Jahan jastarynyń damýy qaı deńgeıde?

Atalǵan esepte berilgen zertteý derekterine súıensek, álem jastary jumyssyzdyq, eńbek naryǵyndaǵy joǵary básekelestik jáne mental saýlyq sııaqty máselelerge keńinen tap bolyp otyr. Bul máselelerdi tıimdi memlekettik saıasat jáne qajetti salalarǵa ınvestısııa quıý arqyly sheshýge bolatyny týraly mamandar pikiri berilgen. Máselelerdi Dostastyq hatshylyǵy Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýtymen birlese otyryp, 2010-2022 jyldar aralyǵyndaǵy ózgeris dınamıkasy qorytyndysymen taldap shyqqan.

Osy zertteýdiń barlyq tıisti faktordy esepke almaýy múmkin ekenin de esten shyǵarmaǵan durys. Máselen, 2023 jyly elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jastardyń damý ındeksin engizý jáne qoldaný qaǵıdalaryn bekitkeni de esimizde. Jergilikti ındekstiń taldaýy áldeqaıda dálirek bolýy múmkin. О́ıtkeni onda naqty aımaqtyq faktorlar keńinen taldanady.

56 táýelsiz eldiń birlestigi retinde qyzmet etetin Dostastyq hatshylyǵy jastardyń damý ındeksin ólsheý arqyly jastardyń múmkindikterin keńeıtýge, olardyń áleýetin jetildirýge kómektesetin quraldardy anyqtaýǵa, bolashaq kóshbasshylardy daıarlaýǵa óz úlesin qosyp keledi. Bul maqsatta zertteý derekteri jastar saıasatynyń kelesideı alty salasyn qamtıdy: bilim berý, jumyspen qamtý, teńdik pen ınklıýzııa, densaýlyq pen ál-aýqat, qaýipsizdik jáne azamattyq belsendilik. Bir eskeretini, zertteý aıasynda 15-29 jas aralyǵyndaǵy azamattar ǵana qarastyrylǵan.

Zertteý nátıjelerine kóz júgirtsek, birden 2023 jylǵy jaǵdaı boıynsha alǵashqy oryndy Sıngapýr ıelengenin baıqaımyz. Jastar damýyna eń qolaıly orta usynatyn bestiktegi qalǵan tórt el – Danııa, Portýgalııa, Islandııa, Slovenııa. Bul joly kóshti «Shyǵys Azııa barysy» Sıngapýr bastaǵanymen, alǵashqy ondyqtaǵy elderdiń barlyǵy Eýropada ornalasqan. Atap aıtsaq, tizimdi Norvegııa, Irlandııa, Ispanııa, Malta, Shveısarııa jalǵastyryp otyr. 183 eldiń arasynda 81-oryn Qazaqstanǵa tıesili.

Aldyńǵy esepke qaraǵanda, bul jolǵy ındekstiń barlyq salasynda álemdik ortasha kórsetkish áldeqaıda jaqsarǵan. Eń úlken jahandyq ilgerileý jumyspen qamtý salasynda baıqalyp, kórsetkishter 2010-2022 jyldar aralyǵynda 6,1%-ǵa ósken. Kerisinshe, jahandyq deńgeıde tómen kórsetkishter saıası jáne azamattyq belsendilik salasynda baıqalǵan. Máselen, 127 memlekette bul sala boıynsha ilgerileý anyqtalsa, qalǵan 56 elde jaǵdaı nasharlaǵan. Bul turǵydan eń úlken ilgerileý 69,5% paıyz kóleminde Indonezııada, al eń tómeni Pákistanda (34,3%) tirkelgen. Demek álem elderi jastardy saıası sheshimderdi qabyldaýǵa tartý jáne olardy saıası alańǵa kóbirek shyǵarý úshin áli de aýqymdy strategııalyq jumystar júrgizý qajettigi baıqalady.

Álbette, mundaı 12 jylǵa sozylǵan zertteý jumysynda Covid-19 pandemııasynyń yqpaly týraly málimet kútý – zańdy­lyq. Pandemııa jalpy ortasha damý úrdisin báseńdetetini bol­jan­ǵanymen, jahandyq ortasha kórsetkish 2019 jáne 2021 jyl­dar aralyǵynda tómendeýdiń ornyna, kerisinshe, 0,54 paıyz­ǵa ósken. Bul jastardyń damý deńgeıi pandemııa sııaqty daǵda­rys­tarǵa tózimdi degen sóz be? Bul kezeńde áli de Covid-19 pande­mııasynyń áserine baǵa berý erte bolýy múmkin, sondyqtan jas­tar saıasatyndaǵy tendensııalar aldaǵy ýaqytta aıqyndalady.

Beıbitshilik jáne qaýipsizdik kórsetkishterinde tómen jahandyq progress tirkelgen. Naqtyraq aıtsaq, mundaǵy jahandyq kórsetkish nebári 0,22 paıyzǵa artqan. Zertteýshiler pandemııa naqty beıbitshilik pen qaýipsizdik salasynyń damýy úshin qolaısyz orta qalyptastyratynyn paıymdap otyr.

Álem boıynsha eń tómen nátıjelerdi Nıger, Ońtústik Sýdan, Sırııa, Iemen, Angola kórsetken. Nıgerdi mysalǵa alatyn bolsaq, ondaǵy jastardyń damýy 4,7 paıyzǵa quldyraǵan. Atalǵan elder 2023 jylǵy ózge de 12-den asa álemdik reıtıngte tómen oryndardy ıelengeni anyqtaldy. Sonymen qatar Sırııa, Lıvııa, Ázerbaıjan, Ýkraına, Iemen elderi de jalpy alǵanda shamamen 25-40 orynǵa deıin tómendegen. Salystyrýǵa turarlyq basqa nátıje – 2010 jáne 2022 jyldar aralyǵynda álemniń eń jaqsy damyǵan bes memleketiniń upaılary 13 paıyzǵa ósti.

Esep avtorlary saıasatkerlerge, álem elderiniń úkimetterine jastardyń múmkindikterin keńeıtý jóninde birqatar usynys jasaǵan. Zertteýshiler ár el jastar damýyndaǵy progresti nemese regresti baqylaýǵa, jastar men ókimet arasynda tıimdi dıalog qurýǵa jáne osy sharalarǵa sáıkes reformalar júrgizýge keńes etedi. Zertteý derekteri men taldaý qorytyndylary salaǵa qyzyǵýshy mamandarǵa, ǵalymdar men sarapshylarǵa qosymsha kómekshi qural bolady.

 Derekkóz: «Jastardyń jahandyq damý ındeksi – 2023»

Aıdana AMALBEKOVA,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy