Ábekeń keshikpeı múshtiktiń sýretin jiberdi. Onyń astynda shynynda polıak jáne aǵylshyn tilderinde sózder bar eken. Ony qazaqshaǵa aýdarsaq, maǵynasy tómendegideı: «Keńes basshysy bul múshtikti 1941 jyldyń qysynda Máskeýdi qorǵaýda erlik kórsetken qazaq polkovnıgi Baýyrjan Momyshulyna syılaǵan».
Demek Ábilqaıyr Mustafınniń sózderi ras bolyp shyqty. Endeshe, bul kóziniń tirisinde-aq batyr atanǵan, keıin Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan Baýyrjan Momyshulynyń dańqyn arttyra túsetin baǵa jetpes qundy derek.
Osy arada Ábilqaıyr Mustafınniń kim ekenin de tanystyra ketelik. QazMÝ-dyń zań fakýltetin bitirip, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Esil aýdanynyń ortalyǵy Iаvlenka selosynda kóp jyldan beri notarıýs bolyp qyzmet atqarady. Ákesi Baltabek Mustafın – marqum II Dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan, Berlındi alǵandaǵy erligi úshin «Qyzyl juldyz» ordenimen nagradtalǵan. Uzaq jyldar boıy týǵan aýyly Taýaǵashtyń basqarýshysy bolyp, el-jurttyń qurmetine bólengen jan. Ábilqaıyrdyń qyzy men kúıeý balasy qazir Polshada turady eken. Qyzy Baıan Varshavanyń bir fırmasynda Shyǵys Eýropa departamentiniń dırektory kórinedi. Kezinde bul fırmanyń Máskeýde de fılıaly bolyp, Baıan sonda qarjy dırektory bolypty. Fılıal jabylǵan soń Polshaǵa qonys aýdarady. Kúıeý balasy da sondaǵy bir fırmada qyzmetker. «2022 jyldyń tamyz aıynda báıbishem ekeýmiz Polshaǵa dem alýǵa bardyq. Varshava qalasyn oǵan deıin de kórgenbiz, sondyqtan Gdansk qalasyna da baryp qaıtaıyq dep sheshtik. О́ıtkeni bul – tarıhı qala. II Dúnıejúzilik soǵysqa arnalǵan ortalyq mýzeıi óte baı eken. Asyqpaı aralap júrgenimizde, kózimiz osy eksponatqa tústi. Baıan onyń astyndaǵy jazýdy oqyp, aıǵaılap jiberýge shaq qaldy. «Qazaq», «Baýyrjan Momyshuly» degen sózder kózimizge ottaı basyldy. Mýzeıde fotoǵa túsirýge ruqsat joq, alaıda biz telefonymyzben túsirip aldyq. Al «bul sýret sizderge qashan keldi, kim berdi?» dep suraıtyndaı qasymyzda esh qyzmetker bolmady», dedi ol.
Gdansk qalasy týraly aıta keter bolsaq, bul shahardyń tarıhy tym alysqa ketedi. Halyq sany jóninen altynshy oryn alsa da, ózinen áldeqaıda úlken qalalarǵa qaraǵanda ataqty. Mysaly, halyq sany boıynsha úshinshi oryn alatyn Lodzdi kóp adam bilmese de, Gdanskini bilmeıtin adam joq.
Tarıhy V ǵasyrdan bastalatyn qalany 1308 jyly Tevton ordeni (nemister) basyp alyp, Prýssııanyń quramyna qosyp, ataýyn Dansıg dep ózgertedi. 1466 jyly Polsha áskerleri 13 jyldyq soǵysta Tevton ordenin talqandap, Gdanskini ózine qaıtarady. Osy kezden qala aıryqsha mártebe ıelenip, Baltyq teńizindegi úlken portqa aınala bastaıdy. 1569-1795 jyldary patshalyq qurǵan Rech Pospolıta odaqtas memleketiniń quramynda bolyp, bul odaq Aýstrııa, Prýssııa jáne Reseıdiń shapqynshylyǵynan ydyraǵanda Gdansk Prýssııanyń qaramaǵyna berilip, qaıtadan Dansıg atalady. Birinshi Dúnıejúzilik soǵystan keıin Versal beıbit kelisimi boıynsha Dansıg Ulttar lıgasynyń basqarýyndaǵy erkin qala mártebesin alǵan. Alaıda irgeles jer kólemi Polshaǵa qaraıtyn. Sol jyldarda Dansıgtiń jergilikti turǵyndary arasynda basym bóligin nemister quraıdy. Shyǵys Prýssııaǵa Germanııadan «Dansıg dálizi» arqyly ǵana qatynaýǵa bolatyn. Shyǵys Prýssııanyń ózi Germanııanyń bir pushpaǵy, onyń ortalyǵy Kenıgsberg (qazirgi Kalınıngrad) qalasy.
1939 jyldyń 1 qyrkúıeginde jarııalanǵan II Dúnıejúzilik soǵys naq osy jerde bastalady. Kúsheıip alǵan Germanııa Polshadan Shyǵys Prýssııaǵa barý jolynda turǵan Gdansk qalasyn tolyǵymen ózine qaıtarýdy talap etedi. Polsha oǵan kónbegendikten, Germanııa soǵys ashady. 7-qyrkúıekte Germanııa Gdanskini tolyǵymen ózine qaratady. II Dúnıejúzilik soǵysta Germanııa basyp alǵan eń birinshi qala – osy. Ol nemis basqynshylarynan tek 1945 jyldyń naýryz aıynda ǵana Qyzyl armııanyń kúshimen bosatylyp, Gdansk ataýy qaıtaryldy. Al nemis turǵyndary qaladan deportasııalanady.
Baýyrjan Momyshuly soǵysty 9-gvardııalyq dıvızııanyń komandıri bolyp Baltyq boıynda aıaqtaǵan. «Aqıqat pen ańyz» eńbeginde Ázilhan Nurshaıyqov onyń komandırlikke taǵaıyndalǵany týraly AG-00 001 serııaly №52 374 kýálik berilgenin atap kórsetedi (Aqıqat pen ańyz., Almaty: «Jazýshy», 1978, 300 b).
9-dıvızııanyń komandırleri tizimin kórsetken Ýıkıpedııanyń anyqtamalyǵynda da onyń 1945 jyldyń 28 qańtarynan osy jyldyń kúzine deıin komdıv bolǵany kórsetilgen. Dıvızııa Kýrlıandııa jerinde ornalasady. Bul Latvııa respýblıkasynyń batysyndaǵy jer ataýy, eń úlken qalasy – Lıepaıa. Dıvızııa taraǵansha shtaby sonda bolǵan. Bos ýaqytynda, múmkinshilik barynda 35 jastaǵy polkovnık Baýyrjan Momyshuly sol mańdy aralap, qydyrýy múmkin ǵoı. Al Lıepaıa men Gdanskiniń arasy avtomobılmen 400 shaqyrymdaı, Baltyq teńizi boıymen kememen barsa, 280 shaqyrym ǵana. Ekeýi de portty qala. Baýkeń II Dúnıejúzilik qyrǵynnyń bastalǵan jeri Gdanskini kórýge de barǵan bolýy kerek. Osy saparynyń birinde ol óziniń múshtigin Gdanski mýzeıine syılaýy múmkin... Eger ózi syılamasa basqa kim syılaıdy?
Eń bastysy, Baýkeń múshtikti Stalınniń ózinen alǵan. Demek, ol bas qolbasshynyń qabyldaýynda bolǵan. Eger Stalınniń ózi syılamasa, Baýkeń «maǵan Stalınniń ózi bergen múshtik» dep maqtanatyn kisi emes ekeni belgili.
Sondyqtan bul múshtik bolashaq zertteýshilerdiń aldyna úlken másele qoıyp otyr. Olar Baýkeńniń Stalın aldyna qashan jáne qalaı, qandaı jaǵdaıǵa baılanysty barǵanyn anyqtaýy kerek. Anaý-mynaýǵa mán bermeıtin Stalın ony ne sebeppen qabyldaǵan? Máskeý túbindegi shaıqasta Baýkeń aǵa leıtenant qana boldy, mundaı kishi ofıserdi qabyldaýǵa Stalınniń ýaqyty da joq qoı. Álde ol «Volokolamsk tas joly» kitabyn oqyp, tánti bolǵan soń Baýyrjan Momyshulyn kórgisi keldi me eken? Baýyrjantanýshy zertteýshilerdiń aldynda osyndaı suraqtar tur.
Soltústik Qazaqstan oblysy
