Qutty meken – Túgisken

Jańaarqa topyraǵynyń ár tasy men kódesi, ushqan qusy men jortqan ańyna deıin maǵan ystyq. Osy óńirde men baspaǵan taý-tas joq. Tań alakeýimde turyp, betten ópken Arqanyń samalyna shomylǵannan artyq baqyt joq dep bilemin. Túgisken syndy qutty meken týraly qanshama aıtsa da kóptik etpeıdi. Osy óńirden esimi alty Alashqa tanymal talaı marǵasqa dúnıege kelgen.Túgiskenimniń azamaty – márt, jeri – qunarly. Ǵalymdardyń aıtýynsha, osy topyraqta 540 túrli ósimdik ósedi eken.

Adamzat qoǵamy san márte ózgergeni­men, tabıǵat-ana ózgergen joq. Túgisken­niń ataýy san márte ózgergenimen, máni sol qalpynda qaldy. Osy jerden qanat qaǵyp ushqan, esimderi jalpaq jurtqa tanymal arystar az emes. Alty Alashty aýzyna qaratqan qobyzshy Yqylas Dúkenuly, Mamaı batyr, Berdiqoja batyr, Shora batyr, Arap batyr dúnıege kel­gen óńir bul. Kenesary hannyń jasaq­shysy bolǵan Jaǵalbaıly Myńjasar babam osy topyraqta týǵan.

О́tken ǵasyr basynda aýmaly-tókpeli zamanda eldiń máselesine belsene ara­las­­qan atalarym Báıseıit Ádiluly, Din­muhammed Ádiluly, QazKSR Halyq ko­mıs­sarlary keńesiniń birinshi orynba­sary, keıin «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń redaktory, Almaty qalalyq, odan soń Almaty oblystyq partııa ko­mıtetteriniń birinshi hatshysy bolǵan Janaıdar Sádýaqasov ta osy óńirden tú­lep ushty. Osy berekeli óńirde Keńes Odaǵy­nyń batyry Amantaı Dáýletbekov, Báken Serikbaev, Shábden Eralıev dú­nıege keldi.

60-jyldardyń basynda osy jerde «Jeńis» keńshary quryldy. Ujymshar kezinde de ataǵy shartarapqa jaıylǵan sharýashylyq budan soń damýdyń jańa satysyna kóterildi. Qatarynan áldeneshe márte Qazaqstan Ortalyq komıtetiniń, Joǵarǵy keńesiniń, Mınıstrler keńesiniń Qurmet gramotalarymen marapattaldy. 1971 jyly Qazaqstan Ortalyq Komıtetiniń, Joǵarǵy keńesiniń, Mınıstrler keńesiniń qaýlysymen keńshar respýblıkanyń «Altyn kita­byna» jazylyp, Eńbek Qyzyl Tý ordeni­men marapattaldy. Keńshar dırektory Ydyrys Jumabekov pen shopan Satan Ysqaqov Eńbek Eri atandy.

Osynyń bári ter tóge atqarǵan adal eńbektiń nátıjesi edi. Ýaqyt júırik, ol únemi ilgerige jeteleıdi. Eger osy qudiretti ýaqyt talabyna saı áreket jasap, tirlik etpeseń, dalada qalaryń anyq. О́ıtkeni ol seniń keshegi tabysyńdy, ataq-dańqyńdy qajet etpeıdi. Iá, ótkendegi jetistik, keshegi shyqqan bıik pen alǵan asý búgingige ólshem emes. О́mirdiń qatal zańy da osyndaı. Sebebi ómir bir orynda turmaıdy, oǵan ilese bilýiń kerek. Bul kúnde zaman ózgerdi, soǵan qosa adamdardyń da oılaý mashyǵy, ómirge degen kózqarasy ózgerýi qajet dep bilemin.

Men «Jeńis» keńsharyna 1992 jylǵy qazan aıynda dırektor bolyp keldim. Ol bir kúrdeli kezeń edi. Sha­rýa­shylyqtar jańa úrdiske kóship, kóbi je­keshelene bastaǵan. Kóbi emes-aý, jap­paı jekeshelendirý naýqany bastal­ǵan. Sheshim qabyldanyp, nusqaý tústi me, kúni erteń ózińniń ash-jalańash qala­tyndyǵyńdy bilseń de sony oryndaýyń qajet. Muny kóptegen sharýashylyqty tyǵyryqqa tirep, adymyn jazdyrmaıtyn naýqanshylyq dep bilemin. Máseleniń mánisine barǵan eshkim joq, jekeshelendirýdi uran etip, jappaı ortanyń malyn el-jurtqa úlestirgender az bolǵan joq. Ras, aspannan quımaq jaý­ǵandaı eldiń birazynyń qaryq bolǵany da shyn. Alaıda munyń ózi bir sáttik, bir mezettik aldamshy qubylys edi.

Ne kerek, jatsam da, tursam da oılaıtynym basy 40 myńǵa jetip qalǵan qoıy­myzdy shashyratyp almaý boldy. Biraq ta jekeleshendirý degen alpaýyttyń ornynan qozǵalyp, júzege asa bastaǵanyna da birshama ýaqyt ótken. Oblystan (ol kezde Jezqazǵan oblysy) kúnde nus­qaý túsedi. «Ana sharýashylyq, myna sharýashylyq jekeshelendirýdi tap-tuınaqtaı etip qoıypty, mal basyn júz paıyz jekeniń qolyna bergen, senderdiki ne, jalpy oblystyń kórsetkishine keri áser tıgizip otyrsyńdar» deıdi. Áıteýir jarııalylyq dep shýlap júrgen kezimiz ǵoı. Joǵary jaq burynǵydaı belden basýǵa taısaqtaıdy. Dese de, artynda jalańdaǵan qylyshy bar, yzǵaryn da jasyrmaıdy.

Jekeniń qolyna mal ketip qalsa, bılik te qolymnan ketedi degendik emes, óz bolashaǵymyz, sharýashylyq úshin, osy jerdi meken etetin halyq úshin bó­linbeýmiz qajet ekenin uǵyndym. Sóıtip, basymdy táýekelge tigip, oblys basshylyǵynyń aıtqanyna kelispedim. Aýylymyzdyń aptal azamattaryna arqa súıep, osyndaı sheshimge bardym. Onym bir kúndik toqtyqty emes, halqym­nyń keleshegin, aldaǵy kúnimizdi oılaǵandyǵym edi.

Jekeshelený bizge áli erterek degen oıymdy mamandar Smaǵul Sálkebaev, Qaırolla Jumatov, Balapan Mámbetov, shopandar Jazybek Quljanbekov, Erǵa­lı Sádenov, Jetpis Naqypov, jylqyshy Saılaý Muhametjanov, mehanızatorlar Aıtbaı Salqynov, Erǵalı Esengeldın, Áýbákir Kóshekov, Ámze Shotanov, Jaqsytaı Nurlanov taǵy da basqa adamdarmen bólistim. Barlyq aýyl azamattary meniń ustaǵan baǵytymdy durys dep tanydy. Kúrdeli, jaýapty shaqta aýyl aqsaqaldarynyń aqyl keńesine den qoıdym. Kópti kórip, talaıdy bastan keshken Ábilqaıyr Asqarov, Súıindik Báıkenov, Ábdikárim Ábdiraıymov, Satan Ysqaqov, Ábilda Hasenov, Aıtjan Sultanbekov sııaqty kóneniń kózderi óz aqyl-keńesimen qoldaý bildirip, meni jigerlendire tústi.

Sharýashylyq músheleriniń jalpy jı­nalysyn ótkizdik. Kóptegen azamat óz pikirlerin ashyq aıtty. Sóıtip «Bólin­beımiz, bórige jegizbeımiz» dep jalpy jınalystyń sheshimin qabyldap, bir danasyn joǵarǵy jaqqa joldadyq. Sharýa­shylyǵymyz aksıonerlik qoǵam bolyp, kópshiliktiń uıǵarýymen aksıoner­lik qoǵamnyń prezıdenti bolyp saılandym.

Jekeshelendirýdiń tyrnaǵynan aman qalýymyzdyń taǵy bir sebebi, bizdiń ­sha­r­ýashylyq 1975 jyldan ǵalymdardyń bas­shylyǵymen qazaqtyń qylshyq júndi qoıynyń aq tústi jún beretin tuqymyn shyǵarýdy maqsat etip qoıǵan edi. Bul jol­da ǵylymnyń sońǵy jetistikterin, túr­li tásilderi men seleksııalyq ádisteri paı­dalanyldy. Mine, osy asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyq bolýymyz jeke­shelendirý sheńgelinen aman alyp qaldy.

Aksıonerlik qoǵamymyzdyń mem­lekettik aksııalar paketi asyl tuqymdy mal ósirýmen, onyń genetıkalyq qo­ryn saqtaýmen aınalysatyn «Asyl» mem­­lekettik aksıonerlik kompanııasyna berildi. Túbi Edilbaıtuqymdy 35 myń­ qoıy­myz ázirge álemdegi «Ja­ńa­arqa» tuqymdy biregeı, basqa jerde kezdespeıtin aq júndi qoı bolyp sanalýyna Ertuǵyr Esentaev syndy ǵalymdar otyz jylǵa taıaý tynbaı atqarǵan eńbegi sep boldy. Sol sııaqty Túgisken aýyly halqymyzdy álemge tanytar iri jańalyq ashty. Ol – qymyzǵa eshqandaı qospasyz, onyń dámin, qyshqyldyq, taǵy basqa qasıetterin joǵaltpaı, sol qalpynda bir jyl saqtaıtyn ádisti tabýymyz. Ashqan jańalyǵymyzdy ǵalymdar, mamandar sarabyna salýdyń sáti egemen el atanǵan soń ǵana múmkin boldy. Tıisti salanyń bárinen oń baǵa alǵan soń, 1992 jyly qujattarymyzdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq patenttik ve­domostvosyna patent alý úshin tap­syrdyq. Ulttyq patenttik vedomstvosy 1994 jyly №330 ónertapqyshtyq patentti berdi. Jańalyqtyń avtorlary – Túgiskenniń turǵyndary Apahan Mýsın, Bıbijamal Nurpeısova, О́rken Berdalına. Qolymyzda jetkilikti bıe bar, qymyz da ashytylady. Kóp jyl­dan beri osy baǵyttaǵy sharýany dóń­geletip áketýge, sharýashylyǵymyzǵa taǵy bir tabys kózin qaratýymyzǵa qymyz óńdeıtin shaǵyn zaýytqa, oǵan qa­jet­ti qural-jabdyqqa qolymyzdyń jetpeýi qolbaılaý bolyp tur. Mundaı shaǵyn zaýyttar Italııada, Germanııada, Cheho­slovakııada, Bolgarııada taǵy basqa elderde jasalady. Alaıda ony qazir jeke ózi­mizdiń satyp alýǵa múmkindigimiz joq. Sebebi ony satyp alý qyrýar aqsha qajet etedi.

Osy másele týraly 1997 jylǵy 23 jel­toqsanda, 1998 jylǵy 22 jeltoqsanda asta­namyzda ótken aýyl sharýashylyǵy qyzy­metkerleriniń keńesinde aıttym. 1997 jyly bylaı degen edim: «Qajetti qujattardy daıyndap, nesıe alamyz dep sońyna túskenimizge 3-4 jyl boldy. Biraq túrli sebeptermen sheshiletin túri joq. Da­ıyndaǵan qymyzdy óz elimizde, shetelderge satý máselesi áli sheshimin tapqan joq».

Sharýashylyqta 2000 bas jylqy, onyń ishinde 700-ge tarta bıe bar. Osy bıelerdiń jyl boıyna 300 basy saýyl­ǵanda da, kúnine 1 200-1 500 lıtr qymyz daıyndaýǵa bolady. Bul aıyna 45 000 lıtr, jylyna 450-500 myń lıtr qy­myz degen sóz. Meniń oıym, kózdegen maqsatym búginderi oryndalmasa da, ol keleshekte qaýyrt qolǵa alynatyn istiń birine aınalatynyna senemin. Iá, negizgi baǵytymyz – asyl tuqymdy qoı ósirý. Al qymyz halqymyzdyń qasıetti dámi. Kezinde Eýropa eli qazaq saharasynyń qymyzyn tamsana ishken. Eger ulttyq qasıetimizdi, ulttyq mádenıetimiz ben deńgeıimizdiń ólshemi bolar tańsyq dámdi álem jurtshylyǵyna usynar bolsaq, sol arqyly mereıimiz de óse túser edi. Qymyz – tek shól qandyratyn sýsyn emes, ol emdik qasıeti mol erekshe taǵam. Bul kúnde ózimiz «Qazaqstan» degen atpen daıyndap júrgen osy dámimizdiń álemniń ár túkpirinde dastarqan tórinde, súıkimdi sýsynnyń biri retinde tursa, ol meniń Túgiskenimniń ǵana emes ısi qazaq ataýlynyń, keń-baıtaq elimizdiń maqtanyshy emes pe?

Halqymyzdyń kóshpeli tirshiliginde tórt túliktiń alatyn orny mańyzdy. Sonyń ishinde, qoı – qazaqtyń atam zamannan beri baǵyp, ósirip kele jatqan maly. Qazaq qoılarynyń ózindik erekshe­ligi bar. Qatal tabıǵat jaǵdaıyna ıkem­­del­­gen olar qandaı jaǵdaıda da­ bol­­syn, ósirý­­ge kónedi. Túgis­ken óńirin­de qazaq­tyń qylshyq júndi, etti, maı­ly,­ quı­ryqty qoıy sonaý sharýa­shylyq qurylǵan 30-jyldardan beri ósiri­lip keledi. Degenmen zaman aǵymy qoı sharýashylyǵyna da zardabyn tı­giz­beı qoıǵan joq. Keńes dáýirindegi naýqanshylyq, jospardy asyra oryndaý jolynda kóptegen sharýashylyq iri salmaqty, etti qoılarynan aıyry­lyp qaldy. Sebebi «shash al dese bas alatyn» belsendiler jergilikti saýlyqtardy jappaı bııazy júndi qoı tuqymy qosh­qarlarymen býdandastyra bastady. Osy jaǵdaıdy kórgen qazaqtyń zııalylary dabyl qaqty. Oǵan memleket qaıratkeri, «Alash» partııasynyń tór­aǵasy, ǵalym Álıhan Bókeıhannyń «Pravda» gazetine sol 1926 jyly «Qazaq­tyń qylshyq júndi quıryqty qoıyn saqtaý kerek» degen maqalasy dálel bolady. Elim, halqym degen azamat óz ma­qalasynda qazaqtyń quıryqty qoıynyń bıologııalyq ereksheligine toqtalyp, onyń tez jetilgishtigin, kónbistigin, úskirik aıazdarda, borandarda qalyń qardy aıaǵymen arshyp, qorek taýyp jeıtindigin (jer júzindegi birde-bir qoı tuqymynda mundaı qasıet joq), jazǵy aptap ystyqta 200-300 shaqyrymdaǵy jaılaýǵa aıdaǵanda syr bermeıtindigin, quıryǵyna ortasha eseppen alǵanda 20-30 kg maı jınaıtyndyǵyn ǵylymı turǵyda dáleldegen. Osyndaı ereksheligi bar qazaq qoıynyń tuqymyn saqtap qalý, ony múmkindiginshe jetildirý ju­mysy 60-jyldardyń sońynda asa úlken qarqynmen júrgizile bastady.

Halqymyzdyń abzal uldarynyń biri Ertuǵyr Esentaev bastaǵan jas ǵa­lymdar sonaý 1975 jyly Jańaarqa aýdanyndaǵy «Jeńis» qoı keńsharyna kelgende, qazaqtyń quıryqty qoıynyń sońǵy kezde joıy­la bastaǵan qasıetin qaıta qalpyna keltirý, ony asyldandyra túsip, odan da jaqsy qoı tuqymyn alýdy óz aldaryna maqsat etip qoıǵan. Ertuǵyr bastaǵan jas ǵalymdar shırek ǵasyrǵa sozylǵan eńbeginiń nátıjesinde 1992 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń №191 buıryǵymen aq, aqshyl tústi jún beretin «Jańaarqa» dep atalatyn jańa qoı tuqymy jeke tıp retinde tirkeldi. Izdenis munymen aıaqtalǵan joq. HH ǵasyrdyń sońynda qoı sharýashylyǵynda taǵy bir iri jańalyq boldy. Atap aıtqanda, ómirge «Saryarqa» qoı tuqymy keldi. Osylaısha, ótip bara jatqan ǵasyrdyń mal sharýashylyǵyndaǵy úlken jańalyǵy, tyń tabysy bizdiń aksıonerlik qoǵamda týyndady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 1999 jylǵy 22 qańtardaǵy №11 buıryǵy boıynsha «Saryarqa» qoı tuqymy óz aldyna jeke qoı tuqymy bolyp tirkeldi. «Saryarqa» qoıynyń ereksheligi – onyń aıaqtary myqty, al tuıaqtary bolsa tastaı qatty. Munyń ózi Arqanyń qysyna naǵyz shydamdy ári qys boıy jaıylymda júrýge, qardy aıaǵymen arshyp qorektenýge beıimdelgen. Bul óte ósimtal mal, ári shapshań jetiledi. Etti, taza aq júndi, sonymen qosa qatal klımat jaǵdaıynda ustaýǵa qolaıly, jyl on eki aı jaıylymda júrip, ósip-óne beredi.

Búginde «Saryarqa» qoıynyń jalpy sany 50 myńǵa jetti. Onyń 40 myńy «Túgisken» aksıonerlik qoǵamynda, 10 myńy «Sarysý» asyl tuqymdy qoı zaýytynyń enshisinde. Aksıonerlik qoǵam bolǵan soń da, burynǵy qalyp­tasqan dástúrden jańylǵan emespiz. Sharýa­shylyǵymyzdyń barlyq salasynda jaqsy jetistikke jettik. Aýyl­dastarym maǵan únemi senim artýmen keldi. О́z basym sol senim bıiginen kórinýge tyrysamyn. Jergilikti keńeske áldeneshe márte depýtat, oblystyq máslı­hatqa eki dúrkin depýtat bolyp saılandym. 1998 jyly 22 tamyz aıyn­da «Jańaarqa aýdanynyń qur­metti azamaty» degen ataq berildi. 1999 jyly 14 jeltoqsanda «Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri» degen qurmetti ataqqa ıe boldym. Búgingi azdy-kópti jetken tabysym bolsa, aýyl azamattarynyń seni­min aqtaǵanym dep bilemin.

Iá, bizdiń Túgisken qutty meken. Túgisken topyraǵy týraly, Arap taýy, Sórti, Sarysý ózenderi jaıynda el aýzynda ne qıly áńgime bar. Meniń týyp-ósken aýylym jaıynda el aýzynda ańyz-ertegilerdi arqaý etken Saılaýhan Ábdiqadyrulynyń jyr shýmaqtary bar. Ol bizdiń qasıetti Túgisken týraly:

Jelmaıa minip jortqan Asan qaıǵy,

Jeruıyq izdepti ǵoı meken-jaıly.

Toqtap, bir namaz oqyp aıtyp ketken,

Túgi ósken jer eken dep osy mańdy.

Túgisken Asan qaıǵy bolǵan meken,

At qoıyp, aıdar taǵyp ketken eken.

Eger de at saýyryna sııar bolsa,

Alyp bir ketetuǵyn jeri de eken, – deıdi.

Túgisken mańyndaǵy Arap taýy da kıeli sanalady. Ol týraly aqyn bylaı deıdi:

Arap taý taqııadaı tóbedegi,

Ataqty Sórti, Sarysý ózenderi.

Doldanyp kúndiz-túni aǵyp jatqan,

Tolqynnan mújilipti kemeleri.

Oınaǵan bala kıik salyp asyr,

Áýlıe-ámbıeler bári jatyr.

О́tken kez saǵymdanyp elesteıdi,

Joryqta qapy ketken Arap batyr.

El degende egiledi júregim,

Elimdi men baqytym dep bilemin,

El ataǵyn, abyroıyn asyryp

Elim degen azamattyń biri edim.

El ıgiligi jolynda aıanbaı ter tógip, eńseli ǵumyr keshken ardaqty tulǵa Nur­ǵalı Ken­jetaevtyń el týraly esteligi osy­laı túıindeledi. Qajyrly qaıratker, abzal azamat bolyp, aryna daq túsirmeı, ǵıbratty ǵumyr keshken bas­shynyń eren eńbegi el jadynda saq­taýly. Jańaarqa tóńiregindegi el ol kisiniń eleýli eńbegin ańyzdaı tolǵap aıtyp júr. Biz de ol kisini maqtan etip, eńbegin el madaqtaǵanyna marqaıyp ǵumyr keshýdemiz. Artynda óshpes iz qaldyrǵan qaıratkerdiń áli de arman-maqsaty kóp edi. Alaıda baıansyz jalǵan degenine jetkizbeı, ardaqty jan 2000 jyly 29 qyrkúıekte nebári 62 jasynda dúnıe saldy. Mekeni jumaq, topyraǵy torqa bolǵaı!

Daıyndaǵan –

Qymbat Ábildaqyzy,

Mádenıet qaıratkeri