Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Áleýmettik jelide qaýipti oıyndar
Mektep oqýshylarynyń óz-ózine qol jumsaý faktisin mamandar ınternet keńistikte keń taralǵan oıyndarmen baılanystyryp, balalardy erekshe baqylaýda ustaýdy eskertip otyr. Qaýipti oıyn jaıynda biraz ýaqyt buryn ata-analar chattarynda keń tarala bastaǵany belgili. Qosymshadaǵy oıyndar balanyń psıhıkasyn buzyp, óz-ózine qol salýǵa deıin aparatyn kórinedi. Ásirese uıaly telefon arqyly taraıtyn «Schoolboy Runaway» oıyny qaýipti deıdi mamandar. «Schoolboy Runaway» qosymshasynda bala ata-anasynan jasyrynyp, qasha berýge májbúrleıdi. Aqyr sońynda bıiktikke shyǵyp, sekirip ketýge tıis. Mundaı oıyndar balanyń psıhıkasyn buzyp, óz-ózine qol salýǵa ıtermeleıtin kórinedi. IT mamandar áleýmettik jelilerde keń taralǵan «Razbýdı menıa v 4:20», «More kıtov», «Sınıı kıt», «Krasnyı delfın», basqa da oıyndardyń qaýipti ekenin aıtyp, balalar qaýipsizdigine óte saq bolýyn eskertip otyr. Al mamandar bul oıyndardy basqaryp otyrǵan kýratorlardyń psıhıkalyq aýytqýy bolýy múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Búginde balalardy destrýktıvti keńistikten qorǵaý úshin jaı ǵana baqylaý jetkiliksiz, olarǵa táýlik boıy jaqyndarynyń qamqorlyǵy qajet.
Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıevanyń aıtýynsha, kúnine 2 bala sýısıd jasaýǵa árekettenedi eken. Barlyq jaǵdaıdyń 35 paıyzynda onyń sebepteri anyqtalmaǵan. Al qalǵanynda ózin jalǵyz sezinýi, ata-ana jáne týǵan-týystarymen qarym-qatynasy, mekteptegi býllıng sebep bolǵan. Jyl basynan beri sýısıdti nasıhattaıtyn 22 faktini anyqtalyp, 19-yn joıǵan. Zorlyq-zombylyq týraly habar taratatyn 157 ınternet-resýrstyń 56-sy buǵattalǵan. Qazirgi kezde balalardy býllıng pen zorlyq-zombylyqtan qorǵaý úshin qaýipsizdik sabaqtary engizilip, «Kıva» baǵdarlamasy qanatqaqty rejimde iske qosyldy. Oqý-aǵartý mınıstrligi kelesi jyly mektepterdegi psıholog jetispeýshiligin sheship, 500 balaǵa 1 mamannan bekitý máselesin qarastyryp jatyr.
О́ziniń telegram-arnasynda sarapshy Núrken Halyqbergen «TikTok» platformasy balalar men jasóspirimderdiń psıhıkasyna qaýipti áser etýi múmkindigin aıtady. Onyń pikirinshe, búldirgi aqparatty taratatyn áleýmettik jeli tekserilmegen. Osy oraıda sarapshy «TikTok»-ty paıdalanýǵa ýaqytsha moratorıı engizýdi usyndy. Osyǵan baılanysty halyqaralyq zertteýlerden mysaldar keltirip, «TikTok» sııaqty platformalardy shamadan tys paıdalaný jasóspirimderdiń emosıonaldy jaǵdaıynyń nasharlaýyna, mazasyzdyqty, depressııany týdyryp, tipti sýısıdtik oılardyń qalyptasýyna yqpal etetinin atap ótti. Mysaly, Melbýrn ýnıversıteti psıhologteriniń zertteýleri jasóspirimderdiń «kúızeliske jáne jalǵyzdyq sezimine» ushyraıtynyn kórsetedi.
Balalarǵa ata-ananyń jylýy jetispeıdi
Psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Abaı atyndaǵy QazUPÝ qaýymdastyrylǵan professory, praktık-psıholog Baqyt Jigitbekova balalardyń ózine qol salý sebepterin bylaısha túsindirdi.
Qoǵamda oryn alyp otyrǵan kez kelgen jaıt balanyń sanasyna tez áser etedi. Qazirgi otbasylardyń kópshiliginda balalar materıaldyq qajettilikke muqtaj emes. Kóptegen otbasynda emosıonaldy jylýlyq jetispeıdi. Ata-analary jumysbasty, nesıe tóleý úshin jumystan qoldary tımeıdi. Almaty sııaqty iri qalalarda kólik keptelisiniń ózi eresekterdi qajytyp jiberedi. Osyndaı jaǵdaıda bala qaraıtyn múmkindik joq. Úıde otyrǵan ata-ananyń ózi balaǵa kóńil bólmeıdi. Kóbisi telefonda ınternet saýdasyn jasap jatsa, endi biri baladan oqshaý keńistikte, áleýmettik jelide otyrǵandy jón kóredi. Ata-analardyń kóbisi bala tárbıeleýdiń jolyn bile bermeıdi. Jańa tehnologııalardy durys meńgermegendikten, uıaly telefondaǵy álemdi de baqylaýǵa qaýqarsyz.
Osy oraıda professor balalardyń aıaqasty óliminiń astarynda úlken áleýmettik-ekonomıkalyq, psıhologııalyq sebep-saldar jatqanyn alǵa tartty. Birinshiden, qoǵamda agressııalyq is-árket kóbeıip barady. Jurtshylyqtyń bılikke narazylyǵy basym. Jemqorlyq faktileri, bılik ókilderiniń jaýapsyzdyǵy da qoǵamda keleńsiz jaıttardyń oryn alýyna sebepshi bolyp otyr. Onyń saldarynan jastardyń bolashaqqa senimi azaıǵan. Múmkindik týa qalsa, shetelge ketip qalǵysy keledi. Al balalardyń, jasóspirimderdiń bos ýaqytynda aınalysatyn isi joq, aralasatyn ortasy kem. Sondyqtan olar jaıly qarym-qatynasty «TikTok» sııaqty áleýmettik keńistikten izdeıdi. Áleýmettik jeli bala túgili, eresekterdiń sanasyna dendep enip barady.
– Búginde balasyna meıirim bere almaı otyrǵandardyń kópshiligi – ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary týǵandar. Sol kezeńde eldegi qıynshylyqqa baılanysty olardyń ata-anasy tirshiliktiń qamymen ketti de, balasyna júreginiń jylýyn bere almady. Mine, onyń saldaryn keıingi 15-20 jyldan keıin tartyp otyrmyz. Osy kezeńde urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyq úzildi. Desek te, jaqynda Prezıdent bastamasymen ótken Kóshpeliler oıyny, mektepterdegi ulttyq tárbıe saǵattarynyń qolǵa alyna bastaýy kóńilge senim uıalatady. Al onyń jemisin aldaǵy 15-20 jyldan keıin kóre alamyz, – deıdi sarapshy.
Er-azamattardyń rólin arttyrý qajet
Qoǵamdaǵy kereǵar ádetterdiń beleń alýynyń taǵy bir úlken sebebi, ulttyq tárbıeniń, otbasyndaǵy er-azamattar bedeliniń tómendeýinen deıdi psıholog maman. «О́z basym genderlik saıasatty qoldamaımyn. Onyń qazirgi qoǵamǵa keri áserin teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Genderlik teńdikke qoǵam bolyp psıhıkalyq densaýlyǵymyzdy, materıaldyq jaǵdaıymyzdy túzep, tórt qubylamyzdy túgel etkende ǵana jete alamyz. Endigi tárbıeni genderlik saıasatpen baılanystyrý balalardyń bolashaǵyna balta shabýmen birdeı. Qazir balalar elikteıtin mýzykada, din, sán salasynda da túrli aǵymdar kóbeıip barady. «Bir jynysty» degen túsinik paıda boldy. Osylaısha, túrli aǵym jastardyń sanasyn ýlap, týra joldan adastyryp jatyr», deıdi professor.
Iá, dástúrli qazaq qoǵamynda ulttyq tárbıege joǵary mán berilip kelgeni belgili. Qazaq qashanda qyzyn tórge ozdyryp, ulyn batyr etip tárbıelegen. Talaı urpaq «Ákeń kele jatyr» degen biraýyz sózge qulaq asyp ósti. Sońǵy ýaqytta beleń alyp otyrǵan áskerdegi, bilim oshaqtaryndaǵy álimjettik qoǵamda belgili bir dárejede tártiptiń, adamı qundylyqtardyń tómendep ketkenin kórsetedi. Osy oraıda psıholog Baqyt Jigitbekqyzy qoǵamda er-azamattardyń rólin arttyrýdy ulttyq tárbıeniń ajyramas bólshegi retinde qarastyrý qajet ekenin aıtady. «Prezıdent tarapynan berilgen tapsyrmalar tómende basqa formatqa aýysyp, ýaqytsha sıpat almaýy kerek. Balalarymyz qaýipsiz qoǵamda ómir súrsin desek, telearnalarda ulttyq qundylyqtardy nasıhattaıtyn baǵdarlamalardy kóbeıtý qajet. Qaralymy kóp, jarnamasy jer jaratyn baǵdarlamalardy azaıtyp, áleýmettik jelidegi jastar ıdeal tutyp júrgen ınstajuldyzdardy memleket baqylaýǵa alatyn kez keldi», deıdi.
Psıholog maman sonymen qatar qoǵamda uıaly telefondy qoldaný, áleýmettik jelilermen jumys isteý mádenıeti qalyptaspaǵandyǵyna qynjyldy. Onyń aıtýynsha, qoǵamda ómirge ókpeli eresekter kóbeıgen. Al olar jannyń raqatyn áleýmettik jeliden izdeýge tyrysady.
– Endigi kezekte mekteptegi tárbıe, bilim berý júıesin durys jolǵa qoıý kerek. Japonııa mektepterindegideı bilim júıesin damyta otyryp, balalardy eńbekke baýlý saǵatyn ótkizý ýaqyt talabynan týyndaıdy. Balabaqsha, mektepte mamandyqqa baýlý, Prezıdent atap ótkendeı, jumysshy mamandyqtaryn nasıhattap, kezdesýler uıymdastyryp, olarǵa marapattar úlestirip, bedelin arttyrý da órkenıetti qoǵamnyń belgisi. О́ıtkeni joǵary oqý oryndaryna túsken túlekterdiń kópshiligi durys mamandyq tańdamaı keledi. Saldarynan oqý bitirgennen keıin jumyssyz júrýge, krımınaldyq áreketterge barýǵa májbúr bolady. Qazirgi kezde mektepten tys úıirmelerdiń kópshiligi aqyly, qarapaıym otbasylaryna qoljetimsiz, al endi qolǵa alynyp jatqan «Damý bala» jobasynyń ózi formaldy sıpat alyp barady, – deıdi sarapshy.
Kásibı mamannyń keńesi kerek
Balalar arasyndaǵy óz-ózine qol jumsaý derekteriniń keń taralýyna alańdaýshylyq bildirgen Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynyń medısınalyq psıhologi Aıgúl Altaıqyzy sýısıdke kóbine júıke júıesinde aýytqýy bar naýqastar beıim keletinin atap ótti.
«Sýısıdke beıim naýqastardyń emosııasy álsiz, ýaıymshyl, melanholık keledi. Bul aýrý jeti ataǵa deıin tuqym qýalaıdy. Tájirıbemde jasóspirimder arasynda sýısıd jasaýǵa áreket etken balalarmen jıi jumys isteýge týra keledi. Klınıkalyq zertteýler barysynda 17 jasynda ózine bes ret qol salmaq bolǵan jasóspirim boldy. Zertteı kelip, aýrýdyń tuqymynda bar ekeni anyqtaldy», deıdi psıholog.
Osyndaı mysaldardyń birnesheýin atap ótken maman sýısıdke barýdyń mynadaı sebepterin atady. Onyń biri, júıke jumysynyń buzylýyna baılanysty bolsa, ekinshisi, balalardyń ósip-jetilý shaǵynda kezdesedi. Osy ótpeli kezeńdi aýyr qabyldaıtyndyqtan, bala boıynda qatygezdik paıda bolady. Kóbine kıkiljińdi ortada ósken bala jaıly orta izdep ketedi. Eseıip kele jatqan balaǵa ata-ananyń qoldaýy asa qajet. Bul kezeńde áleýmettik jeli balanyń psıhıkasyna tez áser etedi. Qazirgi kezde jelide taraǵan oıyndardyń keri áseri kóp. Osyndaı oıyndardyń birinde áke-shesheń renjitse, olardan qash degen mazmunda tapsyrma bar. Úıden kórmegen jannyń jylýlyǵyn áleýmettik keńistikten izdeıtin balalar qalaıda bir jaǵdaıǵa dýshar bolady. Ol úshin ata-ana balaǵa meıirimin tógip, sabaǵyna qarap, densaýlyǵyna alańdaǵany, kúndelikti denesin tekserip, ony ne mazalaıtynyn surap otyrýǵa tıis. Ulǵa – ákesi, baýyry, qyzǵa – anasy jaýapty bolý kerek. Ýaqtyly dárigerge qaratyp turǵan da artyq bolmaıdy. Bos ýaqytyn qadaǵalap otyrý da ata-ana mindeti. Al mektep tárbıesiniń jóni bir basqa. Bala ózine beımálim álemdi tanıdy, eńbekke, ujymda jumys isteýdi úırenedi. Mine, osy jaǵdaıda jańa qalyptasyp kele jatqan balalarǵa kásibı mamandardyń keńesi óte qajet. Búginde mektepte psıhologter jetispeıdi. Medısına tájirıbesinde 35 naýqasqa 1 psıholog qajet bolsa, bilim oshaqtarynda bul kórsetkish ázirge bala sany 700-1000 bolatyn mektepterde 1 psıhologten ǵana keledi. Balaǵa eńbektiń mánin, otbasyna tabystyń qalaı keletinin túsindirý qajet. Qajet bolǵan jaǵdaıda, balany jumysqa ertip aparý da artyq etpeıdi. Eger balaǵa barlyq jaǵdaı jasalsa, ony eshnárse qyzyqtyrmaıdy. Balalardy úlken ortada, kópshilik oqıtyn mektepterde oqytý onyń jan-jaǵyn tanýyna, jaqsy men jamandy ajyratýǵa yqpal etedi. Jaz aılarynda jeńildeý jumys istese, óz qarjysyn únemdep úırenedi. Sportqa, mýzykaǵa, sýret salýǵa baýlý olardyń tolyqqandy tulǵa bolyp ósýine oń yqpalyn tıgizetini sózsiz.
Osy oraıda balalardy mektepterge qabyldaıtyn kezde ata-analardan saýalnama alyp, sýısıdke beıimdilik derekteri anyqtalýy qajet, degen usynysyn alǵa tartqan Aıgúl Altaıqyzy esepte turǵan otbasylarmen psıholog únemi jumys isteýge tıis ekenin aıtady. Munymen qosa balalar men jasóspirimder arasynda sýısıdtiń aldyn alý úshin medısınalyq psıhologter, psıhoterapevterdi mektepterge aıyna bir ret bolsa kelip, keńes berýge tıis. Osy oraıda psıholog maman, ásirese bul jaǵdaıdyń elimizdiń ońtústik óńirlerinde kóp kezdesetinin alǵa tartty. «Balalarynyń naýqasyn moıyndaǵysy kelmeı, jasyryp júrgen ata-analar kóbine baqsy-balger, emshilerge júginedi. Shóp-dárimen emdep, kóp shyǵyndalyp, aqyrynda balanyń aýrýyn asqyndyryp ákeletin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Al onyń saldary shızefrenııaǵa soqtyrady», dep alańdaýshylyq bildirdi psıholog maman.
Sarapshylar qoǵamda ata-analardy oqytý máselesin de alǵa tartty. Pedagogıkalyq, psıhologııalyq bilim jetkiliksiz bolǵandyqtan, olar alfa urpaqqa tárbıe berýde qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Ol úshin máseleni memlekettik deńgeıde qolǵa alyp, bilim oshaqtaryndaǵy mamandardyń, ata-analardyń jaýapkershiligin arttyrý kerek. Qazirgi kezde aglomerasııalardyń ulǵaıýy, mektepter jetispeýshiligi, balalardyń óz úıinen qashyqta bilim alýy, ýaqtyly tamaqtanyp, qosymsha bilim alyp, úıirmelerge qatysýyn qıyndatyp jatyr. Osy oraıda balalarǵa qolaıly ári qaýipsiz orta qalyptastyrý qoǵamǵa úlken mindetter júkteıdi.
ALMATY
