyq jaýap berýi úshin qarqyndy jumys istep jatyr.

AES – kommersııalyq joba. Seriktes retinde tańdalǵan kez kelgen kompanııa tek AES salady. Qytaımen, Koreıamen, Reseımen jáne Fransııamen kelissóz júrgizi­lip jatyr. Olardyń arasynan Qazaqstan­­nyń qajettilikterine keshen­di túrde ja­­­ýap bere alatyny ǵana tańdalady. Sondaı-aq amerı­kalyq («NuScale») jáne amerıkalyq-japondyq birlesken kompa­nııa­lar­dyń («GE-Hitachi») tómen qýatty perspektıvti reaktorlary zerttelip jatyr.

Halyq suraǵy: AES paıdalanýǵa beril­gennen keıin elektr energııa­synyń tarıfi óse me?

Shtab jaýaby: AES arqyly óndiriletin elektr energııasynyń quny otynnyń turaqty baǵasy men energııa syıymdylyǵyna, sondaı-aq stansanyń uzaq qyzmet etý mer­zimine baılanysty basqa energııa kózderimen salystyrǵanda, joǵary bolmaıdy. Al onyń qyzmet etý merzimi 60 jyl dep belgilengenimen, ony 80 jylǵa deıin uzartý múmkindigi bar. Tarıf vendorlarmen kelissózder júrgizilip, jobany iske asyrý sharttaryn talqylap jáne jobalyq qu­jattamany ázirlegennen keıin aıqyn­dalady. Bul talqylaýlar men qujat­tamany daıyndaý jobanyń barlyq ekonomıkalyq jáne tehnı­kalyq aspektisin eskere otyryp, ádil jáne básekege qabiletti baǵany belgileýge kómektesedi.