Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bıylǵy Halyqaralyq beıbitshilik kúniniń taqyryby – beıbitshilik mádenıetin yntalandyrý. Ol ómirdi, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qurmetteýge, zorlyq-zombylyqty toqtatýǵa, plıýralızm men mádenı ártúrlilik qaǵıdattaryn ustanýǵa negizdelgen. BUU Bas Assambleıasy 1999 jyly qabyldaǵan beıbitshilik mádenıeti salasyndaǵy deklarasııa men is-qımyl baǵdarlamasynda beıbitshilik qaqtyǵystardyń bolmaýy ǵana emes, keńinen qatysýdy qajet etetin dınamıkalyq úderis ekeni aıtylǵan. Onda dıalog júrgizý maquldanyp, kelispeýshilikter ózara túsinistik pen yntymaqtastyq arqyly sheshilýge tıistiligi atap kórsetilgen. Bıylǵy mereke taqyrybynyń negizine soǵys adamdardyń sanasynda bastalady, sondyqtan álemdi qorǵaý ıdeıasyn olardyń mıyna sińirý kerek degen oı alynyp otyr. Merekeniń rámizi – tumsyǵyna záıtún butaǵyn tistegen kógershin beınesi. Onyń avtory – áıgili ıspan sýretshisi Pablo Pıkasso. Bul emblema 1949 jyly bolǵan Beıbitshilikti jaqtaýshylardyń birinshi dúnıejúzilik kongresine arnap jasalǵan eken.
Osy aıtýly kún qarsańynda Qaz daýysty Qazybek bıden qalǵan:
«Biz – qazaq degen mal baqqan elmiz,
Eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz.
Elimizden qut-bereke qashpasyn dep,
Jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep
Jylqy qylyn naızasyna taqqan elmiz»,
degen ataly sóz oıymyzǵa oralyp, urpaǵyna Uly dalany mıras etip ketken ata-baba amanatyn oryndap, búginde qoǵamdaǵy tynyshtyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, shekaralas eldermen tatý kórshilik qarym-qatynas ornatyp, «eńkeıgenge eńkeıip, shalqaıǵanǵa shalqaıǵan» kópvektorly syrtqy saıasat júrgizip, halqymyzǵa olja salyp otyrǵan irgeli memleket bolǵanymyzǵa súıinemiz.
Bul rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr Aqordada Respýblıka kúnine oraı memlekettik nagradalar men syılyqtardy saltanatty túrde tapsyrý rásiminde sóılegen sózinde: «Qazaqstan egemen memleket retinde árdaıym ulttyq múddege saı keletin salmaqty ári syndarly syrtqy saıasat júrgizedi. Halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kózdeıtin aımaqtyq jáne jahandyq úderisterde mańyzdy ról atqarady. Biz álemdik dinderdiń bir birimen jaqyndasyp, syndarly dıalog ornatýyna kúsh salamyz. Qazirgi zamanda memleketterdiń ujymdasyp kúsh jumyldyrýy jáne dıplomatııany danalyqpen ári joǵary kásibılikpen júrgizýi álemde uzaq ýaqyt boıy turaqtylyq ornaýyna, elderdiń jappaı damýyna, BUU-nyń Jarǵysyna negizdelgen ádiletti halyqaralyq qatynastar júıesi qurylýyna jol ashady. Qazaqstan «eldiń ishinde de, aınalasynda da beıbitshilik», «áralýandyq arqyly – birlikke» degen qaǵıdattardy árdaıym berik ustanady», degen edi.
Halyqaralyq sarapshylar qazirgi almaǵaıyp kezeńde Qazaqstandy beıbitshilik besigi dep atap júrgeni bekerden-beker emes. Shyntýaıtynda, qazirgi ýaqytta elimiz halyqaralyq saıasattaǵy iri oıynshyǵa aınalyp otyr. Buǵan Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes, Túrki memleketteri uıymy, Islam yntymaqtastyǵy uıymy syndy bedeldi halyqaralyq uıymdardyń belsendi múshesi bolyp qana qoımaı, olardyń basshylyǵyna saılanǵandyǵy, Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderin júıeli uıymdastyryp kele jatqandyǵy, sondaı-aq araaǵaıyndyq jáne bitimgerlik mıssııalarǵa atsalysyp júrgeni aıǵaq.
Germanııanyń halyqaralyq jáne qaýipsizdik máseleleri jónindegi ınstıtýty (Stiftung Wissenschaft und Politik – SWP) Qazaqstandy «álemdik orta derjavalar» qataryna qosqany málim. Olardyń qatarynda bizdiń elden basqa Túrkııa, Izraıl, Mysyr, Saýd Arabııasy, Úndistan, Indonezııa, Efıopııa, Kenııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Meksıka, Brazılııa sekildi memleketter bar. Zertteý avtorlary osy 12 memleket ekonomıkalyq-saıası baǵyt-baǵdary jóninen bir-birinen ózgeshe bolǵanymen, olardy ekonomıkalyq damýǵa nazar aýdarý, qaýipsizdik pen turaqtylyqqa jete mán berý jáne strategııalyq avtonomııaǵa umtylý sııaqty ustanymdar biriktiretinin atap ótken. Onyń ishinde SWP Qazaqstandy teńgerimdi syrtqy saıasaty qalyptasqan, Ortalyq Azııadaǵy negizgi oıynshy retinde bedeldi, tabıǵı resýrstarǵa baı, sondaı-aq Transkaspıı halyqaralyq kólik dáliziniń bir tutqasyn ustap otyrǵan mańyzdy el dep baǵalaǵan. SWP sarapshylary elimizdiń syrtqy saıası belsendiligin de erekshe atap ótip: «Eshkimniń soıylyn soqpaı, tarazy basyn teń ustap, barlyǵymen ózara batyl, ashyq yqpaldasý saıasaty Qazaqstannyń baıandy táýelsizdigine kepildik beredi jáne memlekettik múddelerdi tujyrymdaý men júzege asyrý úshin qajetti keńistik, qolaıly jaǵdaı týdyrady», degen qorytyndy jasaǵan.
Osy aıda Astanada júzge jýyq elden myńdaǵan sportshy men jankúıer kelip qatysqan V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary júrip jatqan kezde Moody’s halyqaralyq reıtıng agenttigi Ortalyq Azııadaǵy eń iri memleket sanalatyn elimizge «turaqty» degen boljammen uzaqmerzimdi Baa1 kredıttik reıtıngin berdi. Bul – táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanǵa berilgen eń joǵary kórsetkish.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleıasynyń byltyr bolǵan 78-sessııasy aıasyndaǵy Jalpy debatta sóz sóılegen sózinde adamzat balasy buryn-sońdy basynan ótkermegen asa úlken syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyrǵanyn jáne geosaıası qaqtyǵystardyń jańa kezeńine ótkenin aıta kelip: «Halyqaralyq daýlardy sheshýde árqashan dıplomatııa men dıalog basshylyqqa alynýy kerek», dedi. Sonymen qatar Memleket basshysy BUU Qaýipsizdik Keńesine jan-jaqty reforma jasamaı, bul qıyndyqtar eńserilmeıtinin eskertip: «Keńeste «orta derjavalardyń» jáne barlyq damýshy elderdiń úni kúsheıetinine, anyq estiletinine kámil senemin. Baıqaýymyzsha, Qaýipsizdik keńesi tyǵyryqtan shyǵa almaıtyn sııaqty. Sondyqtan beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýda mańyzdy ról atqara alýy úshin onyń quramynda basqa elder, sonyń ishinde Qazaqstan da bolýy kerek», dedi. Sondaı-aq Q.Toqaev álemniń eń bıik minberinen koronavırýs pandemııasynyń aýyr saldary bolashaq bıologııalyq qaýip-qaterler aldynda dármensiz ekenimizdi kórsetip bergenine nazar aýdaryp, Bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý úderisin bastaýdy usyndy. Buǵan qosa Qazaqstan basshysy BUU Bas Assambleıasynyń Bas hatshysy usynǵan «Beıbitshiliktiń jańa kún tártibin» qoldaıtynyn málimdeı kelip: «Jýyrda qasıetti kitaptarǵa qurmetsizdik tanytý aktileri boldy. Biz osy jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildiremiz. Islamǵa jáne basqa da dinderge qatysty jasalǵan mundaı taǵylyq áreketterden erkindiktiń, sóz bostandyǵynyń jáne demokratııanyń nyshany bilinbeıdi. Quran sekildi qasıetti kitaptardyń bári vandalızmnen quqyqtyq turǵyda qorǵalýǵa tıis», dedi.
Jaqynda Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen Germanııa Federaldy Kansleri Olaf Sholstiń ótinishine oraı Qasym-Jomart Toqaev Ýkraına tóńiregindegi jaǵdaıdy retteýge baılanysty pikirin bildirip: «Túrli memleketterdiń barlyq beıbit bastamalaryn muqııat qarap, áskerı is-qımyldardy toqtatý týraly kelisimge kelý kerek. Sodan keıin terrıtorııalyq máselelerdi talqylaǵan jón. Bizdińshe, Qytaı men Brazılııanyń beıbitshilik jospary qoldaýǵa turarlyq. Memleketter basshylary keledi, ketedi. Al halyq, ásirese kórshiles halyqtar beıbit ári bir-birimen túsinisip ómir súrýi kerek», dedi. Qazaqstan basshysynyń osy syndarly pikirine qazir álemdegi kóptegen saıasatker qoldaý bildirip jatyr.
Kórnekti jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Beıbit kúnde shaınaǵan tas ta jaqsy, beıbit kúnde jylaǵan jas ta jaqsy» degenindeı, beıbitshilikke ne jetsin!
