Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizde jasy júzden asqandardyń sany – 423. Solardyń ishinde eń egdesi – Ulytaý oblysynyń turǵyny. Ol bıyl 114 jasqa tolypty. Pavlodar, Túrkistan oblystarynda da 110 jastan asqan qarııalar bar. Statıstıkalyq derekterge úńilsek, uzaq ómir súretin qarııalar elimizdiń ońtústik óńirinde kóbirek eken. Mysaly, Túrkistan oblysynda 100 jastan asqan 64 qarııa bar. Uzaq ómir súretin azamattardyń kórsetkishi jóninen ekinshi orynda – Almaty qalasy. Qazir qalada 100 jastan asqan kózi tiri 48 qart kisi turady. Úshinshi orynda – 100 jastan asqan 38 qarııasy bar Almaty oblysy.
Búginde elimizde 2,4 mıllıonnan asa zeınetker ǵumyr keship jatyr. Qarııalardy áleýmettik qoldaý is-sharalary memlekettiń nazarynan tys qalǵan emes. Memleket aǵa býyn ókilderin áleýmettik qorǵaýǵa, zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin jetildirýge basymdyq beredi. Elimizdiń zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna sáıkes, bazalyq zeınetaqy mólsheri jyl saıyn ınflıasııa deńgeıine, al yntymaqty zeınetaqy mólsheri ınflıasııa deńgeıinen 2%-ǵa ilgeri ındeksteledi. Mysaly, bıyl 1 qańtardan bastap yntymaqty zeınetaqylardyń mólsheri 9%-ǵa ulǵaıdy. Ári eń tómengi kúnkóris deńgeıi kóleminiń ózgerýine baılanysty bazalyq zeınetaqynyń mólsheri artty. Iá, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen bazalyq zeınetaqynyń mólsheri kezeń-kezeńimen jyldan-jylǵa kóbeıip otyrady.
Bıyl qańtardan bastap onyń eń tómengi mólsheri eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 60%-dan 65%-ǵa deıin, al eń joǵary mólsheri 100%-dan 105%-ǵa deıin artty. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qarttardy qoldaýǵa, olarǵa áleýmettik qyzmet kórsetý deńgeıin arttyrýǵa qoǵamdyq ómirge jumyldyrýǵa yqpaldasady. Búgin elimizde 92 Belsendi uzaq ómir súrý ortalyǵy ashylyp, jumysyn úılestirip otyr. Osyndaı ortalyqtarǵa jergilikti bıýdjetten bólingen qarajattyń jalpy somasy bıyl 5,9 mlrd teńgege jetken. Belsendi uzaq ómir súrý ortalyqtary «bir tereze» qaǵıdatymen úsh baǵytta jumys isteıdi. Olar belsendi uzaq ómir súrý, densaýlyq mádenıeti, qoǵammen baılanysqa nazar aýdarady. Ortalyqtardyń qyzmeti egde jastaǵy adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, ónimdi, belsendi uzaq ómir súrýdi yntalandyrýǵa, onyń ishinde bos ýaqytty júıeli uıymdastyrýǵa, qarttardyń erkindigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Zeınetkerler osyndaı ortalyqtarda ıoga, skandınavııalyq júrispen aınalysyp, sıfrlyq saýattylyqty arttyrý, motıvasııalyq, kásipkerlik kýrstarmen qatar, aǵylshyn tili kýrsyna qatysa alady.
Búginnen bastap elimizde Qarttar kúnine oraılastyrylǵan aılyq bastalady. Aılyq aıasynda oblys, qala men aýdandardyń ákimderi, kásiporyndar men uıymdardyń basshylary aǵa býyn azamattaryn áleýmettik qoldaý maqsatynda túrli is-sharalarǵa tartady. Eńbek ujymdarynda kezdesý, ambýlatorııalyq-emhanalyq uıymdarda Ashyq esik kúnderinen bólek, basqa da aǵa býyn men jastardyń basyn qosatyn mán-mańyzy joǵary kezdesýler ótedi. Qarttar kúnine oraı Astana qalasynda, Aqmola (eń tómengi zeınetaqy alýshylarǵa), Qaraǵandy (75 jastan asqan azamattarǵa), Pavlodar (eń tómengi zeınetaqy alýshylarǵa, 80 jastan asqan azamattarǵa), Shyǵys Qazaqstan (90 jastan asqan azamattarǵa), Mańǵystaý (70 jastan asqan azamattarǵa, Túrkistan (jalǵyzbasty zeınetkerlerge, 100 jastan asqan azamattarǵa) oblystarynda, sondaı-aq Ulytaý oblysynda (70 jastan asqan azamattarǵa, múgedektigi bar adamdarǵa) 235,8 myń adamdy qamtı otyryp, jalpy somasy 2,7 mlrd teńgege birjolǵy materıaldyq kómek kórsetiledi.
Bıyl jergilikti bıýdjetterdiń múmkindigin eskere otyryp, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda qart kisilerdi áleýmettik qoldaýǵa 12,4 mlrd teńgeden astam qarajat jumsalypty (onyń ishinde jergilikti bıýdjetterden – 11,8 mlrd teńge, tartylǵan qarajat esebinen – 0,6 mlrd teńge). Onyń ishinde azyq-túlik jıyntyǵyn usynýǵa, jeńildikpen dári-dármekpen qamtamasyz etýge, tis protezdeýge, sanatorıılik-kýrorttyq emsharaǵa, turǵyn úıdi jóndeýge, otynmen qamtamasyz etýge, jeńildikpen jol júrýge, basqa da kómekke qarajat berilgen.
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory usynǵan aqparatqa nazar aýdarsaq, zeınet jasyna tolýyna baılanysty BJZQ-dan beriletin ortasha aılyq tólem 33 817 teńgeni qurapty. Al zeınetkerge aýdarylatyn aı saıynǵy tólemniń eń joǵarǵy somasy – 945 752 teńge. Bıyl qyrkúıekke deıingi merzimdi qosa alǵanda otandastardyń BJZQ-daǵy zeınetaqy shottaryndaǵy zeınetaqy aktıvteri 20,9 trln teńgeden asqan. Jyl basynan bergi 8 aı ishinde 3 trln teńgege jetip, 17 paıyz ósken. Zeınetaqy jınaqtarynyń jyldyq ósimi – 4,1 trln teńgeni quraıdy. Jınaqtardyń 96,25 paıyz mólsheri Mindetti zeınetaqy jarnalary esebinen qalyptasqan. Mindetti kásiptik zeınetaqy jınaqtary – 627 mlrd teńgege jetse, erikti zeınetaqy jarnalary jónindegi jınaqtar 7 mlrd teńgege ósken.
1 qańtardan bastap salymshylardyń (alýshylardyń) zeınetaqy shottaryna jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary túsip jatyr. Qyrkúıekke deıin jumys berýshilerden túsken zeınetaqy jınaqtary – 148,9 mlrd teńgege jetken. Jınaq kólemi zeınetaqy jarnalary men ınvestısııalyq kiris túrindegi kiris aǵyndary esebinen ulǵaıady. Qańtar-tamyz aralyǵynda salymshylardyń shottaryna túsken zeınetaqy jarnalary shamamen 1,78 trln teńge bolǵan. О́sim byltyrmen salystyrǵanda 406,01 mlrd teńgege artyq. BJZQ salymshylarynyń jeke, shartty zeınetaqy shottaryna eseptelgen taza ınvestısııalyq kiris jyl basynan beri 1,9 trln teńgeni quraǵan.
8 aıda BJZQ-dan jarnalardyń barlyq túrine jasalǵan tólemder men saqtandyrý uıymdaryna aýdarymdar túrindegi shyǵys aǵyndary 740 mlrd teńgege jetti. Bul byltyrǵy sáıkes kezeńdegi tólemderdiń kóleminen 2 ese kóp. Mysaly, turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa, emdelýge arnalǵan birjolǵy zeınetaqy tólemderi – 322,6 mlrd teńge. Al zeınet jasyna tolýyna baılanysty tólemder shamamen 130,6 mlrd teńge. Bul byltyrǵy kórsetkishten 26 paıyz joǵary bolyp tur. Múgedektigi bar azamattardyń tólemi 2 mlrd teńgeden assa, saqtandyrý uıymdaryna 212 mlrd teńgeden astam soma aýdarylǵan. Elimizde zeınetaqy júıesiniń bazalyq, ortaq, jınaqtaýshy dep atalatyn úsh deńgeıi bar. Munyń ishinde bazalyq, ortaq bólikterdi memleket respýblıkalyq bıýdjet esebinen tóleıdi. Bazalyq zeınetaqyny zeınet jasyna tolǵan barlyq zeınetker alady. Biraq onyń kólemi 1998 jylǵa deıingi eńbek, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine qatysý ótiline baılanysty. Bıyl bazalyq zeınetaqy tóleminiń eń tómengi mólsheri 28 215 teńge bolǵan. Eger azamat jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine 30 jyl, odan kóp ýaqyt qatysqan bolsa, oǵan eń joǵarǵy 45 578 teńge mólsherindegi bazalyq zeınetaqy taǵaıyndalady.
Ortaq zeınetaqy tóleminiń mólsheri eńbek ótilimen aıqyndalady. Ony 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin eńbek ótili keminde alty aıdy quraıtyn adamdar alady. Ári zeınetaqy eseptelgen kezde azamattyń úsh jyl qatarynan ortasha aılyq tabysy eskeriledi.
Zeınetaqy tóleminiń mólsheri azamattar aýdaratyn zeınetaqy jarnalarynyń turaqtylyǵyna, mólsherine, sondaı-aq osy zeınetaqy jarnalaryn túrli qarjy quraldaryna ınvestısııalaýdan túsetin kiriske tikeleı baılanysty. Mindetti zeınetaqy jarnalaryn zańdy, jeke tulǵalar, jeke kásipkerler, shaǵyn bıznes sýbektileri, sharýa qojalyqtary, shetelderde jumys isteıtin el azamattary tóleıdi. Onyń mólsheri aılyq tabystyń 10 paıyzy kóleminde. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, eńbek jaǵdaılary zııandy óndiristerde jumys isteıtin azamattardyń paıdasyna 5 paıyzdyq mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary belgilengenin biletin bolarsyzdar. Sosyn, jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary jyldyń basynda engizildi. Jarnanyń bul túrin jumys berýshi óz qarajaty esebinen 1975 jyly, odan keıin týǵan azamattardyń paıdasyna aýdaryp otyrady. Bıyl onyń mólsheri qyzmetker tabysynyń 1,5 paıyzyn qurasa, 2028 jylǵa deıin birtindep 5 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr. Iаǵnı zeınet jasyna deıin túrli salada aıanbaı eńbek etip, eldiń ekonomıkalyq damýyna úles qosqan qarııalar eńbegine qaraı joǵary zeınetaqysyn alady, áleýmettik qoldaýdan da qalys qalmaıdy.
