Keıin oılanyp qarasam, shala qazaq tili bar bolǵany óz aldyna, tipti bizdiń árqaısymyz sol tilde sóıleıdi ekenbiz. Shyntýaıtynda, biz sóılep qana qoımaı, eriksiz túrde shala qazaq tiliniń keń taralýyna barynsha jaǵdaı jasap, janashyry bolyp júr ekenbiz. Biraq ony ózimiz asa moıyndaı qoımaımyz. Til dep eńiregende etegimiz jasqa tolady. Alaıda sózimiz bir basqa, al isimiz múldem basqa.
Jýyrda kýrer arqyly tamaqqa tapsyrys bergen edik. Biraz ýaqyttan soń bir jigit telefonyma qońyraý shalyp: «Zakazyńyzdy ákeldim. Domnyń dvorynda, pálenshe magazınine naprotıv turmyn» dedi. Bylaı qarasań, asa kóńil aýdara bermeıtin, qulaqqa sińisti bolyp qalǵan «tanys» sózder. Túp-túsinikti sóılep tur. Al shyn máninde bul – shala qazaq tiliniń jarqyn úlgisi. Osy eki-úsh sóılemniń ishinde qazaq sózderinen orys sózderi kóp ekenin ańǵaramyz.
Bir qyzyǵy, bul – Shymkent qalasynda bolǵan jaǵdaı. Kezindegi orystandyrý saıasatynyń quryǵy tolyq jete qoımaǵan, qazaqylyq qalpynan ajyramaǵan óńir. Biraq sol jerdegi jurttyń tili jańaǵydaı. Al osydan keıin soltústik óńirdegi ahýal qandaı deńgeıde ekenin shamalaı berińiz.
Taǵy birde tanysymnan «Jataqhanada turasyń ba, álde páter jaldaısyń ba?» dep suraǵanymda, onyń kúlgeni bar. Sóıtsem men «artta qalǵan atam zamanǵy» tilde sóılep tur ekenmin. Durysy – «Obshagada turasyń ba ılı kvartıra snımat etesiń be?» dep aıtý kerek eken...
Munyń bári, ókinishke qaraı, bizdiń shynaıy qazaq tilinen alystap, birtindep shala qazaq tiline qaıyrylmastaı bet burǵanymyzdy kórsetedi. Tipti bul úrdis jyl ótken saıyn kúsh alyp barady. Oǵan qazirgi jas býynnyń áńgimesine qulaq túrseń, tolyq kóziń jetedi. Ázirge bul ahýaldy oılap qam jep júrgenimiz shamaly. Eger búgin nazar aýdarmasaq, erteń onyń sońy jaqsylyqqa aparmaıyn dep tur...
Endi ne isteý kerek degen suraq týady. Osy betimizben kete beremiz be álde tilimizdiń tazalyǵyn qalpyna keltirý úshin áreket jasap kóremiz be? Qazaqtyń ulttyq kıimi tek sahnanyń kıimi bolyp qalǵany sekildi qazaqsha taza sóıleýdi de sahnanyń enshisine qaldyryp, al kúndelikti tirshilikte birjolata «shala qazaqshaǵa» kóshemiz be?
Jalpy, kez kelgen tildiń basqa damyǵan tilderden jańa sózderdi ózine sińirýi – tabıǵı qubylys ári kóp jaǵdaıda qajettilik. Eger zamanaýı sózderdi nemese termınder men ataýlardy basqa tilderden alyp jatsaq, ol tilimizdiń baıýy, ýaqyt talabyna saı damýy. Al ózimizde burynnan bar sózderdi shetke ysyryp, onyń ornyna kirme sózdi aralastyryp sóıleýdi ádetke aınaldyrý – tildiń qoıyrtpaqtanýy arqyly kerisinshe sol úlken tilge birtindep jutylýy. О́kinishke qaraı, biz qazirgi kúni osy ekinshi baǵytqa bet buryp, ana tilimizdi shubarlap sóıleýdi jappaı ádetke aınaldyryp aldyq.
Biraq jaǵdaıdy túzeýge áli de kesh emes. Ol úshin kináni memleketke, ózimizden basqanyń bárine arta bermeı, eń aldymen ózgelerge úlgi bolyp, orys sózderin aralastyrmaı, barynsha taza sóıleýge daǵdylanýymyz kerek. Árıne, qalyptasyp qalǵan ádetten bir kúnde arylý qıyn, biraq múmkin emes dúnıe dep te aıtýǵa bolmaıdy. Eger shyn máninde tilimizge janashyrlyq tanytamyz desek, osy úrdisti árqaısymyz ózimizden bastaýymyz qajet. «Horosho» emes «jaqsy» deıik, «ılı» emes «nemese» deıik, «davaı» ornyna «saý bol», «qanekı», «jaqsy» sózderin qoldanaıyq. Apta, aı ataýlaryn qazaqsha aıtýdy daǵdyǵa aınaldyraıyq. Teńizdiń tamshydan quralatyny sekildi tildiń tazalyǵyn qalpyna keltirý de osyndaı kishigirim qadamdardan bastalsa kerek. Eger shala qazaq tiliniń taralýyna odan ári úles qosyp júre bermeı, kópke úlgi bola bilsek, birtindep tilimizdiń tazalyǵyn qalpyna keltiremiz degen úmit zor.
